MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–3_ Февраль –2025
11
MAXSUS YORDAMGA MUHTOJ BOLALAR UMUMTA’LIM
SHAROITIDA O‘QITISHDA O‘QUV TARBIYA JARAYONINI
MOSLASHTIRISH METODLARI
Narziyeva Farangiz Nodirovna
UNIVERSITY OF MANAGEMENT AND FUTURE TECHNOLOGIES
universiteti pedagogika-psixologiya fakulteti 2-kurs talabasi
Abstract. The issue of education of children with disabilities is becoming onw
of the most pressing issues today. At present, in order to carry out education in a
special or education to the level of development, opportunities, featured and abilities
of children in need of special assistance in the Republic, the inclusive education
sysrem is being implemented.
Key words: Use of education, special education, inclusive education, general
education.
Kalit so'zlar: Ta’lim, maxsus ta’lim, inklyuziv ta’lim, umumiy ta’lim
muassasalari.
Annotatsiya.
Imkoniyati cheklangan bolalarni tarbiyalash masalasi bugungi
kunda eng dolzarb masalalardan biriga aylanib bormoqda. Hozirgi kunda
Respublikamizda alohida yordamga muhtoj bolalarning rivojlanish darajasi,
imkoniyatlari, xususiyatlari va qobiliyatlariga ko'ra maxsus yoki umumiy ta'lim
tizimida ta'limni amalga oshirish maqsadida inklyuziv ta'lim tizimi amalga
oshirilmoqda. Uning maqsadlari jinsi, irqi, madaniyati, ijtimoiy millati, dini,
individual imkoniyati va qobiliyati farqlar sabab ijtimoiy segregatsiya oldini olish
uchun emas. Inklyuziv ta'lim mohiyati bilim va bilim hali jamiyatda etarli emas.
"Inklyuziv "va" integrallashgan " terminlari ko'pincha bir xil ma'noda ishlatiladi.
KIRISH
Sharqning mashhur allomalari Ibn Sino, Imom Buxoriy, Abu Nasr Forobiy,
Alisher Navoiylarning tarbiyaning maqsadlari har bir bola shaxsining rivojlanishiga
ta’limning ta’siri to‘g‘risidagi qarasjlari inklyuziv ta’lim rivojlanishining
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–3_ Февраль –2025
12
metodologik bazasi hisoblanadi. Hozirgi kunda Respublikamizda alohida yordamga
muhtoj bolalar va o‘smirlar ta'limi, ularning nuqson turlari va uning darajalarini
inobatga olgan holda maxsus ta'limning 8 yo‘nalishi (aqli zaif, ruhiy rivojlanishi
sustlashgan, nutqida, ko‘rishida va eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar bo‘yicha
korrektsion ta'lim tashkil etilgan. Maxsus ta'lim tizimi va mazmunini
takomillashtirish, moddiy-texnik bazasini rivojlantirish. Maxsus ta'lim jarayonida
yangi pedagogik texnologiya, axborot vositalarini qo‘llash, uslub-metodik asoslarini
yaratish, dastur va darsliklar bilan ta'minlash borasida keng qamrovli ishlar olib
borilmoqda. Alohida ehtiyojli bolalarni tarbiyalash masalasi bugungi kunda eng
dolzarb masalalardan biriga aylanib bormoqda. Maxsus ta'lim imkoniyati cheklangan
bolalar uchun ta'lim tizimi sifatida rivojlangan. Maxsus ta'lim muassasalarini
tugatgandan so'ng, alohida ehtiyojli bolalar uchun moslashish va ijtimoiy jamiyatga
kirish qiyinlashadi. Yana oilasidan uzoqlashishga majbur bo‘lib, e’tiborsizlik ruhida
tarbiyalanadilar. Ular o'z-o'ziga xizmat ko'rsatishda ba'zi qiyinchiliklarga duch
kelishlari mumkin. Bundan tashqari, alohida ehtiyojli ko'plab bolalar ta'limdan chetda
qolishi mumkin. Davlatimizning ustuvor siyosati yosh avlodni aqlan teran, jismonan
sog’lom, ma’nan yetuk, har tomonlama rivojlangan komil inson qilib voyaga
yetkazishdan iborat. Buyuk mutafakkirlarimizning asarlarni tahlil qilar ekanmiz, ular
o’z asarlari bilan nogiron bolalar ta’lim tarbiyasi mazmunining boy metodologik
asoslarin yaratganliklarining guvoximiz. Abu Nasr Forobiy, Ibn Sino, Alisher Navoiy
kabi buyuk mutafakkirlarimizning barchasi jamiyatni bir butun deb qarab, barcha
insonlarni teng deb hisoblaganlar.
“Ta’lim
hamma
uchun”
Umumjahon
Dekloratsiyasi qabul qilindi. “Inklyuziv ta’lim ingliz tilidan, inclusive, inclusion–
uyg’unlashmoq, uyg’unlashtirish, qamrab olmoq, qamrab olish ma’nolarini bildiradi.
P.f.n, dotsent R.SHomaxmudova “Nogiron va maxsus ehtiyojli ta’lim oluvchilar
o’rtasidagi to’siqlarni bartaraf etish, maxsus ta’limga muhtoj bolalar va o’smirlarni
rivojlanishidagi nuqsonlar yoki iqtisodiy qiyinchiliklardan qat’iy nazar, oilaning faol
ishtirokida, xususan bolaning ehtiyojini qondirishga va ijtimoiy hayotga moslashtirish
va umumta’lim tizimiga to’liq qo’shishni ifodalovchi ta’lim tizimidir”-deb ta’rif berib
o’tgan. Buyuk Britaniyaning “Bolalarni qutqaring” (“Save the children”-2002 yil)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–3_ Февраль –2025
13
jamg’armasi tomonidan nashr etilgan o’quv qo’llanmada inklyuziv va integratsion
tushunchalari bir xil ma’noda ishlatiladi. Zamonaviy dunyoda ta'lim muassasalarida
o'qishda nuqsonlari bo'lgan bolalarning ijtimoiy, xulq-atvori, kognitiv va motorli
ehtiyojlarini qondiradigan o'qituvchilar va boshqa mutaxassislar oldida turgan asosiy
muammolardan biri - bu texnologiyadan foydalanish, ulardan to'g'ri foydalanish,
yordamchi texnologiyalarni tanlash; ular qayerda va qachon ishlatilishi va
foydalanish samaradorligini qanday baholash mumkinligi haqidagi so'rovga javob
izlash.
Assotsiyatsiv
texnologiyalar
(AT)
axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarining (AKT) hosilasi. An'anaviy ta'lim texnologiyalari umumiy ta'lim
muassasalariga borish imkoniyatiga ega bo'lgan bolalar uchun zarur ta'lim darajasini
ta'minlashga qaratilganligi va sog'lig'i cheklanganligi sababli bunday imkoniyatga
ega bo'lmagan bolalar sifatli ta'lim olish uchun ko'plab imkoniyatlardan mahrum
bo'lganligi sababli, muammo alohida ta'limga muhtoj bolalarga yordam berish milliy
ta'lim oldida turgan ko'plab muammolar orasida eng muhimlaridan biridir. Lubovskiy
V.I. Maxsus ta'lim ehtiyojlarini rivojlanishda nuqsonlari bo'lgan bolaning o'quv
jarayonida namoyon bo'lishi mumkin bo'lgan haqiqiy va potentsial qobiliyatlarini
(kognitiv, energiya va hissiy-irodaviy, shu jumladan motivatsion) optimal amalga
oshirish uchun zarur bo'lgan sharoitlarda ehtiyojlar sifatida belgilaydi. Ma'lum
toifadagi bolalar uchun o‘rta maxsus, kasb-xunar va oliy o‘quv yurtlariga o ‘qishga
kirishda
imtiyozlar
belgilangan.
Xalqaro
miqyosda
ta'lim
islohotini
demokratlashtirish va diskriminadiyaga qarshi kurashish natijasida jamiyatning
dunyoqarashi o‘zgarib, har xil toifadagi kishilar orasida yangicha yondashuv, o‘zaro
hurmat, ijobiy munosabat shakllandi. Maxsus ta'lim soxasining rivojlanishini qayta
ko‘rib chiqish siyosati amalga oshirila boshlandi. Ko‘plab mamlakatlar
«Segregatsiya» ta'limidan voz kechib, imkoniyati cheklangan bolalarga integratsion
ta'limni tatbiq etishni lozim topdi. Ijtimoiy himoyaga muhtoj bolalar ta'lim-tarbiyasi
bo‘yicha yangi tizim joriy etiladi. Prezident Shavkat Mirziyoyev raisligida 28-iyul
kuni nogironligi bo‘lgan, ota-ona qaramog‘idan mahrum va yetim bolalarni davlat
tomonidan qo‘llab-quvvatlashni kengaytirish bo‘yicha videoselektor yig‘ilishi
o‘tkazildi. Ixtisoslashgan maktablarga yirik korxonalar va klasterlarni biriktirib,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–3_ Февраль –2025
14
sharoitlarni yaxshilash mumkinligi qayd etildi. Ota-ona mehridan mahrum va
nogironligi bor bolalarni qo‘llab quvvatlash, ularni jamiyatning faol a'zolari sifatida
tarbiyalash barchamizdan jiddiy e'tibor va amaliy harakatlarni talab qiladi. Birorta
bola “men yetim yoki nogironman” deb o‘ksinmasligi, davlatimiz va jamiyatimizning
mehridan chetda qolmasligi kerak. Ularni zamonaviy kasb-hunarlarga o‘qitish,
barcha sharoitlarni yaratib berish nafaqat vazifa, balki muqaddas burchdir. Masalaga
shu jihatdan yondashsak, ishimizda albatta natija bo‘ladi. Farzandlarimizga qilgan har
bir yaxshiligimiz o‘n yaxshilik bo‘lib qaytadi, – deya ta'kidladi Shavkat Mirziyoyev.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Inklyuziv ta’lim tizimida quyidagi vazifalarning hal etilishi talab etiladi:
-
Ta’lim muassasasida imkoniyati cheklangan bolalar va o‘smirlarning
olishlari uchun zaruriy psixologik-pedagogik, korreksion sharoitlarni yaratish;
-
O‘quvchilarning ta’limdagi tenglik huquqini kafolatlash;
-
Imkoniyati cheklangan bolalar va o‘smirlarga nisbatan do‘stona
munosabatni shakllantirish.
Xulosa
Inklyuziv ta’limda imkoniyati cheklangan bolalarni nuqsonini ilk yoshdan o‘z
vaqtida aniqlab mutaxassislarga murojaat qilinsa va maktabga tayyorgarlik ishi o‘z
vaqtida olib borilsa albatta ko‘zlangan maqsadga erishish mumkin. Inklyuziv
ta’limning samarasi yuqori darajada bo‘ladi.
ADABIYOTLAR:
1. Sulaymon Amirqulovich Xaydarov. (2024). O’quvchilarni tarbiyashda ijtimoiy
fanlarni o’qitishni didaktik imkoniyatlari. SCIENCE AND EDUCATION
SCIENTIFIC JOURNAL. 5.1.B.271-275.
2. Хайдаров, С. (2023). Pedagogik faoliyatda oʼqituvchi oʼzida kompetentlik
sifatlarini shakillantirishi. Цифровизация современного образования: проблема и
решение, 1(1), 64–67.
3. Ҳайдаров, С. А. (2023). ТАРИХ ДАРСЛАРИДА САНЪАТ АСАРЛАРИДАН
ФОЙДАЛАНИШНИНГ УСУЛЛАРИ. Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences, 3(1/2), 92-96.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–3_ Февраль –2025
15
4. Xайдаров C. (2024). Spiritual influence on child education in families. Web of
Teachers: Inderscience Research. 2 (11). 203-205.
5. Xайдаров C. (2025). Oилаларда фарзанд тарбиясига руҳий таъсир ўтказиш.
Modern Education and Development. 3 (17). 23-27.
6. Khaydarov S.A. (2025). The role of the use of fine arts in teaching the history of
the country. Modern Education and Development. 3 (17). 28-33.
7. Xaydarov S.A. (2025). Ijtimoiy-gumanitar fanlarda raqamli metodlardan
foydalanish yo’llari. NEW RENAISSANCE international scientific journal. 2(1).
91-94.
8. Xaydarov S.A. (2025). Yoshlarda vatanparvarlik hissini tarbiyalashda Boburnoma
asariga ishlangan miniatyuralarning ahamiyati. Til va adabiyot.uz. 2.11-12.
