MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
32
TRANSPORT VOSITASINING TEZLIGI SABABLI YO’L
TRANSPORT HODISASI SODIR ETILISHI
Axunov Rustamjon
Andijon Davlat Texnika Instituti
Transport logistikasi kafedrasi o‘qituvchisi
Xalimov Javohirbek Abdusamat o’g’li
Andijon Davlat Texnika Instituti
Avtomobilsozlik va Transport kafedrasi o‘qituvchisi
Abdusamadov Humoyun Akmaljon o’g’li
Andijon Davlat Texnika Instituti
Yo‘l Harakatini Tashkil Etish
yo‘nalishi 4-kurs talabasi
Annotatsiya: Yildan yilga Yoʻl transport hodisalarining sodir boʻlishi ortib
bormoqda. Bu esa, ularning sodir boʻlish sabablari, muammo va yechimlarini topish
zaruriyatini vujudga keltiradi. Maqolada Yoʻl transport hodisalarining turlari,
ishtirokchilari hamda sodir boʻlishini oldini olish boʻyicha yechimini kutayotgan
muammomlar va ularning yechimlari bayon etilgan.
Kalit soʻzlar: Yoʻl transport hodisalari, Yoʻl transport hodisalari
ishtirokchilari, haydovchi, piyoda, texnik holat, mutaxassis.
Yoʻl-transport hodisalari sodir boʻlishiga koʻra, quyidagi turlarga boʻlinadi,
– transport vositalarining piyodalarni urib ketish;
– transport vositalarning oʻzaro toʻqnashuvi;
-transport vositalarining yoʻldan chiqib ketishi va qoʻzgʻalmas toʻsiqlarga
urilishi;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
33
Birgina 2023-yilda sodir boʻlgan Yoʻl transport hodisalari taxlil qilsak; (45,5%)
piyodani urib yuborish bilan, (30,2%) transport vositalarining oʻzaro toʻqnashuvi,
qolgan (24,3%) transport vositalarining yoʻldan chiqib ketishi, qoʻzgʻalmas toʻsiqlarga
urilishi, agʻdarilish, velosipedchini urib yuborish, turgan transportga urilish va h.k kabi
boshqa sabablar bilan sodir boʻlgan.
Sodir boʻlayotgan Yoʻl transport hodisalarining 45,5% piyodalar ishtirokida
sodir boʻlayotganligi, piyodalar yoʻlning kesib oʻtishi bilan bogʻliq boʻlgan holatlari
muhim ijtimoiy vazifalaridan biri sifatida koʻrib chiqish zaruriyatini bildiradi. Chunki
yoʻl transport hodisalari nafaqat alohida odamlarga juda katta moddiy va sogʻligiga
zarar keltirmoqda, balki umuman jamiyatga ham. Statistik maʼlumotlar shuni
koʻrsatmoqdaki, avtomobil va piyodalar soni hamda yoʻl harakati jadalligining keskin
oʻsishi yoʻl-transport hodisalari sonining koʻpayishiga sabab boʻlmoqda. Koʻrinib
turibdiki, avtomobil yoʻllarida piyodalar harakatining xavfsizligini taʼminlash hozirgi
kunda eng muammoli masalalardan biri boʻlib kolmoqda. Bu esa, bugungi kunda ushbu
masalaga talab darajasida eʼtibor qaratilmayotganligini bildiradi. Piyodalarning qatnov
qismi orqali oʻtish joylari avtomobil yoʻllarining eng xavfli qismlaridan biri
hisoblanadi. Chunki koʻp hollarda transport vositasi haydovchisi piyodani koʻrgandan
keyingina transport vositasini toʻxtatishga harakat qiladi, biroq transport vositalarining
harakatlanish tezligining yuqoriligi tufayli toʻliq toʻxtashga ulgurmaydi. Buning
natijasida esa transport vositasi piyodani urib yuborishiga sabab boʻlmoqda.
Amaldagi “Yoʻl harakati qoidalari”ning 109-115 bandlarida “Piyodalarning
oʻtish joylari va yoʻnalishli transport vositalarining bekatlari” deb koʻrsatilgan. 109 va
110 bandlarida, Tartibga solinmagan piyodalar oʻtish joyiga yaqinlashayotgan
transport vositasining haydovchisi qatnov qismini kesib oʻtayotgan piyoda(lar)ni
oʻtkazib yuborish uchun tezligini kamaytirishi yoki toʻxtashi shart. Agar tartibga
solinmagan piyodalar oʻtish joyi oldida transport vositasi harakatini sekinlashtirsa yoki
toʻxtasa, qoʻshni boʻlaklarda harakatlanayotgan boshqa haydovchilar bu transport
vositasi oldida piyoda(lar) yoʻqligiga ishonch hosil qilganlaridan soʻnggina
harakatlanishni davom ettirishlari mumkin. Shunga koʻra, tartibga solinmagan
piyodalar oʻtish joyiga yaqinlashayotgan haydovchilar yoʻlni kesib oʻtayotgan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
34
piyodani koʻrmagan holatda ham boshqa harakatlanayotgan transport vositalari
harakatini sekinlashtirsa yoki toʻxtasa ham uning harakatiga xavf yuzaga kelishi
mumkinligini inobatga olib harakatlanishi kerak.
Shuning uchun bu hududlargacha va undan keyingi maʼlum hududda transport
vositalarining harakatlanish tezligini kamaytirish orqali piyodalarning xavfsiz
harakatlanish sharoitini shakllantirish mumkin.
Piyodalar oʻtish joylariga va undan keyingi maʼlum hududda transport
vositalarining harakatlanish tezligini kamaytirish orqali piyodalarning xavfsiz
harakatlanish sharoitini shakllantirish mumkin. Tezlik kamaytirilishi natijasida oʻlim
bilan bogʻliq yoʻl-transport hodisalar soni qanchaga kamayishi, tezlik 70 km/soatdan
60 km/soatgacha kamaytirilganda oʻrtacha 10 km masofaga qancha vaqt yoʻqotilishi
(bor yoʻgʻi 6 daqiqa, bunda avtomobil svetofor va tirbandliklarsiz harakatlansa) va h.k.
Masalan 30 km/soat tezlikda harakatlangan transport vositasi piyoda urib yuborganida,
piyoda nisbatan kam miqdorda zarar olsa, tezlik oshirish bilan piyodalarning tan
jaroxati miqdorining ortib borishiga sabab boʻlmoqda 60 km/soat tezlikda piyodaning
oʻrta va ogʻir darajadagi tanjaroxatlari olishiga va 70 km/soatda esa piyoda ogʻir
darajada va oʻlim xolatlarini ortib borayotganligiga sabab boʻlmoqda. Bu esa, transport
vositasining piyodalarni urib ketishi mumkin boʻlgan joylarda harakat tezligi
cheklashni talab etadi.
Yoʻl harakati xavfsizligini taʼminlash boʻyicha respublika maxsus
komissiyasining 3-sonli bayoni bilan Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Toshkent shahar
hamda viloyatlarning ayrim hududlarida transport vositalarining yuqori harakat tezligi
soatiga 60 kilometr etib belgilandi.
Kunning yorugʻ vaqtida, koʻrinish cheklanmagan holatda 70 km/soat tezlikda
harakatlanayotgan yengil avtomobilni toʻliq toʻxtatib olish uchun oʻrtacha 45-46 metr
masofa kerak boʻladi. Agar avtomobil tezligi 60 km/soat boʻlganida avtomobilini toʻliq
toʻxtatib olish uchun oʻrtacha 36-37 metr masofa kerak boʻladi. Yaʼni avtomobil
tezligini 10 km/soatga kamaytirilishi toʻxtatish masofasini 9-10 metrga kamayishiga
sabab boʻladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
35
Masalan 30 km/soat tezlikda harakatlangan transport vositasi piyoda urib
yuborganida, piyoda nisbatan kam miqdorda zarar olsa, tezlik oshirish bilan
piyodalarning tan jaroxati miqdorining ortib borishiga sabab boʻlmoqda 50 km/soat
tezlikda piyodaning oʻrta va ogʻir darajadagi tanjaroxatlari olishiga va 70 km/soatda
esa piyoda ogʻir darajada va oʻlim xolatlarini ortib borayotganligiga sabab boʻlmoqda.
Bu esa, transport vositasining piyodalarni urib ketishi mumkin boʻlgan joylarda harakat
tezligi cheklashni talab etadi. Shuningdek, yoʻl transport hodisasi ishtirokchilarini
“Yoʻl harakati qoidalari” boʻyicha savodxonligini oshirishda ommaviy axborot
vositalari orqali (televideniye, internet, ijtimoiy tarmoqlar va boshqalar) kuchli
targʻibot-tashviqot ishlarini amalga oshirish, maktabgacha taʼlim muassasalarda
tasvirli targʻibotlarni amalga oshirish, maktab va oʻquv yurtlarida “Yoʻl harakati
qoidalari” hamda transport va yoʻllardan foydalanish boʻyicha dars soatlarini kiritish
lozim. Asosiy maqsad aholini tayyorlash va tegishli tushuntirish berib borish. Aholini
“Yoʻl harakati qoidalari” hamda Qonunlarga soʻzsiz amal qilishlarini taʼminlash.
Piyodalar ishtirokidagi yoʻl-transport hodisalarning asosiy sabablaridan biri bu
ular tomonidan “Yoʻl harakati qoidalari”ga amal qilmasligidir. Shuningdek, piyodalar
oʻtish joylarida koʻrinish masofasining yetarlicha boʻlmasligi bu turdagi halokatlarga
olib kelmoqda. Shu sababli, piyodalar oʻtish joylarida foydalaniladigan texnik
vositalari yaʼni, transport va piyodalar harakatini tartibga soluvchi svetoforlar, kunning
qorongʻi vaqtida va yoʻlning yetarlicha koʻrinmaslik sharoitida piyodalar oʻtish
joylaridagi yoritish qurilmalari oʻrnatish, piyodalar harakatlanish hududini
koʻrsatuvchi yoʻl chiziqlari va ularning nur qaytarish qobiliyati, haydovchining
diqqatini oshiruvchi “Shovqin chiziqlari”, haydovchining koʻrish maydonida piyodalar
oʻtish joyini koʻrsatuvchi yoʻl belgilarini yetarli darajada oʻrnatish, transport
vositalarning sirpanishiga qarshi piyodalar oʻtish joylari oldidagi maxsus qoplamalar.
Avtomobil yoʻllarini loyihalash jarayonida yoʻlning texnik ekspluatatsion
koʻrsatkichlarini, yoʻlning toifasi, oʻtkazish koʻrsatkichi, ruxsat etilgan texnik
tezliklarini inobatga olgan holda xavfsiz harakatni taʼminlovchi texnik vositalarni
yetarli darajada oʻrnatish. Piyodalar oʻtish joylarida kunning qorongʻu vaqtlarida,
sunʼiy yoritish qurilmalari oʻrnatish yuqori samara beradi. Shuningdek, yoʻl
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
36
belgilarida yorugʻlik qaytaruvchi boʻlishi hamda piyodalar oʻtish joyiga yetmasdan
oʻrnatilgan yoʻl belgilarni koʻrinishi yaxshilash lozim.
Kunning qorongʻi vaqtida yoʻlning yoritilmagan qismidan harakatlanayotgan
piyodani haydovchi koʻrmaydi va buning natijasida uni urib ketishi extimoli oshadi.
Shuning uchun yoʻllarda harakatlanayotgan piyodalar kiyimlariga fosforli lentalarni
yopishtirib olishlari yoki tunda nur qaytarish qobiliyatiga ega vositalaridan foydalanib
harakatlansa haydovchilar tomonidan ularni koʻrish imkoniyati yaratiladi.
Piyodalar kesib oʻtishi koʻzda tutilmagan joylardan piyodalarning yoʻlni kesib
oʻtishi natijasida sodir boʻlayotgan yoʻl transport hodisalari ham ortib bormoqda. Bu
esa, piyodalarning “Yoʻl harakati qoidalari”ni yaxshi bilmasligi yoki unga amal
qilmasligini bildiradi. Bu kabi holatda bozorlar, aholi gavjum savdo majmualari kabilar
oldida koʻplab uchramoqda. Bu esa, ogʻir oqibatlarga olib kelmoqda. Shu sababli,
bozorlar va aholi gavjum hududlarni oʻrganib, piyodalar uchun qulay boʻlgan joydan
yoʻlning qatnov qismi satxidan farq qiluvchi yer osti va yer usti piyodalar oʻtish
joylarni qurish, aholining “Yoʻl harakati qoidalari” boʻyicha savodxonligini oshirish
hamda piyodalarga nisbatan ham jazo choralarini qoʻllashga eʼtiborni oshirishni talab
qiladi.
Transport vositalarning oʻzaro toʻqnashuvi taxlil qiladigan boʻlsak, bir
yoʻnalishdan harakatlanayotgan avtomobillarning toʻqnashuv, qarama- qarshi
yoʻnalishdan harakatlanayotgan avtomobillarning toʻqnashuv hamda chorraxadan
harakatlayotgan
transport
vositalarining
toʻqnashuvi.
Bir
yoʻnalishdan
harakatlanayotgan transport vositasining toʻqnashuvi, harakat yoʻnalishini oʻzgartirish
va oraliq masofani saqlamaslik oqibatda kelib chiqishi mumkin. Yoʻnalishini
oʻzgartirayotgan transport vositasining haydovchisi “Yoʻl harakati qoidalari”ning 53
bandi talablariga koʻra, yoʻnalishini oʻzgartirmasdan harakatlayotgan transport
vositasiga yoʻl berishi kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziѐev tomonidan 2022 yilning 4
aprel kunidagi “Avtomobil' yo‘lllarida inson xavfsizligini ishonchli ta'minlash va o‘lim
holatlarini keskin kamaytirish chora tadbirlari to‘g‘risda”gi PQ-190-sonli qarori.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
37
2.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022 yil 12 apreldagi 172-
sonli qarori.
3.
Taxirjanovich I. S., Jo’rayevich Z. S. AVTOMOBILLARNING
TORMOZLANISH XUSUSIYATLARINI NAZARIY VA EKSPERIMENTAL
TADQIQOTLASH //Mexatronika va robototexnika: muammolar va rivojlantirish
istiqbollari. – 2023. – Т. 1. – №. 1. – С. 268-271.
4.
Zingirov S., Ikromov N., Mamasoliyeva O. ENSURING SAFE MOVEMENT
BY DESIGNING THE OPERATING MODE OF DRIVERS WITH THE HELP OF A
CAR KEY IN THE ORGANIZATION OF INTERNATIONAL TRANSPORT
//IMRAS. – 2024. – Т. 7. – №. 4. – С. 55-60.
5.
Jorayevich Z. S. ANDIJON VILOYATI PIYODALAR ISHTIROKIDAGI YO
‘L TRANSPORT HODISALARINI ORGANISH VA TAHLIL QILISH (ANDIJON
TUMANI MISOLIDA) //IJODKOR O'QITUVCHI. – 2025. – Т. 4. – №. 46. – С. 13-
17.
6.
Ikromov N. et al. Analysis of transport and its cargo processes
//E3S Web of Conferences. – EDP Sciences, 2024. – Т. 548. – С. 03021.
7.
Abdusamat Y., Nigora A., Javohir X. ПОВЫШЕНИЕ
КРИТЕРИИ ОЦЕНКИ ЗНАНИЙ СТУДЕНТА ОБЪЕКТИВНО С НАУЧНЫМИ
ИССЛЕДОВАНИЯМИ INCREASING ASSESSMENT CRITERIA OF THE
STUDENT KNOWLEDGE OBJECTIVELY WITH SCIENTIFIC RESEARCH
//Журнал выпускается ежемесячно, публикует статьи по естественным наукам.
Подробнее на www. t. – Т. 2. – С. 118.
8.
Asliddin P. et al. PORSHEN HALQASINING ISHIGA
TA’SIR QILUVCHI OMILLAR //Scientific Impulse. – 2023. – Т. 1. – №. 11. – С.
611-620.
9.
Xusniddin o’g’li P. A. PORSHEN HALQANING UZOQ
ISHLASHINI BELGILOVCHI ASOSIY KATTALIKLAR //Научный Фокус. –
2023. – Т. 1. – №. 2. – С. 680-685.
