MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
26
TRANSPORT VOSITASINING TEZLIGI SABABLI YO’L
TRANSPORT HODISASI SODIR BO’LGANIDA HARAKAT TEZLIGINI
ANIQLASH
Axunov Rustamjon
Andijon Davlat Texnika Instituti
Transport logistikasi kafedrasi o‘qituvchisi
Xalimov Javohirbek Abdusamat o’g’Ii
Andijon Davlat Texnika Instituti
Avtomobilsozlik va Transport kafedrasi o‘qituvchisi
Abdusamadov Humoyun Akmaljon o’g’Ii
Andijon Davlat Texnika Instituti
Yo‘l Harakatini Tashkil Etish
yo‘nalishi 4-kurs talabasi
Annotatsiya. Yo‘l transport hodisasi sodir bo‘lganida transport vositalarining
harakar tezligini aniqlash formulasi va aniqlash usul va uslublari. Yo‘l transport
hodisasi sodir bo‘lish sabablari hamda ularning sababchisini aniqlash. Tormoz yo‘li
orqali transport turiga qarab tezliklarini aniqlash. Yo‘l transport hodisasiga to‘g‘ri
natija va xulosa berishni o‘rganish.
Аннотaция. Формула и методы и приемы определения скорости
движения транспортных средств при дорожно-транспортном происшествии.
Установить причины возникновения дорожно-транспортных происшествий, а
также их причину. Определение скоростей по тормозному пути в зависимости
от вида транспорта. Учить давать правильный результат и заключение по
дорожно-транспортному происшествию.
Annotation. The formula and methods and techniques for determining the
speed of vehicles in a traffic accident. To establish the causes of traffic accidents, as
well as their cause. Determination of speeds along the braking distance depending on
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
27
the type of transport. To teach how to give the correct result and conclusion on a traffic
accident.
Kalit so‘zlar. Transport vositalari, yo‘l transport hodisasi, experiment
o‘tkazish, avtotexnik expertiza, transport expertizasi, yo‘lovchilar, jabrlanuvchi.
Ключевые слова. Транспортные средства, дорожно-транспортное
происшествие, проведение эксперимента, автотехническая экспертиза,
транспортная экспертиза, пассажиры, пострадавший
Keywords. Vehicles, traffic accident, conducting an experiment, automotive
technical expertise, transport expertise, passengers, victim
Bunday eksperimentni o‘tkazish zarurati transport vositasining
harakat tezligini hisoblash yo‘li bilan yetarlicha aniqlik darajasi bilan
aniqlashning iloji bo‘lmagan hollarda vujudga keladi. Haydovchilar, guvohlar va
jabrlanuvchilarning transport vositasining harakat tezligi to‘g‘risidagi ko‘rsatmalari,
qoidaga ko‘ra, o‘ta katta darajada farq qiladi. Avtotexnik ekspertizani o‘tkazishda bu
ko‘rsatmalar boshlang‘ich ma’lumotlar sifatida qabul qilingan taqdirda yo‘l-transport
hodisasining oldini olish imkoniyati bo‘lgan-bo‘lmaganligi to‘g‘risida bir qiymatli
xulosa berish istisno qilinadi.
Mazkur eksperimentni o‘tkazish sharoitlariga qo‘yiladigan talablar yuqorida
ko‘rsatilganlari bilan bir xil. Nazorat qatnashlarini o‘tkazish uchun yo‘l-
transport hodisasi paytida uning tezligi tekshirilayotgan (transport vositasi tormoz
berilguncha yoki haydovchi tormoz berishni qo‘llamagan hollarda urib yuborish-
to‘qnashishgacha harakatlangan tezlik nazarda tutilmoqda) xuddi o‘sha transport
vositasidan foydalanish lozim bo‘ladi[4].
U shikastlangan bo‘lgan taqdirda xuddi shunday markadagi (modeldagi) va
iloji bo‘lsa xuddi shunday rangdagi boshqa transport vositasidan foydalanish mumkin.
Transport vositasining yuklanganligi xuddi yo‘l-transport hodisasi paytidagi kabi
bo‘lishi lozim. Ob-havo sharoitlarini ham yo‘l-transport hodisasi paytidagi sharoitlarga
yaqin qilib tanlash lozim bo‘ladi. (quyoshli havo, bulutli havo, yomg‘ir va hokazolar).
Eksperimentning borishi. Yo‘lning yurish qismida 20 m uzunlikda nazorat uchastkasi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
28
o‘lchab olinadi (harakat tezligi yuqori – 70 km/soat dan yuqori bo‘lganda nazorat
uchastkasining uzunligi 40 m bo‘lishi lozim). Uchastkaning boshida nazorat chizig‘i
o‘tkaziladi yoki belgi o‘rnatiladi, oxirida esa – nazorat chizig‘i o‘tkaziladi yoki belgi
o‘rnatiladi[1].
Uning tezligi aniqlanayotgan transport vositasi nazorat uchastkasi bo‘ylab
yo‘l- transport hodisasi paytidagi xuddi o‘sha traektoriya bo‘yicha bir necha marta
yurib o‘tadi. Transport vositasining harakat tezligi hodisani o‘z ko‘zi bilan ko‘rgan
guvohlarning ko‘rsatmalari yordamida xuddi piyodaning harakat tezligini aniqlashdagi
kabi korrektirovka qilinadi. Sekundomer yordamida transport vositasi nazorat
uchastkasini bosib o‘tishga sarflagan vaqt o‘lchanadi. Xronometrist transport
vositasiga joylashishi eng qulay bo‘ladi, u transport vositasi 1 nazorat chizig‘ini kesib
o‘tgan momentda sekundomerni yoqadi, 2-nazorat chizig‘ini kesib o‘tgan momentda
sekundomerni o‘chiradi. Transport vositasining tezligi quyidagi formula bo‘yicha
aniqlanadi: va=sn/tn*3.6 bu erda sn – nazorat uchastkasining uzunligi, m
tn – transport vositasi nazorat uchastkasini bosib o‘tgan vaqt, s. Avtotexnik
ekspertizani tayinlash to‘g‘risidagi qarorda hodisani o‘z ko‘zi bilan ko‘rgan guvoh
transport vositasining tezligi xuddi yo‘l-transport hodisasi paytidagi kabi deb
ko‘rsatgan qatnashlardagi natijalarni (minimal va maksimal) ko‘rsatish lozim bo‘ladi.
Masalan, 20 m li uchastkada mos ravishda 2; 1,2; va 1,6 s natijalar bilan 3 marta
qatnash
amalga
oshirilgan.
Guvoh
avtomobil
taxminan
xuddi
uchinchi
qatnashayotgandagi kabi tezlik bilan harakatlanganini ko‘rsatgan. Ko‘rsatib beruvchi
haydovchiga uchinchi qatnashdagi tezlikni ushlash bilan yana ikki marta qatnash taklif
qilingan. To‘rtinchi va beshinchi qatnashlarning natijalari 1,55 va 1,7 s ni tashkil qilgan
(ideal holatda ular uchinchi qatnashning natijalari bilan mos tushadi). Guvoh
qo‘shimcha qatnashlarda avtomobil xuddi yo‘l-transport hodisasi paytidagi kabi
harakatlanganligini tasdiqlagan (tezlikning unchalik katta bo‘lmagan o‘zgarishini
guvoh sezmagan bo‘lishi mumkin).
Ekspertizani tayinlash to‘g‘risida qarorda "Tergov eksperimentini o‘tkazish
davomida avtomobil 20 m li uchastkani 1,55–1,7 s da bosib o‘tishga mos keladigan
tezlik bilan harakatlanganligi aniqlangan" deb ko‘rsatiladi (natijalar mos tushganda
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
29
bitta vaqt ko‘rsatiladi). So‘nggi bir necha yil ichida shaharlar jadal rivojlanmoqda,
mamlakat va ayniqsa har bir oilaning iqtisodiy ahvoli asta-sekin yaxshi bo‘lib
bormoqda. Natijada, aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan transport vositalari sonida
ham, umumiy ko‘rsatkichlarda ham sezilarli o‘sish kuzatildi. Ba‘zi holatlarda, xatto
eng tajribali haydovchilar ham baxtsiz hodisalardan qochib qutula olmaydilar;
avtohalokatlarning asosiy qismi boshqa haydovchilarning aybi yoki yo‘l sharoitlari
tufayli sodir bo‘ladi[3].
Mutaxassislar baxtsiz hodisalarning o‘sishini barcha ko‘rsatkichlar bo‘yicha
qayd etishmoqda. Shu sababli, transport vositasini ta'mirlashning texnik
shikastlanishlari va xususiyatlarini hisobga olgan holda uni ta'mirlash usullari,
texnologiyalari, hajmi va narxlarini vakolatli tashkil etish juda dolzarb muammo
hisoblanadi. Muhandislik va transport ekspertizasi transport vositalariga nisbatan olib
boriladigan zarar yetkazuvchi harakatlarning sabablari va oqibatlarini aniqlashning
barcha bosqichlarida, shuningdek transport vositasida ishlab chiqaruvchining
nuqsonlari bor yoki yo‘qligini aniqlashning barcha bosqichlarida ilmiy-texnik
tadqiqotlar majmuidir. Avtotexnik ekspertizaning predmeti transport vositasining
texnik holati, avtohalokat joyidagi yo‘l holati, avtohalokat ishtirokchilarining
harakatlari va imkoniyatlari, avtohalokat mexanizmi, avtohalokatga sabab bo‘lgan
holatlar to‘g‘risidagi aniq ma'lumotdir, bu mutaxasisavtotexnik tomonidan uning
maxsus bilimlari va ish materiallari asosida belgilanadi[6].
Mustaqil texnik ekspertizaning asosiy vazifasi transport vositalari egalarining
fuqarolik javobgarligini majburiy sug‘urtalash shartnomasi bo‘yicha sug‘urta tovonini
to‘lashga ta'sir qiluvchi quyidagi holatlarni aniqlashdan iborat:
transport vositasiga yetkazilgan texnik zararning mavjudligi va xususiyati;
transport vositasiga texnik shikastlanish sabablari;
transport vositasini ta'mirlash texnologiyasi, hajmi va narxi.
Ishonchli ravishda tashkil etilgan sug‘urta hodisasi sodir bo‘lganida
yetkazilgan zararni hisobga olgan holda transport vositasini ta'mirlash xarajatlarini
aniqlash sug‘urtalovchi tomonidan jabrlanuvchiga to‘langan sug‘urta tovonini
hisoblash uchun uslubiy va axborot asosidir. Sug‘urtalovchi buzilgan transport
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
30
vositasini tekshirish va mustaqil ekspertizadan o‘tkazishdan (baholashdan) oldin
amalga oshirilgan buzilgan mol-mulkni ta'mirlash yoki uning qoldiqlarini yo‘q qilish,
jabrlanuvchiga sug‘urta da'vosini yoki uning bir qismini rad etishga haqlidir, agar
sug‘urta hodisasi mavjudligini va majburiy shartnoma bo‘yicha qoplanishi kerak
bo‘lgan zarar miqdorini ishonchli tarzda aniqlashga imkon bermasa[2]. Mustaqil
texnik ekspertizaning umumiy nazariy asoslari aksidentologiya (aksidentos - baxtsiz
hodisa) - baxtsiz hodisalar, ularning sabablari, mexanizmlari, oldini olish usullari,
shuningdek baxtsiz hodisalar oqibatlarini baholash va ularni yo‘q qilish usullari
haqidagi fan. Aksidentologiyaning asosiy tushunchalaridan biri avtohalokat sodir
bo‘lish shartlarini, sabablarini va parametrlarini belgilaydigan transport vositalarining
xavfsizligi[5]. Avtotransport xavfsizligi ikki toifaga bo‘linadi - faol (asosiy xavfsizlik)
va passiv (ikkinchi darajali xavfsizlik). Faol xavfsizlik - bu avtohalokatlarning oldini
olish va ularning paydo bo‘lishi uchun zarur shart-sharoitlarni bartaraf etishga
qaratilgan transport vositasining tarkibiy va ekspluatatsion xususiyatlari majmuidir.
Belgilangan kompleks tormozlash sifatlarini, tortish xususiyatlarini (tortish
dinamikasi), barqarorlikni, boshqaruvchanlikni o‘z ichiga oladi. Baxtsiz hodisalarni
og‘ir tormozlash bilan oldini olish mumkin, shuning uchun transport vositasining
tormozlash
xususiyatlari
barcha
harakatlanish
holatlarida
uning
samarali
sekinlashishini ta'minlashi kerak. Buning uchun tormoz tizimi tomonidan ishlab
chiqilgan kuch tortish kuchidan oshmasligi kerak. Aks holda, g‘ildiraklar blokirovka
qilinadi (aylanishni to‘xtatadi) va yo‘l yuzasida siljiy boshlaydi, bu esa tormoz
masofasining sezilarli darajada oshishiga va transport vositasining siljishiga olib
kelishi mumkin. G‘ildirak bloklanishining oldini olish uchun tormozlar tomonidan
ishlab chiqarilgan kuch g‘ildirakdagi og‘irlik yukiga mutanosib bo‘lishi kerak[7].
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziѐev tomonidan 2022 yilning 4
aprel kunidagi “Avtomobil' yo‘lllarida inson xavfsizligini ishonchli ta'minlash va o‘lim
holatlarini keskin kamaytirish chora tadbirlari to‘g‘risda”gi PQ-190-sonli qarori.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022 yil 12 apreldagi 172-
sonli qarori.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
31
3.
Taxirjanovich I. S., Jo’rayevich Z. S. AVTOMOBILLARNING
TORMOZLANISH XUSUSIYATLARINI NAZARIY VA EKSPERIMENTAL
TADQIQOTLASH //Mexatronika va robototexnika: muammolar va rivojlantirish
istiqbollari. – 2023. – Т. 1. – №. 1. – С. 268-271.
4.
Zingirov S., Ikromov N., Mamasoliyeva O. ENSURING SAFE MOVEMENT
BY DESIGNING THE OPERATING MODE OF DRIVERS WITH THE HELP OF A
CAR KEY IN THE ORGANIZATION OF INTERNATIONAL TRANSPORT
//IMRAS. – 2024. – Т. 7. – №. 4. – С. 55-60.
5.
Jorayevich Z. S. ANDIJON VILOYATI PIYODALAR ISHTIROKIDAGI YO
‘L TRANSPORT HODISALARINI ORGANISH VA TAHLIL QILISH (ANDIJON
TUMANI MISOLIDA) //IJODKOR O'QITUVCHI. – 2025. – Т. 4. – №. 46. – С. 13-
17.
6.
Ikromov N. et al. Analysis of transport and its cargo processes
//E3S Web of Conferences. – EDP Sciences, 2024. – Т. 548. – С. 03021.
7.
Abdusamat Y., Nigora A., Javohir X. ПОВЫШЕНИЕ
КРИТЕРИИ ОЦЕНКИ ЗНАНИЙ СТУДЕНТА ОБЪЕКТИВНО С НАУЧНЫМИ
ИССЛЕДОВАНИЯМИ INCREASING ASSESSMENT CRITERIA OF THE
STUDENT KNOWLEDGE OBJECTIVELY WITH SCIENTIFIC RESEARCH
//Журнал выпускается ежемесячно, публикует статьи по естественным наукам.
Подробнее на www. t. – Т. 2. – С. 118.
8.
Asliddin P. et al. PORSHEN HALQASINING ISHIGA
TA’SIR QILUVCHI OMILLAR //Scientific Impulse. – 2023. – Т. 1. – №. 11. – С.
611-620.
9.
Xusniddin o’g’li P. A. PORSHEN HALQANING UZOQ
ISHLASHINI BELGILOVCHI ASOSIY KATTALIKLAR //Научный Фокус. –
2023. – Т. 1. – №. 2. – С. 680-685.
