MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
190
ALISHER NAVOIYNING "MAJOLIS-UN NAFOIS" ASARIDA
MUSIQAGA OID MA'LUMOTLAR
Arabboyev Firdavs Sherali o’g’li
Andijon Davlat Universiteti
Sport va San’at fakulteti, Cholg‘u ijrochiligi yo‘nalishi 1-kurs talabasi.
Annotatsiya : Ushbu maqolada Alisher Navoiyning "Majolis-un Nafois"
asarida musiqaga oid ma'lumotlar, asarda tilga olingan musiqiy asboblar, mashhur
xonandalar va musiqiy an'analar tahlil qilinadi. Shuningdek, Navoiy davridagi
musiqiy merosning o‘ziga xos jihatlari ham ko‘rib chiqiladi.
Kalit so`zlar : Alisher Navoiy, Majolis-un Nafois, musiqa, musiqiy asboblar,
xonandalar, musiqiy an’analar, O‘zbek musiqasi.
Аннотация: В данной статье рассматриваются музыкальные сведения
в произведении Алишера Навои "Маджолис ун-Нафоис", упомянутые
музыкальные инструменты, известные певцы и музыкальные традиции. Также
анализируется музыкальное наследие эпохи Навои.
Ключевые слова: Алишер Навои, Маджолис ун-Нафоис, музыка,
музыкальные инструменты, певцы, музыкальные традиции, узбекская музыка.
Abstract: This article examines the musical information in Alisher Navoi's
work "Majolis-un Nafois", including the musical instruments, famous singers, and
musical traditions mentioned in it. The unique aspects of the musical heritage of
Navoi's era are also analyzed.This article examines the musical information in Alisher
Navoi's work "Majolis-un Nafois", including the musical instruments, famous singers,
and musical traditions mentioned in it. The unique aspects of the musical heritage of
Navoi's era are also analyzed.
Keywords: Alisher Navoiy, Majolis-un Nafois, music, musical instruments,
singers, musical traditions, Uzbek music.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
191
Alisher Navoiy — o'zbek adabiyoti va madaniyatining yirik namoyandalaridan
biri bo'lib, uning asarlari nafaqat adabiyot, balki musiqa va san'atning boshqa
tarmoqlariga ham katta ta'sir ko'rsatgan. Navoiy o‘z asarlarida musiqa, san'at va ilm-
fan haqidagi tasavvurlarini keng yoritgan, o‘z davridagi musiqiy merosni chuqur tahlil
qilgan. "Majolis-un Nafois" asari — Navoiy ijodining eng muhim yodgorliklaridan
bo‘lib, unda musiqiy asboblar, mashhur xonandalar va musiqiy an'analar keng
ko‘lamda tasvirlangan. Ushbu maqolada, aynan shu asarda musiqaga oid ma'lumotlar,
musiqiy asboblar, mashhur xonandalar va musiqiy an'analar tahlil qilinadi.
Asarda tilga olingan musiqiy asboblar."Majolis-un Nafois" asarida turli xil
musiqiy asboblar haqida gapiriladi. Navoiy, o‘z davridagi musiqiy hayotni tasvirlar
ekan, musiqiy asboblarning estetik va madaniy ahamiyatini yoritadi. Asarda keltirilgan
eng mashhur musiqiy asboblar orasida ud, nay, tar, santur va daf kabi asboblar alohida
o‘rin tutadi. Bu asboblar nafaqat o‘zining musiqiy xususiyatlari bilan, balki ular o‘sha
davrning ijtimoiy va madaniy hayotidagi o‘rni bilan ham qimmatli. Navoiyning
asarida, musiqaning qadri va uning inson ruhiyatiga ta’siri haqida ko‘plab misollar
keltirilgan. Misol uchun, ud va tar musiqalari tasvirlangan joylarda, ular nafaqat
tovushlarning go‘zalligi, balki ular orqali insonni yo‘ldan ozdiradigan yoki aksincha,
uni ruhiyatini tozalovchi kuch sifatida namoyon bo‘ladi.
Mashhur xonandalar va musiqiy an’analar. "Majolis-un Nafois"da, shuningdek,
o‘z davrining mashhur xonandalari ham tilga olinadi. Xonandalar o‘zining musiqiy
ijodi orqali jamiyatda katta hurmat va e'tibor qozongan. Bu xonandalar orasida ayniqsa
Zaynab, A’zam, va Kamal kabi nomlar ko‘rinadi. Ular faqat musiqachi sifatida emas,
balki o‘z ijodi bilan o‘z zamonining madaniyatini va san’atini rivojlantirishda muhim
rol o‘ynagan. Navoiy, o‘z asarida xonandalar va ularning ijodini yuqori baholagan,
ularga o‘zgacha ehtirom bilan qaragan. Navoiyning musiqiy an’analar haqida so‘zlab,
ularning asrlar davomida qanday o‘zgarib, rivojlanishini ko‘rsatgan.
Navoiy davridagi musiqiy merosning o‘ziga xos jihatlari. Navoiyning davri,
ayniqsa, O‘rta Osiyo musiqasi tarixida katta ahamiyatga ega bo‘lib, bu davrda
musiqaning o‘ziga xos o‘zgarishlari va rivojlanish jarayonlari yuzaga kelgan. Navoiy
asarida musiqaning jamiyatdagi o‘rni va uning tadbirlarda qanday ijro etilishi haqida
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
192
muhim ma’lumotlar mavjud. Musiqa, ko‘pincha diniy marosimlar, saroy tadbirlari va
majlislarida muhim rol o‘ynagan."Majolis-un Nafois"da musiqaning o‘zgaruvchan
tabiati, uning inson ruhiyatiga ta’siri va madaniy hayotdagi o‘rni haqida bir qator
tahlillar keltirilgan. Musiqa, bir tomondan, ruhni tetiklashtiruvchi va tinchlantiruvchi
vosita sifatida, boshqa tomondan esa, ijtimoiy va siyosiy jarayonlarda muhim omil
sifatida ko‘rsatiladi.
Musiqa madaniyatining rivoji haqida bilvosita dalillar: "Majolis un-Nafois"da
keltirilgan shoirlar faoliyati orqali Navoiy o‘z davridagi musiqiy muhit haqida ham
tasavvur beradi. Masalan: Ko‘plab shoirlar nafaqat she’r yozgan, balki ashula aytgan,
mashhur kuylar ijro etgan, ayrimlari esa musiqiy nazariyani ham bilgan. Ba’zi shoirlar
haqida yozishda ularning kuyga solinadigan lirik she’rlar yozgani alohida ta’kidlanadi.
Musiqaning estetik va ruhiy ta’siri: Navoiy musiqaning inson qalbini
poklovchi, ruhiyatga ijobiy ta’sir qiluvchi kuch ekanini yaxshi bilgan. U ba’zi
shoirlarning ilhomi aynan mushoirada yoki musiqiy majlislarda uyg‘onganini yozadi.
Masalan, Majlislarda shoirlar she’r o‘qib, musiqa sadolari ostida ilhomlanishgan, bu
hol Navoiy asarida tasvirlanadi.
Musiqiy majlislar va adabiy muhit: Asarda “majlis” atamasi ko‘p ishlatiladi.
Bu — shoir va san’atkorlar yig‘ilib, she’r o‘qib, mushoira qiladigan, musiqa
tinglanadigan yig‘inlar bo‘lgan. Bunday majlislarda rabob, nay, chang, dutor kabi
cholg‘ular chalinar, shoirlar o‘z g‘azallarini ashula qilib aytishgan.
Navoiy tazkiralarida musiqaga alohida e’tibor: Ko‘p tazkiralarda shoirlar faqat
she’r orqali emas, musiqa orqali ham o‘z badiiy dunyoqarashini ifodalagani
ta’kidlanadi. Ayniqsa Xorazm, Hirot va Buxoro muhitida yetishgan shoirlarning
musiqiy madaniyati yuqori darajada bo‘lgan.
G‘azallar va musiqa: “Majolis un-Nafois”da eslatilgan shoirlarning g‘azallari,
ayniqsa lyirik janrdagilari, ko‘pincha maqom asosida kuyga solingan.
Bu hol o‘sha davrda she’riyat bilan musiqa o‘zaro uzviy bog‘langanini
ko‘rsatadi.
Alisher Navoiyning "Majolis-un Nafois" asari, musiqaning o‘ziga xos va
mustahkam o‘rni borligini ko‘rsatadi. U nafaqat o‘z davridagi musiqa asboblarini, balki
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
193
musiqaning jamiyatdagi ahamiyatini ham o‘zgacha tarzda tasvirlaydi. Navoiy
davridagi musiqiy meros, uning tasvirlangan musiqiy an’analari va xonandalari orqali
hozirgi zamon o‘zbek musiqasining shakllanishiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Bu asar,
musiqaning nafaqat estetik, balki ijtimoiy jihatlarini ham yoritib, Navoiyning san’atga
bo‘lgan chuqur hurmatini va uning madaniyatni rivojlantirishdagi o‘rnini yanada
ta’kidlaydi.
FOYDALANİLGAN ADABİYOTLAR
1.
Alisher Navoiy. Majolis-un Nafois. – Toshkent: Adabiyot nashriyoti, 1968.
2.
Qayumov O. Alisher Navoiy ensiklopediyasi. – Toshkent: Fan, 2000.
3.
Salohiddinov A. O‘zbek mumtoz musiqasi tarixi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2012.
4.
Karimov H. Mumtoz musiqa va tasavvuf. – Toshkent: Ma'naviyat, 2015.
5.
Soliyev R. O‘zbek musiqasi tarixi. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi, 2018.
6.
Ziyoev M. Navoiy asarlarida musiqa va san’at. – Toshkent: Sharq, 2019.
7.
Abdullayev N. Sharq musiqasi rivojlanish bosqichlari. – Toshkent: Universitet
nashriyoti, 2021.
8.
Internet manbalari: musiqa va san’atga oid ilmiy maqolalar va tadqiqotlar.
