“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
329
Milliy natyurmort san’atida an’anaviy qadriyatlarning ifodasi
UrDPI San’atshunoslik kafedrasi o‘qituvchisi
Otaxanova Nodira Jumanazarovna
UrDPI Tasviriy san’at va muhandislik grafikasi ta’lim yo‘nalishi 3-
bosqich talabasi Marksova Dilnoza Ravshanbek qizi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada milliy natyurmort san’ati orqali xalqimizning
madaniy merosi, urf-odatlari va qadriyatlari tasviriy san’at vositasida qanday
ifodalanishi tahlil qilinadi. Natyurmort janri O‘zbek tasviriy san’atida alohida o‘rin
egallaydi. Unda xalq hunarmandchiligi mahsulotlari, milliy taomlar, qadimiy
buyumlar va bezaklar orqali o‘ziga xos estetik qarashlar aks etadi. Maqolada turli
davr va rassomlar ijodidagi milliy natyurmort namunalariga baho berilgan, ularning
semantik yuklamasi tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar:
natyurmort, milliy san’at, xalq an’analari, madaniy meros,
tasviriy san’at, o‘zbek rassomchiligi, estetik qadriyatlar.
Tasviriy san’at insoniyat tarixining eng qadimiy va boy madaniy qatlamlaridan
biridir. U inson tafakkuri, hayotga, borliqqa bo‘lgan munosabatini aks ettirish
vositasi sifatida muhim ahamiyat kasb etadi. San’atning har bir janri ma’lum bir
maqsad va mazmunga ega bo‘lib, ular orasida natyurmort o‘zining betakror estetik
kuchi bilan ajralib turadi. Natyurmort (fransuzcha “nature morte” – o‘lik tabiat) —
jonli mavjudot bo‘lmagan, ya’ni turli buyumlar, mevalar, idish-tovoqlar, gullar va
boshqa kundalik hayotga oid narsalarning tasviridan iborat janrdir. O‘zbek tasviriy
san’ati tarixida natyurmortga alohida e’tibor qaratilgan. Ayniqsa, milliy ruhda
yaratilgan natyurmortlar orqali xalqimizning madaniy merosi, qadimiy urf-odatlari
va an’analari san’at asarlari vositasida namoyon bo‘ladi. Ushbu janr orqali rassomlar
faqat estetik go‘zallikni emas, balki xalq hayoti, ma’naviyati, qadriyatlari va milliy
tafakkur darajasini ham ifoda etadilar. Shuning uchun ham milliy natyurmort nafaqat
san’at namunasi, balki tarixiy va madaniy hujjat sifatida ham baholanishi mumkin.
Milliy natyurmortda asosan quyidagi elementlar tasvirlanadi: milliy liboslar,
ipak matolar, mis va chinni idishlar, milliy taomlar (non, palov, mevalar), qadimiy
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
330
sandiq va gilamlar. Bular nafaqat estetik obyektlar, balki xalq hayoti va
madaniyatining timsolidir.
Xunarmandchilik buyumlari — mis idishlar, chinni laganlar, sirlangan
ko‘zalar, pichoq va patnislar milliy hunarlarning yuksak darajada rivojlanganligini
ko‘rsatadi.
Gilam, atlas, adras kabi matolar — bu elementlar milliylik va estetik didning
timsoli bo‘lib, ularni natyurmortlarda fon sifatida ko‘p uchratamiz..
Natyurmort janrida ijod qilgan o‘zbek rassomlari orasida Rauf Tillaev, Anvar
Mirsoatov, Bahodir Jalolov kabi ijodkorlar alohida o‘rin egallaydi. Ularning
asarlarida milliylik nafaqat obyektlar tanlovida, balki kompozitsiya, rang tanlovi va
tasvir uslubida ham yaqqol ko‘zga tashlanadi. Masalan, Rauf Tillaevning
natyurmortlarida doimiy ravishda gilamlar, mis idishlar, sharqona guldonlar va
mevalar uyg‘unlashib, bir butun milliy ruhiyatni yaratadi. Milliy natyurmortlar
nafaqat vizual go‘zallik yaratadi, balki tomoshabinni o‘tmish va bugunni
solishtirishga, milliylikni qadrlashga, estetik zavq olishga undaydi. Ayniqsa, XXI
asrda globallashuv jarayonida milliylikni saqlashda san’at, xususan milliy
natyurmortlar muhim vosita sifatida xizmat qilmoqda.
Masalan, taniqli rassomlar — Rauf Tillaev, S. Atoyev, Sh. Yusupov kabi
ijodkorlar o‘z asarlarida milliy an’analarni zamonaviy uslubda aks ettirib,
natyurmort janriga yangi ma’no bag‘ishlaganlar. Ularning asarlarida milliylik
unsurlari zamonaviy kompozitsiya bilan uyg‘unlashadi.
Xulosa
Milliy natyurmort o‘zbek tasviriy san’atining muhim va sermazmun
yo‘nalishlaridan biridir. Bu janr orqali rassomlar nafaqat estetik go‘zallikni
yaratadilar, balki xalqning tarixiy xotirasi, ma’naviy dunyosi va an’analarini ham
aks ettiradilar. Milliy buyumlar, taomlar, matolar, hunarmandchilik mahsulotlari —
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
331
bularning barchasi natyurmortlarda ramziy va tarixiy ma’noga ega bo‘lib, san’at
asarini tomoshabinga yaqinlashtiradi.
Bugungi kunda globallashuv jarayonida milliylikni saqlash va rivojlantirish
dolzarb masalaga aylangan. Shu nuqtai nazardan qaralganda, milliy natyurmortlar
faqat san’at namunasi emas, balki madaniy xotirani saqlovchi vosita sifatida ham
alohida o‘rin tutadi. Rassomlar tomonidan yaratilgan milliy ruhdagi natyurmortlar
yosh avlodda milliy qadriyatlarni anglash va ularga hurmat bilan yondashish hissini
shakllantiradi.
Shunday ekan, milliy natyurmort janrining rivojiga e’tibor qaratish, yangi
rassomlarni bu yo‘nalishga jalb qilish va asarlarni keng targ‘ib etish o‘zbek san’ati
rivojiga salmoqli hissa bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Qodirov, S. O‘zbek tasviriy san’ati tarixi. – Toshkent: O‘qituvchi,
2015.
2.
Toshpo‘latova, M. San’atshunoslik asoslari. – Toshkent: Fan, 2020.
3.
Jumanazarovna,O.N. (2024). BO‘LAJAK TASVIRIY SAN’AT
O‘QITUVCHISINING KASBIY FAZILATLARINI RIVOJLANTIRISHDA
MURABBIYLIK VA PEDAGOGIK MASLAHATLARNING O‘RNI. “Ta’limda
turkiy xalqlar milliy mentalitetini mustahkamlashning dolzarb masalalari”
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman. 985-989.
4.
Jumanazarovna, O. N. (2023). O‘zbekiston tasviriy san’atida tarixiy
janrda yaratilgan asarlar orqali talabalarning badiiy tasavvurlarini o‘stirish.
PEDAGOGS jurnali, 33(2), 137-144.
5.
Baltayeva H.T. ,Jumanazarovna O.N. (2024).IQRO JOURNAL
“O’ZBEKISTON TASVIRIY VA AMALIY SAN’ATIGA OID ASARLAR
ORQALI
O’QUVCHILARNI
BADIIY-IJODIY
TASAVVURINI
KENGAYTIRISH. 20-23.
