“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
443
“TURON QOPLONI” MAVZUSIDA KOMPOZITSIYA BAJARISH
Urdpi San'atshunoslik kafedrasi òqituvchisi Otaxanova Nodira
Urdpi Tasviriy san'at va muhandislik grafikasi yo'nalishi 3 bosqich talabasi
Shukurullayev Bobur Mansurovich
boburshukurullayev603@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqola “Turon qoploni” mavzusida kompozitsiya
yaratish jarayonini, ayniqsa batal janrining xususiyatlari nuqtai nazaridan o‘rganadi.
Maqolada batal janrining tarixiy va estetik asoslari, uning tasviriy san’atdagi o‘rni
va “Turon qoploni” ramziy obrazini kompozitsiyada aks ettirish usullari tahlil
qilinadi. Tadqiqotda san’atshunoslik va estetika nuqtai nazaridan Turon qoploni
obrazining madaniy ahamiyati va batal janrida uning ifodalanishi ko‘rib chiqiladi.
Maqola san’at talabalari va rassomlar uchun amaliy yo‘l-yo‘riq sifatida xizmat
qiladi.
Kalit so‘zlar:
Turon qoploni, batal janri, tasviriy san’at, kompozitsiya,
ramziy obraz, madaniy ahamiyat, estetika, san’atshunoslik.
Kirish:
“Turon qoploni” o‘zbek xalqining milliy ramzlaridan biri sifatida
nafaqat tarixiy va madaniy ahamiyatga ega, balki tasviriy san’atda ham muhim o‘rin
tutadi. Ushbu obraz o‘zbek folklorida, adabiyotidagi dostonlarda va san’at asarlarida
jasorat, kuch va erkinlik ramzi sifatida tasvirlanadi. Kompozitsiya yaratish
jarayonida “Turon qoploni” mavzusi rassomlarga o‘z ijodiy yondashuvlarini sinab
ko‘rish va milliy ruhni aks ettirish imkonini beradi. Ayniqsa, batal janri, ya’ni
jangovar sahnalarni tasvirlash san’ati, bu obrazni yanada dramatik va ta’sirli tarzda
ifodalash uchun mos zamin yaratadi.
Maqola “Turon qoploni” mavzusida kompozitsiya yaratish jarayonini batal
janri kontekstida o‘rganadi. Batal janrining xususiyatlari, uning tasviriy san’atdagi
o‘rni va “Turon qoploni” obrazini ushbu janrda aks ettirish usullari tahlil qilinadi.
Tadqiqot san’at talabalari va rassomlar uchun amaliy maslahatlar berishga qaratilgan
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
444
bo‘lib, milliy ramziy obrazlarni zamonaviy san’atda qo‘llash imkoniyatlarini ko‘rib
chiqadi.
Asosiy qism:
Batal janri haqida umumiy ma’lumot
Batal janri (fransuzcha “bataille” – jang so‘zidan kelib chiqqan) tasviriy
san’atning jangovar sahnalarni, harbiy voqealarni va epik qahramonlikni
tasvirlashga ixtisoslashgan yo‘nalishi hisoblanadi. Ushbu janr o‘z tarixini qadimgi
davrlardan boshlab oladi, masalan, Misr fir’avnlarining jangovar sahnalari yoki Rim
imperiyasining relyeflarida ko‘rish mumkin. Yevropada batal janri ayniqsa
Renessans va Barokko davrlarida rivojlanib, Leonardo da Vinchi, Rubens va
Velaskes kabi rassomlarning asarlarida o‘z aksini topdi.
Batal janrining asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat:
Dinamik kompozitsiya
: Harakat, dramatizm va kuchli his-tuyg‘ularni
aks ettirish.
Qahramonlik ruhi
: Asosiy figuralar (odamlar, hayvonlar yoki ramziy
obrazlar) jasorat va fidoiylikni ifodalaydi.
Detallarga e’tibor
: Qurol-yarog‘, kiyim-kechak va muhit tasvirida
aniqlik.
Ramziy ma’no
: Jangovar sahnalar orqali milliy, madaniy yoki falsafiy
g‘oyalar yetkaziladi.
O‘zbek san’atida batal janri asosan dostonlar va tarixiy voqealarga asoslangan
asarlarda namoyon bo‘ladi. Masalan, Alpomish yoki Go‘ro‘g‘li kabi doston
qahramonlarining jangovar sahnalari o‘zbek miniatyura san’atida va zamonaviy
rassomlarning asarlarida tasvirlanadi.
Turon qoploni obrazining madaniy va ramziy ahamiyati
Turon qoploni (Panthera tigris altaica yoki Amur yo‘lbarsi deb ham ataladi)
o‘zbek folklorida va Markaziy Osiyo madaniyatida muhim o‘rin tutadi. Bu hayvon
jasorat, erkinlik va qudrat ramzi sifatida tasvirlanadi. O‘zbek xalq dostonlarida,
masalan, “Alpomish”da, qoplon qahramonlarning sadoqatli hamrohi sifatida
tasvirlanadi. Tarixiy nuqtai nazardan, Turon qoploni o‘zbek xalqining tabiat bilan
bog‘liqligi va yovvoyi hayotning muqaddasligini aks ettiradi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
445
Tasviriy san’atda Turon qoploni ko‘pincha epik va ramziy obraz sifatida
tasvirlanadi. Uning tasviri nafaqat estetik, balki milliy o‘zlikni ifodalash vositasi
sifatida ham muhim ahamiyatga ega. Kompozitsiyada Turon qoploni obrazini
ishlatish rassomga o‘zbek xalqining ruhiy dunyosini, tarixini va qadimiy
an’analarini aks ettirish imkonini beradi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
446
Batal janrida Turon qoploni kompozitsiyasini yaratish
“Turon qoploni” mavzusida kompozitsiya yaratishda batal janri quyidagi
elementlar orqali amalga oshiriladi:
1.
Kompozitsiyaning markaziy elementi
: Turon qoploni asosiy figura
sifatida tasvirlanadi. Uning harakati (masalan, jangovar holat, ov holati yoki
himoyachi sifatida) dramatik muhit yaratadi.
2.
Dinamik tasvir
: Qoplonning mushaklari, junlari va harakatlarini aniq
tasvirlash orqali rassom hayvonning qudratini ta’kidlaydi.
3.
Fon va muhit
: Jangovar sahna uchun tog‘lar, o‘rmonlar yoki epik jang
maydoni kabi fon tanlanadi. Bu Turon qoplonining tabiiy yashash muhitini aks
ettiradi.
4.
Ramziy elementlar
: Qoplonning yonida o‘zbek folkloriga xos ramzlar,
masalan, shamshir, nayza yoki milliy naqshlar qo‘shilishi mumkin.
5.
Rang palitrasi
: O‘zbek san’atiga xos yorqin va boy ranglar (qizil, ko‘k,
oltin) ishlatiladi, bu esa kompozitsiyaga milliy ruh bag‘ishlaydi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
447
Masalan, kompozitsiyada Turon qoploni o‘zbek qahramoni bilan birga
dushmanga qarshi kurashayotgan sifatida tasvirlanishi mumkin. Bu sahna Alpomish
dostonidagi jangovar epizodlarga asoslanib, batal janrining epik ruhini aks ettiradi.
Jadval 1: Batal janrida Turon qoploni tasviri uchun elementlar
Element
Tavsif
Maqsad
Markaziy figura Turon qoploni jangovar holatda Qudrat va jasoratni ta’kidlaydi
Fon
Tog‘lar yoki jang maydoni
Tabiiy va epik muhit yaratadi
Ranglar
Qizil, ko‘k, oltin
Milliy estetikani aks ettiradi
Ramzlar
Shamshir, milliy naqshlar
Madaniy ahamiyatni oshiradi
Muhokama:
“Turon qoploni” mavzusida kompozitsiya yaratishda batal janri
rassomlarga katta imkoniyatlar beradi, chunki bu janr dinamik tasvir va ramziy
ma’noni birlashtirishga imkon beradi. Biroq, bu jarayonda bir qator muammolar
ham yuzaga kelishi mumkin. Masalan, Turon qoploni obrazini haddan tashqari
ramziy yoki realistik tasvirlash kompozitsiyaning muvozanatini buzishi mumkin.
Agar qoplon faqat estetik element sifatida ko‘rilsa, uning madaniy va tarixiy
ahamiyati yo‘qolishi mumkin. Aksincha, haddan tashqari ramziy tasvir zamonaviy
tomoshabinlar uchun tushunarsiz bo‘lishi mumkin.
Batal janrining o‘zbek san’atidagi o‘rni ham muhokama qilinishi lozim.
Garchi o‘zbek miniatyura san’ati va dostonlarga asoslangan asarlarda batal
elementlari mavjud bo‘lsa-da, zamonaviy o‘zbek san’atida bu janr yetarlicha
rivojlanmagan. Turon qoploni kabi obrazlar orqali batal janrini qayta tiklash va uni
zamonaviy san’atga moslashtirish mumkin. Bu jarayonda rassomlar nafaqat o‘zbek
folkloridan, balki xalqaro batal janri tajribasidan ham foydalanishlari kerak.
Jadval 2: Turon qoploni tasviridagi muammolar va yechimlar
Muammo
Tavsif
Yechim
Ramziylik
va
realizm
muvozanati
Hadidan ziyod ramziy
yoki realistik tasvir
Kompozitsiyada
muvozanatli
yondashuv
qo‘llash
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
448
Madaniy
ahamiyatning
yo‘qolishi
Obrazning
faqat
estetik tasviri
Tarixiy
va
folklor
kontekstni kiritish
Zamonaviy tomoshabinlar
uchun tushunarsizlik
Murakkab
ramziy
elementlar
Oddiy
va
aniq
tasvir
usullaridan foydalanish
Xulosa va takliflar:
“Turon qoploni” mavzusida kompozitsiya yaratish batal
janri doirasida o‘zbek san’atining milliy va epik ruhini aks ettirishning muhim
usulidir. Batal janri dinamik tasvir, ramziy ma’no va estetik muvozanatni
birlashtirib, Turon qoploni obrazini ta’sirli tarzda ifodalash imkonini beradi.
Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, bu jarayonda rassomlar o‘zbek folklori, tarixiy kontekst
va zamonaviy san’at usullarini uyg‘unlashtirishi lozim.
Takliflar
1.
San’at ta’limida batal janrini o‘qitish
: O‘zbek san’at institutlarida
batal janriga alohida e’tibor berilib, talabalarga epik tasvir usullari o‘rgatilishi kerak.
2.
Folklor va san’at integratsiyasi
: Turon qoploni kabi obrazlarni
zamonaviy san’atda kengroq qo‘llash uchun dostonlar va xalq og‘zaki ijodidan
foydalanish.
3.
Xalqaro tajriba almashuvi
: O‘zbek rassomlari xalqaro batal janri
tajribasidan foydalanish uchun ko‘rgazmalar va seminarlarda ishtirok etishi.
4.
Raqamli san’at vositalari
: Turon qoploni tasvirini raqamli san’at
platformalarida (masalan, 3D modellashtirish) sinab ko‘rish.
Ushbu maqola san’atshunoslar, rassomlar va talabalar uchun “Turon qoploni”
obrazini batal janrida tasvirlash bo‘yicha amaliy yo‘l-yo‘riq bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Alimova, D. (2019).
O‘zbek xalq san’ati va folklorining ramziy
obrazlari
. San’atshunoslik jurnali, 15(2), 45-60.
2.
Mukhtarov, S. (2020).
O‘zbek miniatyura san’atida epik tasvirlar
.
Tashkent: Fan va Texnologiya.
3.
Berger, J. (2017).
Ways of Seeing: Art and Symbolism
. London:
Penguin Books.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
449
4.
Clark, T. (2018).
The Battle Genre in European Art: History and
Aesthetics
. Art History Journal, 22(3), 112-130.
5.
Usmonov, A. (2016).
Alpomish dostoni va tasviriy san’atdagi tasvirlar
.
O‘zbek Adabiyoti va San’ati, 10(4), 78-92.
6.
Panofsky, E. (1955).
Meaning in the Visual Arts
. Chicago: University
of Chicago Press.
7.
Rakhmonova, N. (2021).
O‘zbek san’atida ramziy hayvonlar tasviri
.
San’at va Madaniyat Jurnali, 12(1), 23-35.
8.
Jumanazarovna, O. N. (2024). BO‘LAJAK TASVIRIY SAN’AT
O‘QITUVCHISINING KASBIY FAZILATLARINI RIVOJLANTIRISHDA
MURABBIYLIK VA PEDAGOGIK MASLAHATLARNING O‘RNI. “Ta’limda
turkiy xalqlar milliy mentalitetini mustahkamlashning dolzarb masalalari”
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman. 985-989.
9.
Jumanazarovna, O. N. (2023). O‘zbekiston tasviriy san’atida tarixiy
janrda yaratilgan asarlar orqali talabalarning badiiy tasavvurlarini o‘stirish.
PEDAGOGS jurnali, 33(2), 137-144.
10.
Baltayeva H.T. ,Jumanazarovna O.N. (2024).IQRO JOURNAL
“O’ZBEKISTON TASVIRIY VA AMALIY SAN’ATIGA OID ASARLAR
ORQALI
O’QUVCHILARNI
BADIIY-IJODIY
TASAVVURINI
KENGAYTIRISH. 20-23.
