MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
117
BO’LAJAK PEDAGOGLARDA KASBIY DEFORMATSIYA
MUAMMOSI
Andijon davlat pedagogika instituti Pedagogika psixalogiya kafedrasi
o`qituvchisi
TO’LANOVA MAXLIYOXON MUROTALI QIZI
Andijon davlat pedagogika instituti
Matematika va informatika y`onalishi 2-
bosqich talabasi
ABDULATIPOV MIRJALOL ABDURAHMON O’G’LI
Annotatsiya:
Mazkur maqolada bo‘lajak pedagoglarda kasbiy deformatsiya
muammosi, uning psixologik, ijtimoiy va kasbiy jihatlari tahlil qilinadi.
Deformatsiyaning asosiy sabablari — haddan tashqari nazariy yuklama, emotsional
zo‘riqish, amaliy tayyorgarlikning yetarli emasligi va o‘qituvchilik kasbining ijtimoiy
maqomiga bo‘lgan qarashlar orqali ochib beriladi. Shuningdek, maqolada
deformatsiyaning oldini olishda emotsional intellektni rivojlantirish, psixologik
yordam xizmatlarini yo‘lga qo‘yish va o‘qituvchilik shaxsiyatining barqarorligini
mustahkamlash bo‘yicha taklif va tavsiyalar keltiriladi. Ushbu masala bo‘lajak
o‘qituvchilarni tayyorlash jarayonida e’tibordan chetda qolmasligi kerak bo‘lgan
muhim jihatlardan biridir.
Kalit so‘zlar: pedagogika, kasbiy deformatsiya, psixologik tayyorgarlik,
emotsional intellekt, refleksiya
Аннотация:
В
данной
статье
рассматривается
проблема
профессиональной деформации у будущих педагогов, а также её
психологические, социальные и профессиональные аспекты. Основные причины
деформации — чрезмерная теоретическая нагрузка, эмоциональное
перенапряжение, недостаточная практическая подготовка и общественное
восприятие профессии учителя. В статье также предложены рекомендации по
профилактике
профессиональной
деформации,
включая
развитие
эмоционального интеллекта, организацию психологической поддержки и
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
118
укрепление личной устойчивости педагога. Эта тема является актуальной и
требует особого внимания в процессе подготовки будущих учителей.
Ключевые
слова:
педагогика,
профессиональная
деформация,
психологическая подготовка, эмоциональный интеллект, рефлексия
Abstract : This article examines the problem of professional deformation
among future teachers, analyzing its psychological, social, and professional
dimensions. The main causes of deformation include excessive theoretical workload,
emotional strain, insufficient practical training, and societal perceptions of the
teaching profession. The article also offers recommendations for prevention, such as
developing emotional intelligence, establishing psychological support systems, and
strengthening the personal resilience of teachers. This issue is critical and should not
be overlooked in the training process of future educators.
Keywords: pedagogy, professional deformation, psychological preparation,
emotional intelligence, reflection
Kirish
Pedagogik faoliyat inson bilan ishlashga asoslangan kasblar orasida eng
mas’uliyatlisidir. Bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy tayyorgarligi jarayonida ularda
yuzaga keladigan psixologik va ijtimoiy-ruhiy holatlar, ayniqsa kasbiy deformatsiya
muammosi, alohida e’tiborni talab qiladi.
Kasbiy deformatsiya
— bu shaxsning
professional faoliyati davomida shakllanadigan va uning shaxsiy sifati, kommunikativ
uslubi, hamda muomala madaniyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadigan holatdir. Bu holat
o‘qituvchilarda stress, motivatsiyaning pasayishi, ishdan charchash (burnout), va o‘z
kasbidan qoniqmaslik shaklida namoyon bo‘lishi mumkin. Bo‘lajak pedagoglar
universitetda bilim olayotgan paytdayoq kasbiy deformatsiyaga olib keladigan omillar
bilan to‘qnash kelishadi. Bularga quyidagilar kiradi: haddan tashqari nazariy yuklama,
amaliyotning yetarli emasligi, o‘qituvchi obrazining idealizatsiyasi, va shaxsiy
stresslarga qarshi kurashish ko‘nikmalarining yo‘qligi. Kasbiy deformatsiyaning oldini
olish uchun pedagogik ta’lim tizimida quyidagi choralar muhimdir: psixologik
tayyorgarlikni kuchaytirish, o‘qituvchilarda emotsional intellektni rivojlantirish,
refleksiya madaniyatini shakllantirish, va kasbiy maslahat (superviziya) xizmatlarini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
119
yo‘lga qo‘yish. Xulosa qilib aytganda, bo‘lajak pedagoglarning ruhiy holati va kasbiy
barqarorligi — ta’lim sifati uchun muhim omil hisoblanadi. Kasbiy deformatsiyaga
qarshi kurashish esa faqatgina individual emas, tizimli yondashuvni talab qiladi.
Asosiy qism
Ta’lim jarayonining asosiy markaziy omillaridan biri sifatida pedagog shaxsi
shakllanishi muammosi xozirgi zamon psixologiya fanining dolzarb mavzularidan
biridir. Zero ta’limning sifati va samarasi pedagogik jarayonda faoliyat yuritayotgan
kadrlarning har tomonlama tayyorgarligiga va kasbiy deformatsiyasiga bog‘liqdir.
Pedagog-tarbiyachi ishida tayyorgarlikni shakllantirish uning turli tarkibiy qismlari
qarama-qarshi yo‘nalishlarga ega bo‘lishi bilan murakkablashadi. Demak,
intellektuallik ham tayyorgarlikning tarkibiy qismidir, chunki u vazifalar va
masuliyatlarni tushunadi, shuningdek faoliyatning asosiy tarkibiy qismi -
o‘qitilayotgan mavzuni bilish va uning muammolarini tushunishdir. Hissiylik - hozirgi
paytda kayfiyat, va hissiylik kommunikativ madaniyat sifatidir.Tayyorgarlikning
ushbu ikki tarkibiy qismi o‘rtasida kelishmovchilik munosabatlari rivojlanishi
mumkin. Binobarin, tarbiyachi kun davomida bir necha bor tayyorlik holatini
shakllantirishi, uning barcha tarkibiy qismlarini uyg‘unlashtirishi kerak.Shunday qilib,
pedagogning stressga chidamliligi kasbiy faoliyat samaradorligi va ishonchliligini
ta’minlashning eng muhim omilidir. Deformatsiya tushunchasi, odatda, organizmga
ta’sir etuvchi va unda muhim xarakter xususiyatini hosil qiluvchi o‘zgarish sifatida
talqin qilinadi. Ko‘pgina tadqiqotchilar “InsonInson” tipidagi kasblarda kasbiy
deformatsiyaning paydo bo‘lishi va shakllanishini ta’kidlaydilar. Insonning muayyan
mehnat muhitiga moslashuvi uning kundalik muomalasida, mehnat faoliyatining aniq
ko‘rsatkichlarida, mehnat samaradorligida, ijtimoiy axborot va uning amalda ro‘yobga
chiqarilishida, faollikda namoyon bo‘ladi. Mehnatga moslashish birlamchi bo‘lishi
(xodimning mehnat muhitiga kirishida) va ikkilamchi (kasbni almashtirgan va
almashtirmagan holda ish o‘rnini almashtirishida yoki muhitning jiddiy ravishda
o‘zgarishida) bo‘lishi mumkin. Kasbiy moslashuv - shaxsning kasbiy ko‘nikmalar va
malakalarni muayyan darajada egallashida, unda ayrim kasbiy jihatdan zarur
hislatlarning shakllanishida, xodimning o‘z kasbiga nisbatan barqaror ijobiy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
120
munosabatda bo‘lishining rivojlanishida ifodalanadi. Didaktik diagnostika - pedagogik
jarayonni takomillashtirish uchun xizmat qilishdir (o‘quv jarayonining tashkiliy
metodik tomonlaridan tashqari). Shaxslarning og‘zaki va yozma javoblarini,
javoblardagi tipik xatolarni, ularning sabablarini, o‘quv faoliyatidagi salbiy
o‘zgarishlarni, shaxslarda o‘quv mehnat malaka va ko‘nikmalarning rivojlanganlik
darajasini, ta’lim olishga nisbatan moyilliklari diagnostika qilinadi. Ijtimoiy-pedagogik
diagnostika - shaxslarning pedagogik qarovsizligi, moslashganlik darajasi, tarbiyasi
og‘ir bolalarni diagnostika qilishda ijtimoiy omillarni hisobga oluvchi yo‘nalishdir.
Psixodiagnostik faoliyat jarayonini metodikalar aprobatsiyasi, talablar yo‘riqnomasini
ishlab chiqish, tadqiqotlarni o‘tkazishdagi qonun-qoidalarni yaratish, natijalar
tahlilining usullarini shakllantirish hamda ma’lum metodlarning imkoniyat va
cheklanishlarini muhokama qilish tashkil etadi. Diagnostik faoliyat o‘z maqsadiga
ko‘ra tashhis (diagnoz) yo‘nalishining turli ko‘rinishlariga ega bo‘ladi.
Adabiyotlar tahlili va Metodologiya
Qo‘yilgan tashhis o‘rganilayotgan xususiyatlarni_shakllantirishga_yoki
korreksion ishlarni tashkil etishga qaratilgan amaliy tavsiyalar bilan ifodalanadi.
Shunday qilib, diagnostika yorqin namoyon bo‘luvchi individual-psixologik,
psixofiziologik xususiyatlar asosida olingan ma’lumotlarni taqqoslash bilan alohida
kishi yoki ma’lum shaxslar guruhi borasida xulosa chiqarish demakdir. Bolalar
bog‘chasidagi bolalarning qobiliyat va layoqatlarini_har_tamonlama rivojlantirishga,
ular shaxsini shakllantirishga qaratilgan. Psixodiagnostika psixologik diagnoz qo‘yish
haqidagi fandir. Bunda diagnoz ko‘rsatkich va tavsifnomalarni birgalikda tahlil qilish
asosida sinaluvchining holati va xususiyalari haqidagi xulosalaridan iboratdir.
Psixologik diagnoz (diagnosis - grekcha, aniqlash, bilish degan ma’noni anglatadi) -
shaxs individual- psixologik xususiyatlarining hozirgi holatiga baho berish,
rivojlanishini oldindan aytib berish (prognoz qilish) va psixodiagnostik tekshiruv
vazifalaridan kelib chiqib, tavsiyalar ishlab chiqishga qaratilgan psixolog faoliyatining
so‘nggi natijasidir. Psixodiagnostik tadqiqotlar amaliyotida psixologik diagnoz
qo‘yishning 3 bosqichi farqlanadi: Simptomatik diagnozda dasturi mavjud har qanday
EHM_bajarishi_mumkin_bo‘lgan_tadqiqotda olingan natijalar qayta ishlanadi. 2.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
121
Etnologik
diagnozda
(kelib
chiqish
sabablari)
biror
xususiyatning
mavjudligini_emas,_balki uning vujudga kelish sabablari ham hisobga olinadi. 3.
Tipologik diagnozda sinaluvchi shaxs tuzilishida olingan natijalarning ahamiyati
va_o‘rni aniqlanadi. Psixodiagnostika psixologiyaning ilmiy va amaliy jabhalaridan
tashqari uning boshqa sohalarida_keng_qamrovda_qo‘llaniladi. Diagnostik
faoliyatning maqsadi o‘qituvchiga pedagogik vaziyatlarni tahlil qilish va baholash
mezonlarini belgilashga, muammolarni oson hal qilish yo‘llarini aniqlashga,
o‘quvchilarning faoliyatini boshqarishga va o‘zining kasbiy faoliyatini tuzatishga,
pedagogik o‘zaro ta’sir samaradorligini baholashga imkon beruvchi yaxlit
axborotni_aniqlashdan_iborat. Tuzatish va psixologik diagnostika birligi printsipi
psixologik amaliyotning alohida turi sifatida psixologik F.V.Dubrovin, D.B.Elkonin va
boshqalarning asarlarida batafsil ko‘rilgan bu tamoyil barcha korreksiya faoliyatining
asosi sifatida tan olingan, chunki tuzatish faoliyatining samaradorligi 90% ilgari
amalga oshirilgan psixologik diagnostika jarayonining chuqurligi va jiddiyligiga
bog‘liq. Belgilangan tamoyil ikki yo‘nalishda amalga oshiriladi. A vvalo, axloq
tuzatish ishlarini amalga oshirishdan oldin, o‘ziga xos psixologik diagnostika
tadqiqotlarini o‘tkazish kerak, buning asosida birlamchi xulosa chiqariladi va
korrektsion-rivojlanish ishining maqsad va vazifalari aniqlanadi. Samarali tuzatish
ishlarini faqat batafsil psixologik o‘rganish asosida qurish mumkin. Shunday qilib,
korreksiya samaradorligi dinamikasini nazorat qilish, o‘z navbatida, tuzatish ishlari
jarayonida ishtirok etuvchi psixologga kerakli ma'lumotlarni va o‘z-o‘ziga ishonishni
ta'minlaydigan diagnostika tartib-qoidalarini amalga oshirishni talab qiladi. Ijtimoiy
amaliyotning turli sohalari va psixologlar tayyorlash jarayonini psixokorreksiya
ishlarisiz amalga oshirish mumkin emas. Shu sababli, bu ukuv kullanni tayyorlash
zarurati paydo bo‘ldi. Ushbu qo‘llanmada psixokorreksiyaning asosiy nazariy va
amaliy masalalari tizimli ravishda tavsiflanadi. O‘quv jarayonida kasbiy
deformatsiyadan foydalanishdan asosiy maqsad psixologik yordam turini
o‘rganayotgan shaxslarning o‘z xohish-istaklariga ko‘ra o‘z kasbiy mahoratini
oshirishga qaratilgan ushbu psixologik yordamning har tomonlama tasavvurini va
nazariyuslubiy bazasini shakllantirishdan iborat. Amaliy psixolog o‘zining kasbiy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
122
salohiyatini to‘liq ro‘yobga chiqarishi uchun u o‘zining shaxsiy resurslarini to‘ldirishi,
psixokorreksiya ishlari bo‘yicha qarashlarini chuqurlashtirishi va kengaytira olishi
kerak. Psixologlar, ijtimoiy ishchilar va barcha psixologik yordamchilarga taklif
qilinadigan ushbu tadqiqot turli amaliy vazifalarni hal qilishga yordam beradigan
psixokorreksiya asoslari bo‘yicha bilim berishga qaratilgan. Ushbu tadqiqot ushbu
talabalarga psixokorreksiyaning asosiy nazariy va uslubiy tamoyillarini o‘zlashtirishga
imkon beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Abdullaeva, N. (2020).
Pedagogik psixologiya asoslari
. Toshkent: TDPU
nashriyoti.
2.
Karimova, Z. (2021).
Kasbiy stress va pedagogik faoliyatdagi psixologik
muammolar
. Toshkent: Fan va texnologiya.
3.
Xolmurodova, G. (2019). “O‘qituvchilarda kasbiy deformatsiyaning oldini olish
omillari”.
Pedagogik ta’lim muammolari jurnali
, №4, 35–40.
4.
Юнусова, Д.Ж. (2021). “Профессиональная деформация у молодых
педагогов: причины и профилактика”.
Психология и образование
, №2, 56–60.
5.
Maslach, C., & Leiter, M.P. (2016).
The Truth About Burnout: How
Organizations Cause Personal Stress and What to Do About It
. San Francisco: Jossey-
Bass.
6.
Day, C., & Gu, Q. (2010).
The New Lives of Teachers
. New York: Routledge.
7.
OECD (2020).
Teachers and School Leaders as Valued Professionals: TALIS
2018 Results (Volume II)
. OECD Publishing.
