MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
225
RAQAMLI ASRDA YANGI QULLIK: ERKINLIK VA
TEXNOLOGIYANING ZIDDIYATI
Ilmiy rahbar: Toshkent Tibbiyot Akademiyasi
Ijtimoiy fanlar kafedrasi oʻqituvchisi
Shakarov Bobur Xusniddinovich
Muallif: Toshkent Tibbiyot Akademiyasi talabasi
Norqulova Zuhra Furqat qizi
norqulovazuhra28@gamil.com
Annotatsiya; Mazkur maqolada texnologiyaning qulayliklari ortida
yashiringan nazorat mexanizmlari, inson xatti-harakatlarining algoritmlar orqali
boshqarilishi va axborot manipulatsiyasi tahlil etilgan. Hozirgi davr falsafasi va
qadimgi falsafiy tushunchalarni qiyoslab, raqamli qullikning mohiyati yoritilgan.
Ushbu maqolada zamonaviy insoniyatning raqamli dunyodagi ixtiyoriy qullikka
qanday ko‘nikayotgani yoritadi va muqobil falsafiy yondashuvlarni taklif etadi.
Kalit so’zlar: Raqamli qullik, texnologik nazorat, sun’iy intellect, algoritmik
manipulyatsiya, Platon g‘or alegoriyasi, Stoik falsafasi, raqamli kapitalizm,
ma’lumotlar ekspluatatsiyasi, virtual haqiqat.
Texnologiya taraqqiyoti insoniyat hayotining barcha jabhalarini o‘zgartirdi.
Axborot almashinuvi tezlashdi, inson imkoniyatlari kengaydi, kundalik ishlar
avtomatlashtirildi. Biroq, texnologik rivojlanish erkinlikni oshirdimi yoki insonni
yangi shakldagi qaramlikka mahkum etdimi? Hozirgi zamonda biz ko‘pincha
texnologik qulayliklar evaziga shaxsiy hayot maxfiyligi, mustaqil tafakkur va tanlov
erkinligini boy berayotganimizni anglamaymiz. Raqamli qullik — bu shunday hodisa
bo‘lib, unda insonlar texnologik inqilob mahsulotlaridan foydalanayotgan bo‘lsalar
ham, aslida, sun’iy intellekt, algoritmlar va ma’lumotlar nazorati orqali
boshqarilayotganini sezishmaydi.
Bugungi jamiyatda texnologiya nafaqat qulaylik yaratmoqda, balki inson
tafakkurini shakllantiruvchi asosiy kuchga ham aylanmoqdir. Bu holat Platonning
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
226
“g‘or alegoriyasi” bilan bog‘liq. Platon o‘z asarida insonlarni g‘or ichida soyalarni
kuzatayotgan mahbuslarga o‘xshatgan edi. Ularning haqiqat haqidagi tasavvurlari
faqat o‘zlari ko‘rgan soyalar bilan cheklangan. Xuddi shunday, zamonaviy jamiyat
ham axborot texnologiyalari orqali boshqarilayotgan sun’iy haqiqat ichida
yashamoqda. Ijtimoiy tarmoqlar, internet algoritmlari va raqamli platformalar bizga
qanday fikrlashimiz kerakligini ko‘rsatmoqda, bu esa inson erkinligini cheklaydi.[1]
Ushbu maqola raqamli qullikning mohiyati, texnologik nazoratning cheklari,
erkinlik tushunchasining zamonaviy talqini va inson tafakkurining texnologiya
ta’sirida qanday o‘zgarayotganini falsafiy nuqtayi nazardan tahlil qiladi. Shuningdek,
qadimgi falsafaning asosiy g‘oyalari va bugungi texnologik rivojlanish o‘rtasidagi
bog‘liqlikni ochib berishga harakat qiladi.
Raqamli texnologiyalar kundalik hayotimizning ajralmas qismiga aylandi. Har
birimiz ijtimoiy tarmoqlarda vaqt o‘tkazamiz, smartfon va kompyuterlar orqali
ma’lumot izlaymiz, algoritmlar taqdim etgan tavsiyalarga ko‘ra kontentni iste’mol
qilamiz. Biroq, ushbu texnologiyalar bizning foydamiz uchun ishlayaptimi yoki
aksincha, bizni nazorat qilish vositasiga aylanib qolganmi? Raqamli qullik tushunchasi
shuni anglatadiki, inson o‘z ixtiyori bilan texnologiyalardan foydalanayotgan bo‘lsa
ham, aslida sun’iy intellekt va algoritmlar uning xatti-harakatlarini oldindan belgilab
qo‘yadi, axborot oqimini cheklaydi va istaklarini shakllantiradi
.
Bugungi kunda
texnologik korporatsiyalar (Google, Meta, Amazon) foydalanuvchilarning harakatlari
va ma’lumotlarini doimiy ravishda kuzatib, ularni tijorat maqsadida qayta ishlaydi.
Sun’iy intellekt texnologiyalari yordamida odamlarning kelajakdagi xatti-harakatlarini
bashorat qilish va ularga ta’sir o‘tkazish mumkin. Natijada inson erkinligi sezilarsiz
tarzda cheklangan holda qoladi.
Raqamli qullikning eng xavfli jihati shundaki, odamlar
o‘zlarining manipulyatsiya qilinayotganini ham anglamay qolishadi. Algoritmik
manipulyatsiya orqali ularga ma’lum axborotlar ko‘rsatiladi, muayyan dunyoqarash
shakllantiriladi va alternativ fikrlar chegaralanadi. Masalan, ijtimoiy tarmoqlardagi
axborot pufakchalari (filter bubbles) odamlarni faqat o‘zlari rozi bo‘lgan fikr doirasida
saqlab qoladi, bu esa mustaqil tafakkur imkoniyatlarini qisqartiradi.[2]
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
227
Platon o‘zining "g‘or alegoriyasi" orqali insonlarni haqiqatdan uzoq bo‘lgan,
cheklangan axborot muhitida yashovchi mavjudot sifatida tasvirlagan. Zamonaviy
texnologiyalar ham bizga haqiqatni to‘liq ochib bermaydi, balki algoritmlar tomonidan
shakllantirilgan versiyasini taqdim etadi. Platon nazariyasida haqiqiy erkinlik
insonning o‘z ongini rivojlantirib, haqiqatni anglashga intilishi bilan bog‘liq edi.
Stoik faylasuflari, jumladan Seneka va Epiktet, erkinlikni tashqi omillarga
emas, balki insonning ichki tafakkuriga bog‘liq deb hisoblashgan. Ammo zamonaviy
texnologik dunyoda inson ongi ham manipulyatsiya qilinayotgani sababli, ichki
mustaqillikni saqlab qolish tobora qiyinlashmoqda. Odamlar o‘zlariga taqdim etilgan
axborotdan tashqariga chiqa olmaydigan darajaga yetishmoqda, bu esa erkin
tafakkurning susayishiga olib kelmoqda.[3]
Hozirgi raqamli davrda erkinlik tushunchasi yangicha shakl kasb etmoqda.
Sun’iy intellekt va algoritmlar hayotimizning barcha jabhalariga kirib kelgan bo‘lsa-
da, ularning ta’sirini nazorat qilish mexanizmlari yetarli emas. Kuzatuv jamiyati
bugungi real tahdidlardan biridir. Ko‘pgina davlatlarda yuzni aniqlash tizimlari (Face
ID), ommaviy kuzatuv kameralar va onlayn monitoring usullari insonlarning
harakatlarini nazorat qilishda keng qo‘llanilmoqda. Xitoyning ijtimoiy reyting tizimi
bunga yaqqol misoldir; fuqarolar xatti-harakatlariga qarab ball yig‘ishadi va ularning
jamiyatdagi imkoniyatlari shunga bog‘liq bo‘ladi. Bunday tizimlar erkinlik
tushunchasiga zid bo‘lsa ham, tobora ko‘proq davlatlar tomonidan sinovdan
o‘tkazilmoqda ekanligi e’tirof etadi.
Bundan tashqari, ijtimoiy tarmoqlar va axborot manipulyatsiyasi bugungi
global muammolardan biri hisoblanadi. Facebook, TikTok, Instagram kabi
platformalar algoritmlari insonlarning kayfiyatini, xatti-harakatlarini va hatto siyosiy
qarashlarini shakllantirishi mumkin. 2016-yilgi AQSh saylovlarida Cambridge
Analytica ma’lumotlaridan foydalanib, millionlab odamlarning fikriga ta’sir
o‘tkazilgani bunga misol bo‘la oladi.[4,5]
Bugungi kunda insonlar ongli ravishda o‘z shaxsiy ma’lumotlarini turli
xizmatlarga topshirayotgan bo‘lsa-da, bu ma’lumotlar qanday ishlatilishi haqida
yetarlicha tushunchaga ega emaslar. Sun’iy intellekt bilan boshqariladigan algoritmlar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
228
insonlarning ongini shakllantirish, iste’mol odatlarini nazorat qilish va ularga ta’sirni
kuchaytirmoqda.
Texnologiyaning mutlaq salbiyligini ta’kidlab bo‘lmaydi, chunki u inson
hayotini ancha yengillashtirdi. Ba’zi harakatlar allaqachon raqamli qullikka qarshi
kurashmoqda. Digital resistance (raqamli qarshilik) harakati shaxsiy ma’lumotlarni
himoya qilish, axborot manipulyatsiyasiga qarshi turish va texnologiyadan ongli
ravishda foydalanishni targ‘ib qiladi. Shifrlangan aloqa vositalari (Signal, Proton Mail)
yoki ochiq kodli dasturlar (Linux, Tor) kabi texnologiyalar shaxsiy ma’lumotlarni
himoya qilishga yordam beradi.
Biroq, bu muammo faqat texnologik yechimlar bilan hal bo‘lib qolmaydi. Inson
o‘z ongini mustaqil saqlash uchun tanqidiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirishi, axborot
iste’mol qilish madaniyatini o‘zgartirishi va texnologiya ustidan nazoratni saqlab
qolishi kerak. Faqat shundagina texnologik rivojlanish erkinlikka xizmat qiladi, aks
holda u yangi shakldagi qullikka aylanib boraveradi.[6,7]
Xulosa o’rnida shuni ta’kidlash lozimki raqamli asr insoniyatga misli
ko‘rilmagan imkoniyatlar yaratdi: axborotga tezkor kirish, sun’iy intellekt yordamida
hayotni yengillashtirish, global miqyosda muloqot qilishni ta’minlamoqda. Zamonaviy
texnologiyalar inson erkinligini kengaytirish o‘rniga, aksincha, uni cheklash,
boshqarish va manipulyatsiya qilish vositasiga aylanmoqda. Raqamli qullik atamasi
bugungi kunda real holatga aylandi.[8,9]
Kelajakda texnologiyaning qanday rivojlanishi insoniyatning ushbu
muammoga qanday munosabatda bo‘lishiga bog‘liqdir. Agar insonlar texnologiya
ustidan nazoratni saqlay olmasa, u yangi shakldagi qullikka aylanadi. Ammo ongli
yondashuv bilan texnologiyadan erkinlikni kengaytirish yo‘lida foydalanish ham
mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI
1. Platon. Respublika. – Toshkent: Ma’naviyat, 2005.
2. Chomsky, Noam. Manufacturing Consent: The Political Economy of the Mass
Media. – New York: Pantheon, 1988.
3. Epiktet. Ozodlik yo‘li. – Moskva: Eksmo, 2012.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_ Апрель –2025
229
4. Harari, Yuval Noah. 21st Century uchun 21 dars. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2020.
5. Zuboff, Shoshana. The Age of Surveillance Capitalism. – New York: PublicAffairs,
2019.
6. Lanier, Jaron. You Are Not a Gadget. – New York: Vintage, 2010.
7. Carr, Nicholas. The Shallows: What the Internet Is Doing to Our Brains. – New
York: W. W. Norton & Company, 2010.
8. Turkle, Sherry. Alone Together: Why We Expect More from Technology and Less
from Each Other. – New York: Basic Books, 2011.
9. Schneier, Bruce. Data and Goliath: The Hidden Battles to Collect Your Data and
Control Your World. – New York: W. W. Norton & Company, 2015.
