MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
220
TIBBIYOTDA EMPATIYA VA FALSAFIY QARASHLAR. FALSAFIY
TERAPIYA. BO’LAJAK SHIFOKORLARGA FALSAFA FANINI
O’QITISHNING KLINIK AHAMIYATI
Shakarov Bobur Xusniddinovich
Toshkent tibbiyot akademiyasi Ijtimoiy fanlar kafedrasi o’qituvchisi
Rayimqulova Zebiniso Ilhomjon qizi
Toshkent tibbiyot akademiyasi 1-kurs talabasi
Annotatsiya: Tibbiyot va falsafa inson hayoti, axloqiy tanlovlar hamda bilish
jarayonining tub mohiyatini anglashda o‘zaro uyg‘unlashgan fanlardir. Ushbu
maqolada tibbiyot amaliyotidagi empatiya tushunchasi falsafiy nuqtayi nazardan tahlil
qilinib, uning inson ontologiyasi, axloqiy mas’uliyat va bilim bilan aloqadorligi
yoritiladi. Empatiya – bu faqat bemor bilan samimiy muloqot qilish vositasi emas, balki
insoniylik va axloqiy ongning shakllanishi, tushunish va tushunilish jarayonining asosi
sifatida ko‘riladi.
Shuningdek, maqolada empatiyaning falsafiy tafakkur bilan bog‘liq ravishda
qanday shakllanishi va u axloqiy qaror qabul qilish jarayonida qanday rol o‘ynashi
muhokama qilinadi. Shu jumladan falsafiy terapiya va uning ahamiyati hamda
bo’lg’usi shifokorlarga falsafa fanini o’qitishning klinik ahamiyati yoritiladi.
Kalit so’zlar: empatiya, axloqiy falsafa, deontologik etika, axloqiy majburiyat,
utilitarizm, falsafiy terapiya.
Empatiya tushunchasi psixologiya va tibbiyot yo‘nalishlarida keng o‘rganilgan
bo‘lsa-da, ayniqsa shifokorlar uchun bu tuyg‘uni shakllantirish va rivojlantirishga oid
jihatlar hali ham ilmiy izlanishlar mavzusi bo‘lib qolmoqda. Ushbu maqola shifokorlar
orasida empatiya tuyg‘usining psixologik asoslarini o‘rganish, mavjud yondashuvlarni
tahlil qilish va adabiyotlar asosida tahliliy yondashuv taklif qilishni maqsad qiladi.
Empatiya — bu boshqa odamning hissiyotlarini anglash va unga chin dildan
hamdardlik bildirish qobiliyati bo‘lib, insonlararo munosabatlarning ajralmas qismidir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
221
Ayniqsa, shifokorlar uchun bu ko‘nikma juda muhim, chunki empatiya bemor bilan
ishonchli aloqa o‘rnatish, aniq tashxis qo‘yish va davolash jarayonining
samaradorligini oshirishga katta ta’sir qiladi.[1]
Empatiyaning turlari:
Hissiy empatiya
— bu boshqalarning harakat va hissiy javoblariga taqlid qilish
yoki ularni ichki his qilish orqali yuzaga keladigan jarayondir.
Kognitiv empatiya
- ko‘proq aqliy faoliyat bilan bog‘liq bo‘lib, taqqoslash,
o‘xshatish (analogiya) kabi fikrlash mexanizmlariga asoslanadi.
Prediktiv empatiya
– shaxsning boshqalarning ma’lum holatlardagi hissiy
javoblarini oldindan sezish va taxmin qilish qobiliyatini anglatadi.
Empatiyaning alohida ko‘rinishlari sifatida empatiya va simpatiya ajratib
ko‘rsatiladi.
Empatiya — bu kishi o‘zini boshqaning o‘rniga qo‘ygan holda uning his-
tuyg‘ularini xuddi o‘zidek his qilish holati.
Simpatiya – ijtimoiy jihatdan ifodalangan hamdardlik bo‘lib, u boshqaning
kechinmalariga nisbatan rasmiy, tashqi ifoda orqali bildiriladi.
Shifokor va bemor o‘rtasidagi muloqotda empatiyaning mavjudligi, eng
avvalo, shifokorning bemor so‘zlari, hissiyotlari hamda tana tilini to‘g‘ri anglay
olishida namoyon bo‘ladi. Ikkinchidan, bu anglash jarayoni shunday tarzda aks etadiki,
bemor o‘z kechinmalaridan shifokor xabardor ekanligini his qiladi. Bunda e’tibor,
asosan, empatiyaning tashqi, ya’ni kuzatiladigan jihatlariga qaratiladi. Ya’ni,
shifokorning empatik qobiliyati bemorning ichki dunyosi — fikrlari va his-tuyg‘ulari
haqida muhim ma’lumotlarni olishga xizmat qiladi. Bu jarayonda empatik tinglashning
asosiy vazifasi — bemorga samimiy e’tibor qaratilayotganini his ettirish va uni o‘z
hissiyotlarini ochiqroq ifodalashga undashdir. Bu esa, o‘z navbatida, shifokorga
bemorning holatini chuqurroq tushunishga yordam beradi.[2]
Falsafa anatomiyasi
— bu har bir tarixiy falsafiy yo‘nalishda shakllangan
tushuncha va g‘oyalarni tizimli hamda strukturaviy jihatdan chuqur tahlil qilish bilan
shug‘ullanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
222
Falsafa patofiziologiyasi
— turli ijtimoiy omillar va shart-sharoitlar ta’sirida
yuzaga keluvchi bilishdagi yoki aqliy faoliyatdagi g‘ayritabiiyliklar, intellektual
chetlanishlar va falsafiy tafakkurdagi anomaliyalarni o‘rganadi
Falsafaning normal fiziologiyasi
— muayyan madaniy va tarixiy sharoitlarda
mafkuraviy tizimlarning qanday ishlashi va qanday mexanizmlar asosida tartibga
solinishini o‘rganuvchi fan sohasi hisoblanadi. Bu jarayonlar normal psixik faoliyat
doirasida yuz beradi.
Falsafiy terapiya
— ongda yoki tafakkur jarayonida yuzaga kelgan buzilishlar,
patologik holatlar bilan ishlashga qaratilgan amaliy faoliyat bo‘lib, u fikrlashdagi
muvozanatni tiklash, ruhiy salomatlikni qo‘llab-quvvatlash va aqliy holatni
normallashtirishga xizmat qiladi.
Falsafa gigiyenasi
— fikrlovchi shaxs hayoti va mehnat sharoitlarining
uning tafakkuriga qanday ta’sir ko‘rsatishini o‘rganadi. Shu bilan birga, bu soha
mafkuraviy og‘ishlarning oldini olish hamda sog‘lom ma’naviy muhitni ta’minlash
uchun qulay intellektual sharoitlarni aniqlaydi.[3]
Falsafaning tibbiyotdagi ahamiyati
1. Gnoseologik yondashuv
Falsafa tibbiy bilimlarning mohiyatini, ularning kelib chiqishi va
ishonchliligini tushunishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Ayniqsa, gnoseologiya
— bilim nazariyasi — shifokorlarga turli dalillarni tahlil qilish, ularning ishonchliligi
va amaliy qiymatini baholashda yordam beradi. Bu esa, o‘z navbatida, bemor
parvarishida puxta va asosli qarorlar qabul qilish imkonini beradi.
2. Muloqot va fikrni ifodalash madaniyati
Falsafa mutaxassislarga o‘z fikrlarini aniq va tushunarli tarzda ifoda etishni
o‘rgatadi. Murakkab tibbiy tushunchalarni oddiy, lekin mazmunli til orqali
tushuntirish, bemor bilan samarali muloqot qilish imkonini yaratadi. Bu bemorning
holatini chuqurroq tushunish va uni davolash jarayonida faol ishtirok etishini
ta'minlaydi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
223
3. Tarixiy-falsafiy kontekst
Tibbiyot falsafiy tarixiy nuqtai nazardan tahlil qilinsa, uning jamiyatdagi o‘rni,
ijtimoiy-ma’naviy vazifalari va rivojlanish bosqichlari chuqurroq anglash mumkin
bo‘ladi. Bu esa sog‘liqni saqlashdagi mavjud axloqiy, huquqiy va ijtimoiy
muammolarga yangicha yondashuv ishlab chiqishga zamin yaratadi.[4]
Tibbiyot sohasi nafaqat ilmiy bilim va amaliy ko‘nikmalarni, balki axloqiy,
ijtimoiy va falsafiy qarashlarni ham chuqur anglashni talab qiladi. Shu nuqtai nazardan,
bo‘lajak shifokorlarga falsafa fanini o‘qitish ularning kasbiy shakllanishida muhim
o‘rin egallaydi. Falsafa fani, eng avvalo, tibbiy bilimlarning mohiyatini tahlil qilish,
dalillarni tanqidiy baholash va muammolarga tizimli yondashishni o‘rgatadi. Bu esa
shifokorning intellektual salohiyati va kasbiy mas'uliyatini yanada mustahkamlaydi.
Xulosa
Tibbiyot va empatiya falsafiy nuqtayi nazardan inson qadr-qimmati, axloq va
bilim o‘rtasidagi murakkab bog‘liqlikni aks ettiradi. Kant etikasi bo‘yicha, har bir
inson o‘z-o‘ziga maqsad bo‘lib, hech qachon vosita sifatida qaralmasligi kerak. Bu
tamoyil tibbiyotda shifokor bemorga nafaqat jismoniy jihatdan, balki hissiy va axloqiy
jihatdan ham hurmat bilan munosabatda bo‘lishi kerakligini anglatadi.
Shu sababli, tibbiyotda empatiya va falsafa bir-birini to‘ldiruvchi tamoyillar
bo‘lib, shifokorlarning qarorlarini nafaqat ilmiy asosda, balki axloqiy va insonparvarlik
nuqtayi nazaridan ham o‘ylab qabul qilish zarur. Tibbiyot nafaqat hayotni saqlab
qolish, balki inson qadr-qimmatini himoya qilish vazifasini ham bajarishi lozim.
Falsafiy terapiya tibbiyotda insonning ruhiy va axloqiy holatini yaxshilashga
yordam beruvchi muhim yondashuvlardan biridir. U bemorlar bilan muloqotda
empatiya va chuqur fikrlashni rivojlantiradi, shuningdek, kasallik va hayotning
ma’nosiga oid murakkab savollarga yechim topishda qo‘l keladi.
Bundan tashqari, bo‘lajak shifokorlarga falsafa fanini o‘qitish ularning tanqidiy
fikrlash qobiliyatini oshiradi, axloqiy qaror qabul qilishda mustahkam asos yaratadi va
bemorlarga yanada chuqurroq yondashishga imkon beradi. Shu sababli, tibbiy ta’lim
tizimida falsafaga e’tibor qaratish shifokorlarning professional va insoniy fazilatlarini
rivojlantirishga xizmat qiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
224
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
SHIFOKORLARDA
EMPATIYA
HISSINI
SHAKLLANTIRISHNING
PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI | Journal of science-innovative research in
Uzbekistan
https://inlibrary.uz/index.php/journal-science-innovative/article/view/60861
2. Samandar Xodjaev/Empatiya - Vikipediya
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Foydalanuvchi:Samandar_Xodjaev/Empatiya
3. Yuldasheva L.S. TDSI Ijtimoiy fanlar kafedrasi dotsenti, Tursunbayev Farrux Aziz
o’g’li
TDSI
2-kurs
talabasi.
Iyun
2023
https://www.oriens.uz/media/journalarticles/101_Yuldasheva_L.S._686-692.pdf
4. Turg’unov Jahongir Mamurovich. Oktyabr 2024
https://pedagoglar.org/01/article/download/5589/5055/9954
