MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
110
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QITUVCHILARIDA KASBIY
DEFORMATSIYANI SHAKLLANTIRUVCHI IJTIMOIY-PSIXOLOGIK
OMILLAR
Andijon davlat pedagogika instituti Pedagogika psixalogiya kafedrasi
o`qituvchisi
TO’LANOVA MAXLIYOXON MUROTALI QIZI
Andijon davlat pedagogika instituti
Matematika va informatika y`onalishi 2-
bosqich talabasi
ALIJONOV SHOHRUHBEK
Annotatsiya: Mazkur maqolada boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining kasbiy
faoliyati davomida yuzaga keluvchi kasbiy deformatsiya holatlari va ularni yuzaga
keltiruvchi ijtimoiy-psixologik omillar tahlil qilingan. Shuningdek, kasbiy
deformatsiyaga olib keluvchi yetti asosiy ijtimoiy-psixologik omil: mehnat
faoliyatining monotonligi, hissiy yuklama, ijtimoiy muloqotning cheklanishi, kasb
obroysi, byurokratik bosim, jamoaviy muhit va ish-shaxsiy hayot muvozanatining
buzilishi har biri alohida tahlil qilingan. Bu omillarning o‘zaro ta’siri va o‘qituvchi
shaxsiyatiga ta’siri misollar, ilmiy qarashlar va amaliy holatlar bilan yoritilgan.
Maqolada xorijiy va mahalliy adabiyotlar asosida mavzuning dolzarbligi ko‘rsatilib,
tizimli yondashuv va deskriptiv tahlil metodlari asosida muammo yoritilgan. Natijada
boshlang‘ich ta’lim bosqichida ishlovchi o‘qituvchilarning kasbiy barqarorligini
ta’minlash va psixologik salomatligini asrash bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab
chiqishga asos yaratildi.
Kalit so‘zlar: kasbiy deformatsiya , boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi , psixologik
omillar, ijtimoiy omillar ,hissiy charchoq ,o‘qituvchilik stressi , pedagogik faoliyat ,
shaxsiy rivojlanish , professional moslashuv , emotsional burnout , kasbiy motivatsiya
, ta’limdagi psixologik muammolar.
Kirish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
111
Bugungi kunda ta’lim tizimida yuz berayotgan tub o‘zgarishlar,
yangilanayotgan davlat ta’lim standartlari, zamonaviy pedagogik texnologiyalarning
joriy qilinishi boshlang‘ich ta’lim bosqichida faoliyat yuritayotgan o‘qituvchilardan
yanada yuqori darajadagi malaka, yangilikka ochiqlik, doimiy o‘zgarishga tayyorlikni
talab qilmoqda. Ayniqsa, boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi nafaqat dastlabki bilimlarni
beruvchi pedagog, balki bolaning shaxsiy rivojlanishi, ijtimoiy moslashuvi, ta’limga
nisbatan ijobiy munosabatini shakllantiruvchi muhim shaxs sifatida maydonga chiqadi.
Shu bilan birga, bu kasb doimiy emotsional e’tibor, sabr-toqat, mehr-muhabbat,
stressga chidamli bo‘lish kabi kuchli psixologik tayyorgarlikni talab qiladi. Vaqt o‘tishi
bilan mehnat sharoiti, ijtimoiy munosabatlar, kasbga nisbatan munosabat, ish
yuklamasi va boshqa omillar o‘qituvchi shaxsiyatida salbiy o‘zgarishlar — kasbiy
deformatsiyani yuzaga keltira boshlaydi. Bu holat o‘qituvchining ruhiy salomatligiga,
ishga bo‘lgan munosabatiga, dars sifati va o‘quvchilarga ta’sirchan yondashuviga
bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Kasbiy deformatsiya — bu o‘qituvchining kasbiy faoliyatiga doimiy va kuchli
ijtimoiy-psixologik omillar ta’sirida yuzaga keladigan, shaxsiy va professional sohada
buzilishlarga olib keluvchi holatdir. U ko‘p hollarda sekin, lekin izchil rivojlanadi va
o‘qituvchining kasbiy samadorligini pasaytiradi. Dastlab hissiy charchoq, keyinchalik
esa apatiya, befarqlik, yangilikka nisbatan qarshilik, ichki motivatsiyaning yo‘qolishi
tarzida namoyon bo‘ladi.
Asosiy qism
Mazkur maqola aynan shu muammo — boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarida
kasbiy deformatsiyani shakllantiruvchi ijtimoiy-psixologik omillarni aniqlash,
ularning ta’sir mexanizmini tahlil qilish va yechim yo‘llarini taklif etishga qaratilgan.
Bu muammoni o‘rganish orqali ta’lim tizimida o‘qituvchining kasbiy barqarorligini
ta’minlashga, professional salomatligini asrashga qaratilgan psixologik-pedagogik
choralarni ishlab chiqish imkoniyati vujudga keladi.
Kasbiy deformatsiya
tushunchasi
Kasbiy deformatsiya — bu insonning professional faoliyati davomida yuzaga
keladigan, shaxsiy xususiyatlarida, munosabatlar tizimida va ishga bo‘lgan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
112
yondashuvida salbiy o‘zgarishlarga olib keluvchi psixologik holatdir. Bu tushuncha ilk
bor G. V. Akopov, E. F. Zeer, C. Maslach kabi psixologlar tomonidan o‘rganilgan
bo‘lib, ularning fikricha, kasbiy deformatsiya insonning kasbiga haddan tashqari
bog‘lanishi, ishdagi stress omillari va ijtimoiy bosimlar natijasida vujudga keladi.
Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari kasbiy deformatsiyaga ayniqsa ko‘proq duch
kelishadi, chunki ularning mehnat faoliyati quyidagi jihatlar bilan ajralib turadi:
1.
Doimiy emotsional sarmoya (mehr, sabr, e’tibor);
2.
Kichik yoshdagi bolalar bilan ishlashning o‘ziga xos ruhiy bosimi;
3.
Takrorlanuvchi, doimiy mehnat jarayoni (monotonlik);
4.
Ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashning yetishmasligi;
5.
Jamiyatda kasb obroysining pastligi.
Kasbiy deformatsiya jarayonida o‘qituvchining shaxsiy va professional
sifatlarida quyidagi salbiy o‘zgarishlar yuzaga chiqadi:
1.
Innovatsiyaga bo‘lgan qiziqish susayadi;
2.
O‘z-o‘zini rivojlantirishga ehtiyoj kamayadi;
3.
O‘quvchilarga nisbatan sovuqqonlik va befarqlik kuchayadi;
4.
Ichki motivatsiya pasayadi;
5.
Ishdan tez charchash, sabrsizlik va asabiylashish holatlari ortadi.
Kasbiy deformatsiya nafaqat o‘qituvchining o‘z faoliyatiga, balki ta’lim sifati
va o‘quvchilarning rivojlanishiga ham bevosita salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois bu
hodisani erta aniqlash, oldini olish va bartaraf etish bo‘yicha tizimli psixologik-
pedagogik choralar ishlab chiqish juda muhimdir.
Kasbiy deformatsiyani shakllantiruvchi ijtimoiy-psixologik omillar
(batafsil tahlil)
1. Mehnat faoliyatining monotonligi va takroriyligi
Boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi har kuni bir xil turdagi darslarni o‘tadi, ayni
yoshdagi bolalar bilan ishlaydi, bu esa vaqt o‘tishi bilan kognitiv va emotsional
faollikning pasayishiga olib keladi. Bunda o‘qituvchida quyidagi holatlar kuzatiladi:
1.
Yangilikka qiziqish kamayadi;
2.
Yangi metodikalarni qo‘llashga ehtiyoj sezilmaydi;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
113
3.
Rutina ishlar ijobiy his-tuyg‘ularni uyg‘otmay qo‘yadi;
4.
“Shunchaki dars o‘tib, rejani bajarish”ga intilish kuchayadi.
Psixologik ta’siri: bu holat o‘qituvchida apatiya, befarqlik, ichki
motivatsiyaning pasayishiga olib keladi.
2. Ijtimoiy muloqot doirasining cheklanganligi
O‘qituvchi asosan bolalar bilan muloqotda bo‘ladi, bu esa ijtimoiy
ehtiyojlarning to‘liq qondirilmasligiga sabab bo‘ladi. Kattalar bilan fikr almashish,
dunyoqarashni kengaytirish, ijtimoiy rollarni uyg‘unlashtirish uchun zarur shart-
sharoitlar kam bo‘ladi.
Salbiy oqibatlar:
1.
Ijtimoiy izolyatsiya;
2.
Suhbatdoshga ehtiyoj ortishi, lekin vaqt yetishmasligi;
3.
Shaxsiy rivojlanishning sekinlashuvi;
4.
Ko‘p hollarda o‘qituvchi o‘z fikrlarini yetkazishda qiyinchilikka duch
keladi.
3. Bolalar bilan ishlashdagi hissiy va psixologik yuklama
Boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi nafaqat bilim beradi, balki bolaning emotsional
rivojlanishida, tarbiyasida ham faol ishtirok etadi. Bu esa har kuni:
1.
Mehr-muhabbat;
2.
Sabr-toqat;
3.
Qattiq ichki nazorat;
4.
Emotsional barqarorlik talab qiladi.
Natija: Doimiy emotsional mehnat hissiy charchoqni (emotional burnout)
keltirib chiqaradi. O‘qituvchi o‘zining ruhiy resurslarini to‘ldirishga ulgurmaydi va bu
holat stress, charchoq, tez-tez asabiylashish kabi belgilar bilan namoyon bo‘ladi.
4. Kasb obroysi va jamiyatdagi baholanish
O‘qituvchilik kasbi ko‘plab rivojlanayotgan mamlakatlarda, ayniqsa,
boshlang‘ich sinf darajasida yetarlicha e’tirof etilmaydi. Ijtimoiy maqom past
baholanganida:
1.
O‘qituvchi o‘z kasbidan faxrlanmasligi mumkin;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
114
2.
Kasbiy o‘zini baholash tushadi;
3.
Yutuqlar qadrlanmaydi;
4.
Ichki norozilik paydo bo‘ladi.
Misol: “Men qancha harakat qilmay, baribir hech kim qadrimni bilmaydi”
degan fikr deformatsiyaning asosiy belgilaridan biridir.
5. Mehnat sharoitlari va byurokratik yuklama
Zamonaviy ta’lim tizimida o‘qituvchining yelkasiga:
1.
Hisobotlar;
2.
Kundalik rejalashtirish;
3.
Ko‘rgazmali vositalar tayyorlash;
4.
Davlat nazorat tizimlariga javob berish kabi ko‘plab byurokratik ishlar
yuklatiladi.
Natijasi: O‘qituvchi darsga tayyorgarlik ko‘rish va individual yondashuvga
vaqt topa olmaydi. Ishdan ko‘ngil qoladi, innovatsiyalardan qochish holati kuchayadi.
6. Ish joyidagi jamoaviy munosabatlar
Tashkilot ichidagi psixologik iqlim o‘qituvchining ruhiy salomatligiga kuchli
ta’sir ko‘rsatadi:
1.
Rahbariyat tomonidan bosim;
2.
Hamkasblar bilan sog‘lom raqobat emas, balki nizo holatlari;
3.
Bir-birini qo‘llab-quvvatlash madaniyatining yetishmasligi;
4.
Tanqid, adolatsiz baholashlar stress darajasini oshiradi.
Psixologik oqibatlar: Shaxsiy qadriyatlar yo‘qoladi, professionallik susayadi,
“men hech kimga kerak emasman” degan ichki ishonch paydo bo‘ladi.
7. Shaxsiy hayot va ish o‘rtasidagi muvozanatsizlik
Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari ko‘pincha ishni uyga olib ketadilar: daftar
tekshirish, dars rejasi tuzish, maktab tadbirlariga tayyorgarlik va boshqalar. Bu esa:
1.
Dam olish vaqtining yo‘qligi;
2.
Oila bilan vaqt o‘tkazishga imkon bo‘lmasligi;
3.
Qiziqishlar, hobbilarga vaqt ajrata olmaslik;
4.
Shaxsiy hayotdagi muammolarni kuchaytiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
115
Psixologik ta’siri: Haddan tashqari ishlash natijasida inson ichki kuchlarini
tiklay olmaydi. Ishga nisbatan salbiy munosabat, charchoq, tajanglik kuchayadi.
Adabiyotlar tahlili va Metodologiya
Kasbiy deformatsiya tushunchasi psixologiya, pedagogika va sotsiologiya
sohalarida keng o‘rganilgan. Jumladan, C. Maslach (1981) tomonidan o‘qituvchilar
orasida hissiy kuyish (burnout) hodisasi birinchi bo‘lib ilmiy asosda tadqiq qilingan.
Unga ko‘ra, haddan tashqari hissiy yuklama va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlovning
yetishmasligi kasbiy salomatlikka tahdid soladi.
O‘zbek tadqiqotchilaridan A. Abduqodirov (2020) kasbiy psixologiyaning
asosiy tushunchalari, kasbiy muvozanat va ijtimoiy omillarning o‘qituvchi shaxsiga
ta’sirini tahlil qilgan. Shuningdek, Sh. Hasanov (2019) ta’limdagi psixologik
yondashuvlar orqali o‘qituvchi shaxsining rivojlanishida muhit va munosabatlarning
o‘rnini alohida ko‘rsatgan.
Mahalliy ilmiy izlanishlarda ko‘proq kasbiy tayyorgarlik, o‘qituvchi etikasiga
e’tibor qaratilgan bo‘lsa-da, kasbiy deformatsiya va uni yuzaga keltiruvchi ijtimoiy-
psixologik omillarni chuqur tahlil qilish hali yetarli darajada olib borilmagan. Shu
jihatdan ushbu maqola mavjud bo‘shliqni to‘ldirishga xizmat qiladi.
Maqolada quyidagi
ilmiy-uslubiy yondashuvlar
asos qilib olingan:
1. Tizimli yondashuv
O‘qituvchining kasbiy faoliyati shaxs, jamiyat, mehnat muhiti kabi turli
tizimlar ta’sirida shakllanishi tahlil qilinadi. Har bir omil alohida emas, o‘zaro bog‘liq
holda baholandi.
2. Psixologik tahlil
Kasbiy deformatsiya holatlari psixologik tushunchalar (stress, motivatsiya,
hissiy charchoq) bilan bog‘liq holda izohlangan. Shaxsiy sifatlar va ruhiy holatlar
o‘rtasidagi uzviylik ko‘rsatib berilgan.
3. Solishtirma-tahliliy usul
Xorijiy va mahalliy adabiyotlar tahlili asosida kasbiy deformatsiyaga sabab
bo‘luvchi omillar solishtirildi va umumlashtirildi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
116
4. Deskriptiv yondashuv (tasvirlovchi usul)
Tadqiqotda statistik ma’lumotlarga emas, mavjud ilmiy fikrlar va pedagogik
tajribalarga asoslangan tavsifiy (deskriptiv) usul qo‘llanildi. Har bir omil real shart-
sharoit va misollar bilan izohlandi.
Xulosa va tavsiyalar
Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari faoliyatida kasbiy deformatsiya muhim
psixologik muammo sifatida qaralishi lozim. Buning oldini olish uchun quyidagi
tavsiyalarni ko‘rsatish mumkin: Psixologik treninglar va maslahatlar tashkil etish ,
O‘qituvchilar uchun dam olish, motivatsiya dasturlarini ishlab chiqish , Ish
yuklamasini adolatli taqsimlash , Kasbiy malaka oshirish kurslarining sifatini oshirish
, jichida sog‘lom psixologik muhit yaratish
ADABIYOTLAR:
1.
Abduqodirov A. “Kasbiy psixologiya asoslari” – Toshkent: O‘qituvchi, 2020
2.
Hasanov Sh. “Ta’limda psixologik yondashuvlar” – Samarqand, 2019
3.
Maslach, C., Jackson, S. E. "Burnout in teaching professions" – Educational
Research Journal, 1981
