MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
309
TABIAT VA INSON OʻRTASIDAGI UYGʻUNLIK - EKOLOGIK
FALSAFA
Ilmiy rahbar: Shakarov Bobur Xusniddinovich
Toshkent tibbiyot akademiyasi Ijtimoiy fanlar kafedrasi o’qituvchisi
Erkinova Zulfizar Ulug’bek qizi
Toshkent tibbiyot akademiyasi 1-kurs talabasi
Annotatsiya: Mazkur ilmiy ishda tabiat va inson o‘rtasidagi dialektik o‘zaro
munosabatlar ekologik falsafa nuqtai nazaridan konseptual tahlil etiladi hamda ushbu
aloqalarning uyg‘unlikka asoslangan shakllanish mexanizmlari falsafiy, axloqiy va
gnoseologik mezonlar asosida izohlanadi. Insoniyatning texnogen taraqqiyoti,
industrializatsiyalashgan jamiyatning ekologik izlari hamda antropogen omillar
ta’sirida yuzaga kelayotgan ekologik inqiroz holatlari fonida, tabiat bilan uyg‘un
hayot tarzini shakllantirish zarurati insoniyat taraqqiyotining eng dolzarb strategik
vazifalaridan biri sifatida ilgari suriladi. Ishda ekologik ongning shakllanishi, bioetik
qadriyatlarning rivojlanishi, shuningdek, antropotsentrik va eko-sentrik yondashuvlar
o‘rtasidagi falsafiy qarama-qarshiliklar ilmiy-tanqidiy nuqtai nazardan tahlil qilinadi.
Annotatsiyada ekologik barqarorlik konsepsiyasi, global ekologik xavfsizlik
tamoyillari va insoniyatning tabiiy muhit oldidagi axloqiy-eksistensial mas’uliyatining
nazariy asoslari atroflicha yoritilgan.
Kalit so’zlar: Ekologik uygʻunlik, antropotsentrizm, bioetsentrizm, ekologik
tafakkur, tabiat falsafasi, axloqiy mas’uliyat, ekologik ong, barqaror rivojlanish,
ekologik xavfsizlik, inson-tabiat munosabati, texnogen omillar, ekologik inqiroz,
gnoseologik yondashuv, ekologik madaniyat, tabiatni muhofaza qilish, ekologik
barqarorlik, falsafiy qarashlar, global ekologik muammolar, axloqiy-etika me’yorlari,
tabiiy muvozanat.
1. Ekologik tafakkur shakllanishi va uning falsafiy asoslari
Ekologik tafakkur tushunchasi insoniyat taraqqiyotining zamonaviy bosqichida
tobora murakkablik kasb etayotgan ekologik muammolar, ijtimoiy-texnologik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
310
inqiloblar va madaniy qadriyatlar tizimidagi o‘zgarishlar fonida shakllanayotgan yangi
intellektual-madaniy paradigmalardan biri sifatida qaraladi. U nafaqat ekologik
bilimlarning majmui yoki atrof-muhit muhofazasiga qaratilgan utilitar qarashlar bilan
cheklanib qolmay, balki tabiat va inson o‘rtasidagi ontologik, aksiologik va
gnoseologik munosabatlarni tizimli falsafiy yondashuv asosida talqin etishga xizmat
qiluvchi konseptual-kognitiv tizim sifatida namoyon bo‘ladi.
Ekologik tafakkur shakllanishida falsafaning asosiy kategoriyalari —
mavjudlik (ontologiya), bilim (gnoseologiya), qadriyat (aksiologiya) va amaliy axloqiy
mezonlar (etika) muhim metodologik vosita sifatida namoyon bo‘ladi. Xususan,
insonning o‘zini tabiatdan ajralgan yuksak mavjudot sifatida emas, balki
ekosistemalarning ajralmas va faol sub’ekti sifatida anglashiga yo‘naltirilgan tafakkur
shakllari ekologik ongning barpo etilishida muhim rol o‘ynaydi. Bu yondashuv,
an’anaviy antropotsentrik paradigmaning cheklanganligini fosh etgan holda,
bioetsentrik va kosmotsentrik konsepsiyalarni ilgari suradi.
Ekologik tafakkurning shakllanishi sivilizatsion taraqqiyot jarayonida
insoniyat tomonidan amalga oshirilgan madaniy va texnogen transformatsiyalar,
ularning atrof-muhitga nisbatan bo‘lgan o‘zgaruvchan munosabatlari orqali
shakllanadi. Ayniqsa, postindustrial jamiyatda ekologik tafakkur faqatgina tabiatni
muhofaza qilishga emas, balki insonning o‘z taraqqiyot strategiyasini ekologik
mezonlar asosida qayta ko‘rib chiqishga qaratilgan refleksiv faoliyat sifatida talqin
qilinadi. Bu jarayonda insoniyatning ekologik xatti-harakatlari, global ekologik
muvozanatga bo‘lgan ta’siri, axloqiy-ijtimoiy yondashuvlar bilan uyg‘unlashadi.
Ekologik tafakkurda aksiologik asoslar — ya’ni tabiatni nafaqat utilitar
manbaa, balki mustaqil qadriyatga ega mavjudlik sifatida qabul qilish g‘oyasi yetakchi
o‘rin egallaydi. Shu nuqtai nazardan, ekologik etika — insonning tabiatga bo‘lgan
munosabatini axloqiy mezonlar asosida tartibga soluvchi normativ tizim sifatida
shakllanadi. Tabiatga nisbatan axloqiy majburiyat hissining shakllanishi, ekologik
ongning chuqurlashuvi bilan uyg‘un holda rivojlanadi. Bu holat, insoniyat
faoliyatining ekologik oqibatlari uchun javobgarlikni anglash, ekologik mas’uliyatni
ijtimoiy ongga singdirish zaruratini keltirib chiqaradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
311
Shuningdek, ekologik tafakkur falsafiy jihatdan qadimdan mavjud bo‘lgan
kosmotsentrik dunyoqarashlar — masalan, Sharq falsafasi, buddaviylik, sufiylik va
qadim yunon tabiatshunoslik maktablarida ham o‘z aksini topgan. Ular insonni
koinotning ajralmas bo‘lagi sifatida talqin qilgan bo‘lib, bu yondashuv hozirgi
ekologik falsafaning chuqur ideologik ildizlarini tashkil etadi. Ayniqsa, zamonaviy
ekologik krizis sharoitida bu qadimiy dunyoqarashlar qayta talqin qilinmoqda va yangi
ilmiy-paradigmalarda mujassamlanmoqda.
2. Antropotsentrizm va bioetsentrizm: zamonaviy ekologik muammolar
kontekstida qarama-qarshi yondashuvlar
Zamonaviy ekologik falsafaning konseptual asoslarini tahlil qilishda, ayniqsa,
inson va tabiat o‘rtasidagi munosabatlarni izohlovchi ikki asosiy epistemologik
yondashuv
— antropotsentrizm va bioetsentrizm o‘rtasidagi ziddiyatli
paradigmalarning o‘rni beqiyos ahamiyat kasb etadi. Ushbu yondashuvlar,
insoniyatning ekologik tizimdagi pozitsiyasi, tabiiy resurslardan foydalanish etikasi va
atrof-muhit bilan o‘zaro aloqalarning falsafiy talqini borasidagi keskin tafovutlarni
namoyon etadi.
Antropotsentrizm — bu insonni borliqning markaziy sub’ekti, tabiat esa faqat
inson ehtiyojlarini qondiruvchi obyekt sifatida talqin qilinadigan dunyoqarash bo‘lib,
u g‘arb falsafasida, xususan, Aristotel, Dekart, F. Bekon, Nyuton kabi
mutafakkirlarning asarlarida o‘zining nazariy asoslarini topgan. Ushbu paradigmaning
asosiy xususiyati shundaki, u tabiatga nisbatan utilitar, ya’ni foydalanishga
yo‘naltirilgan yondashuvni asoslab beradi. Antropotsentrik qarashga ko‘ra, inson
barcha mavjudotlar ustida turgan, ong va irodaga ega yagonalik maqomiga ega
mavjudot bo‘lib, tabiat esa insonning hayot sifatini oshirishga xizmat qiluvchi vosita,
resurs yoki muhit sifatida qaraladi.
Bunday yondashuvning evolyutsion oqibatlari industrializatsiya, urbanizatsiya
va texnotsentrik tafakkur orqali tobora chuqurlashib, ekologik tizimlarning izdan
chiqishiga, global ekologik inqirozlar, biologik xilma-xillikning yo‘qolishi, iqlim
o‘zgarishlari va tabiiy resurslarning cheksiz ekspluatatsiyasiga olib keldi. Inson o‘zini
“tabiat hukmdori” sifatida tutgan sari, atrof-muhitdagi tabiiy muvozanat buzildi va bu
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
312
o‘z navbatida ekologik tafakkurda yangi paradigmalarning shakllanishiga zamin
yaratdi.
Mazkur sharoitda bioetsentrizm — ya’ni barcha tirik mavjudotlarni axloqiy
qamrovga kirituvchi, tabiatga nisbatan tenglik, hurmat va mas’uliyat asosidagi
yondashuv — ekologik falsafaning muqobil modeli sifatida shakllandi. Bioetsentrik
dunyoqarashga ko‘ra, inson boshqa biologik mavjudotlar qatori tabiiy muhitning
ajralmas bo‘lagi bo‘lib, u o‘zining intellektual salohiyati orqali emas, balki ekologik
muvozanatga bo‘lgan ta’siri bilan baholanadi. Ushbu yondashuvda har qanday hayot
shakli muqaddas va mustaqil qadriyat sifatida qabul qilinadi; ularning mavjudligi inson
ehtiyojlari bilan emas, balki o‘zlarining yashash huquqi bilan asoslanadi.
Bioetsentrizm ekologik etika, huquq va siyosatda yangi yo‘nalishlarning
shakllanishiga olib kelgan. Ayniqsa, A. Leopoldning “Yer etikasi” konsepsiyasi, P.
Singer va T. Reganning hayvonlar huquqlari haqidagi asarlari bu yondashuvning
nazariy poydevorini mustahkamladi. Shu tariqa, ekologik ongda insonni tabiat ustidan
hukmron emas, balki unga nisbatan axloqiy javobgar mavjudot sifatida idrok etish
tendensiyasi kuchaydi. Bioetsentrik tafakkur ekologik qonunchilik, barqaror
rivojlanish strategiyalari, ekologik ta’lim va madaniyat tizimlarining shakllanishida
asosiy tamoyilga aylanish yo‘lida.
Zamonaviy
ekologik
muammolar
kontekstida
antropotsentrizm
va
bioetsentrizm o‘rtasidagi tafovutlar nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham dolzarb
hisoblanadi. Masalan, sanoat korxonalarining atrof-muhitga ta’sirini baholashda
antropotsentrik yondashuv texnologik innovatsiyalar orqali inson salomatligini
muhofaza qilishga urg‘u bersa, bioetsentrik yondashuv butun ekotizimning
barqarorligini saqlab qolishga intiladi. Shu sababli, XXI asr ekologik falsafasi ushbu
ikki paradigma o‘rtasida muvozanatni topish, ularni integratsiyalashgan yondashuvda
qo‘llash, ya’ni inson manfaatlarini global ekologik barqarorlik bilan uyg‘unlashtirish
vazifasini ilgari surmoqda.
3. Tabiat bilan uygʻun yashash tamoyillari va barqaror rivojlanish strategiyalari
Zamonaviy ekologik tafakkur va falsafiy konsepsiyalar insoniyatni tabiat bilan
uyg‘un, mas’uliyatli va barqaror yashash zaruratiga yetaklamoqda. Ushbu zarurat
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
313
nafaqat global ekologik inqirozlarning kuchayishi, balki texnogen rivojlanishning
tabiatga bo‘lgan keskin salbiy ta’siri, biologik xilma-xillikning qisqarishi,
resurslarning chegaralanganligi va iqlim o‘zgarishlarining keskinlashuvi fonida
shakllanmoqda. Tabiat bilan uygʻun yashash, avvalo, insoniyatning hayotiy faoliyati
va rivojlanish strategiyalarini ekologik mezonlar, bioetik qadriyatlar va falsafiy-
aksialogik tamoyillar asosida qayta ko‘rib chiqishni talab qiladi.
Uyg‘un yashash tamoyillari, mohiyatan, insoniyatning barcha ijtimoiy,
iqtisodiy, madaniy va siyosiy faoliyat tarmoqlarini ekologik muvozanat doirasida
tartibga solishga qaratilgan prinsipial yondashuvlar tizimidir. Bunday tamoyillar,
birinchidan, antropotsentrik dunyoqarashning o‘rnini bioetsentrik va ekotsentrik
paradigma egallashi, ikkinchidan, har bir taraqqiyot ko‘rsatkichi ekologik xavfsizlik va
atrof-muhitga bo‘lgan ta’sir bilan o‘lchanishini talab qiladi. Shu jihatdan, tabiat bilan
uyg‘un yashash deganda, insonning ekologik ong asosida shakllangan hayot tarzi,
iste’mol madaniyati, texnologik innovatsiyalarning yashil texnologiyalarga aylanishi,
qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish madaniyati va ekologik
mas’uliyat asosida yashash talqin qilinadi.
Mazkur yondashuv doirasida barqaror rivojlanish strategiyasi — bu nafaqat
iqtisodiy o‘sish va texnologik taraqqiyotning uyg‘unlashuvi, balki ularning ekologik
va ijtimoiy oqibatlari bilan hisoblashgan holda amalga oshiriladigan kompleks,
integratsiyalashgan va uzoq muddatli strategik rejalashtirishdir. Barqaror rivojlanish
kontsepsiyasi BMT tomonidan 1987-yilda “Bizning umumiy kelajagimiz” hisobotida
ilk marotaba rasmiy ravishda ilgari surilgan bo‘lib, u “kelajak avlodlar ehtiyojlarini
xavf ostiga qo‘ymasdan, hozirgi avlod ehtiyojlarini qondirish” prinsipiga asoslanadi.
Bu prinsip asosida ekologik barqarorlik, iqtisodiy samaradorlik va ijtimoiy adolat bir
butun strategik modelga aylantiriladi.
Tabiat bilan uyg‘un yashashning amaliy modellari sifatida ekologik qishloq
xo‘jaligi, yashil iqtisodiyot, biomimetik arxitektura, ekologik turizm va ekologik ta’lim
tizimlarini misol keltirish mumkin. Masalan, ekologik qishloq xo‘jaligi — bu
kimyoviy moddalardan voz kechgan, tuproq unumdorligini saqlab qoluvchi va
biologik xilma-xillikni qo‘llab-quvvatlovchi agrotexnologiyalar majmuasidir. Yashil
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
314
iqtisodiyot esa, iqtisodiy o‘sishni atrof-muhitga zarar yetkazmagan holda ta’minlashga
xizmat qiluvchi ijtimoiy-iqtisodiy model bo‘lib, u ekologik investitsiyalar, yashil ish
o‘rinlari va uglerod neytralligi tamoyillariga asoslanadi.
Bundan tashqari, barqaror rivojlanish strategiyalari davlat siyosatining
ajralmas qismi sifatida ham qaraladi. Ekologik qonunchilikni kuchaytirish, ekologik
ekspertiza va monitoring tizimlarini rivojlantirish, aholi orasida ekologik madaniyatni
targ‘ib qilish, ekologik ta’limni barcha bosqichlarda joriy etish kabi chora-tadbirlar
uyg‘un yashashni ta’minlovchi institutsional omillar sifatida muhim ahamiyatga ega.
Bu jarayonda, ayniqsa, ekologik diplomatiya va xalqaro ekologik huquqning roli ortib
bormoqda.
Xulosa:
Tabiat va inson o‘rtasidagi o‘zaro aloqadorlikning tarixiy-falsafiy
asoslarini chuqur tahlil qilish, ekologik tafakkur shakllanishi, antropotsentrik va
bioetsentrik paradigmalarning qarama-qarshi mohiyatini anglash orqali zamonaviy
ekologik muammolarning ildizlariga nazar tashlash imkoniyati yuzaga keladi. Mazkur
tahlillar shuni ko‘rsatadiki, insoniyat sivilizatsiyasining hozirgi taraqqiyot bosqichida
tabiat bilan raqobatga asoslangan, ekspluatatsion xarakterga ega bo‘lgan
dunyoqarashlar o‘zining ekologik va axloqiy zaifligini namoyon etmoqda. Shu bois,
ekologik ong va mas’uliyat, barqaror rivojlanish strategiyalari va tabiatga nisbatan
hurmat hissiga tayanuvchi falsafiy yondashuvlar XXI asrning global chaqiriqlariga
javob beruvchi muqobil yo‘nalish sifatida shakllanmoqda.
Uyg‘un yashash tamoyillari — bu inson faoliyatining barcha jabhalarida
ekologik muvozanatni saqlashga yo‘naltirilgan konseptual asos bo‘lib, ular nafaqat
falsafiy, balki axloqiy, huquqiy va siyosiy mezonlar bilan uyg‘unlashgan holda amalga
oshirilishi zarur. Tabiatga instrumental yondashuvdan voz kechib, uni mustaqil
qadriyat sifatida anglash, ekologik etikani jamiyat ongiga chuqur singdirish, kelajak
avlodlar oldida insoniyat zimmasiga tushgan axloqiy majburiyat sifatida talqin
qilinmog‘i lozim. Bu yo‘lda ekologik ta’lim, xalqaro hamkorlik, fan va
texnologiyalarning ekologik yo‘naltirilganligi hal qiluvchi ahamiyatga ega omillar
sifatida e’tirof etiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
315
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, inson va tabiat o‘rtasidagi uyg‘unlik — bu
shunchaki ekologik muammolarni hal qilish vositasi emas, balki yangi davr
tafakkurining asosiy aksiologik mezonidir. Inson o‘zini tabiatdan ustun emas, balki
uning uzviy qismi sifatida anglagan taqdirdagina, barqaror kelajak sari intilish amaliy
va ma’naviy asosga ega bo‘ladi.]
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Tojiboyev B.T. – Ekologik falsafa asoslari. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi, 2020.
2. Xolmuhamedov N., Nurmuxamedova M. – Falsafa asoslari. Toshkent: “Fan va
texnologiya”, 2018.
3. Leopold A. – A Sand County Almanac. Oxford University Press, 1949.
4. Singer P. – Practical Ethics. Cambridge University Press, 2011.
5. Regan T. – The Case for Animal Rights. University of California Press, 2004.
6. Naumova N.F. – Ekologik madaniyat va ekologik ong. Moskva: Akademkniga,
2019.
7. Brundtland Commission Report – Our Common Future. United Nations, 1987.
8. Davlatova G. – Atrof-muhitni muhofaza qilish: ijtimoiy-falsafiy qarashlar.
Toshkent: Ijtimoiy fikr, 2021.
Foydalanilgan saytlar:
1. www.un.org/sustainabledevelopment – BMT Barqaror rivojlanish maqsadlari
2. www.epa.gov (https://www.epa.gov/) – AQSh Atrof-muhitni muhofaza qilish
agentligi
3. www.nature.com (https://www.nature.com/) – Tabiat va ekologik fanlarga oid ilmiy
maqolalar
4. www.ipcc.ch (https://www.ipcc.ch/) – Iqlim o‘zgarishi bo‘yicha hukumatoralararo
guruh (IPCC)
5. www.britannica.com (https://www.britannica.com/) – Ekologik falsafa bo‘yicha
ensiklopedik ma’lumotlar
6. https://www.researchgate.net (https://www.researchgate.net/) – Ekologik falsafa va
bioetika bo‘yicha ilmiy maqolalar
