MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
84
ATOM ENERGETIKASINING HUQUQIY TARTIBGA SOLISHNING
TARIXIY VA TADRIJIY RIVOJLANISH BOSQICHLARI
Toshkent davlat yuridik universiteti
Xususiy huquq fakulteti 3-kurs talabasi
Jurakulova Rushana Sharofovna
Annotatsiya. Ushbu maqolada atom energetikasini huquqiy tartibga solish
masalasi yoritib berilgan bo’lib,bu maqolani o’qish orqali atom energetikasini
huquqiy tartibga solishning tarixiy va bugungi davrda amalga oshirilayotgan tizimli
ishlar bilan tanishasiz.Atom energiyasidan tinchlik maqsadlarda foydalanish uchun
qabul qilingan turli xalqaro hujjatlarning qabul qilinish uchun zarurat va ularning
qanchalik samarali ishlayotganligi yoritib berilgan.Xalqaro tashkilotlarga a’zo
davlatlar o’rtasidagi o’zaro hamkorliklar va bu tashkilotlarning faoliyati haqida
tanishishingiz mumkin.
Kalit so’zlari: MAGATE, atom energiyasi, xalqaro hujjatlar, xavfsizlik
masalalari, kelishuvlar, konsepsiya, protokol.
ИСТОРИЧЕСКИЕ И ПОСТЕПЕННЫЕ ЭТАПЫ РАЗВИТИЯ
ПРАВОВОГО РЕГУЛИРОВАНИЯ АТОМНОЙ ЭНЕРГЕТИКИ
Студентка 3 курса Ташкентского государственного юридического
университета факультета частного права
Журакулова Рушана Шарофовна
Аннотация. В данной статье освещен вопрос правового регулирования
атомной энергетики. Прочитав эту статью, вы познакомитесь с исторической
и системной работой по правовому регулированию атомной энергетики,
которая проводится в современный период. Объясняется необходимость этого
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
85
и насколько они эффективны. Вы сможете узнать о взаимном сотрудничестве
между государствами-членами международных организаций и деятельности
этих организаций.
Ключевые слова: МАГАТЭ, атомная энергия, международные
документы, вопросы безопасности, соглашения,
концепция,протокол.
HISTORICAL AND GRADUAL DEVELOPMENT STAGES OF LEGAL
REGULATION OF NUCLEAR ENERGY
3nd year student of Tashkent State University of Law
Faculty of Private Law
Jurakulova Rushana Sharofovna
Annotation. The issue of legal regulation of atomic energy is highlighted in
this article. By reading this article, you will get acquainted with the historical and
systematic work of legal regulation of atomic energy that is being carried out in the
present period. The need to do this and how effective they are is explained. You can
learn about mutual cooperation between member states of international organizations
and the activities of these organizations.
Key words: IAEA, atomic energy, international documents, safety issues,
agreements, concept, protocol.
KIRISH
1945-yil avgust oyida Yaponiyaning Xirosima va Nagasaki shaharlariga atom
bombasining tashlanishi yangi tarixiy davrni boshlab berdi. Bu davr “atom asri” nomini
oldi. Haqiqatdan ham XX asr atom energiyasini huquqiy tartibga solish, undan tinch
maqsadlarda foydalanish yuzasidan olib borilgan ishlar asri bo’ldi desak mubolag’a
bo’lmaydi. Bu davrgacha ham atom borasida turli izlanishlar olib borilgan. Albert
Eynshteyn, Niels Bor, Mari Kyuri, Ernest Ruterford, Jeyms Chadvik, J.Robert
Oppengeymer va boshqalar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
86
Niels Bor
- atom tuzilishini va kvant mexanizmini tushunishimizga hissa
qo’shgan olim hisoblanadi. Bor ham atom bombasini yaratishda ishtirok etgan
olimlardan biri. Keyinchalik u atom energiyasidan tinch maqsadlarda foydalanish
tarafdorlaridan biriga aylangan.
Oppengeymer-
Ikkinchi jahon urushi davrida birinchi atom qurollarini ishlab
chiqqan olim hisoblanadi. Uni shuning uchun ham “ atom bombasining otasi” deb
atashadi.
Atom energiyasi haqida fizik olimlar turlicha fikrlarni keltirib o’tishgan.
Jumladan, Albert Eynshteyn “ Atom energiyasi ham yaxshilikka, ham yomonlikka
xizmat etuvchi. Uning insoniyat farovonligi uchun tinch maqsadlarda va nazorat ostida
ishlatilinishi olimlar va butun bir jamiyat sifatida bizning ma’suliyatimizdir ”
1
,- degan
va yana bir fizik olim Alvin M.Vaynberg 1945-yilda AQSHda so’zlagan nutqida
shunday degan edi: “ Atom energiyasi o’ldirishi bilan birga davolaydi. U mintaqani
boyitishi bilan, uni vayron qilishi ham mumkin ”
2
. Shunday ekan atomdan xavfsizlik
qoidalariga amal qilmay foydalanish butun bir borliqni izdan chiqishiga olib kelishi
mumkin. Undan samarali foydalanishni yo’lga qo’ya olish esa nurli kelajakka
poydevor bo’la oladi.
Atom energiyasi atomlardan olinadigan energiya hisoblanadi. Atom
energiyasini kelajak energiyasi deb atasak bo’ladi. Atom energiyasidan foydalanishda
nurlanishni va undan chiqadigan chiqindilarni yo’qota olsak atom energiyasi biz uchun
eng qulay energiya bo’la oladi. Atom energiyasidan foydalanishning ustunlik
tomonlariga to’xtaladigan bo’lsak, atom energiyasini hosil etishda havoga zaharli
gazlarning
ajaralishi
kam
hisoblanadi.
Atom
energiyasini
hosil
etishda
foydalaniladigan uran arzon ham bo’lib, energiya narxlarida arzonlashishlarga sabab
bo’la oladi. Uranning atiga bir killogrammidan millionlab killogramm ko’mir va neftni
yoqishdan hosil qilingan issiqlikni olish mumkin.
1
https://www.americanrhetoric.com/speeches/alberteinsteinpostwarworld.htm
2
J.Samuel Walker va Tomas R.Wellock “Yadroviy tartibga solishning qisqacha tarixi,1946-2009”-2010-oktyabr;
U.S.NRC
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
87
Atom energiyasidan foydalanishning salbiy jihatlari ham mavjud bo’lib, undan
foydalanishda xavfsizlik qoidalariga amal qilinmasa juda katta salbiy oqibatlarga olib
keladi. Masalan, uranni omborxonalarda saqlash qoidalariga amal qilinmasa, juda
daxshatli avariya holatlari yuz berishi mumkin. Yadro chiqindilarini ham yo’q
qilishning hali muqobil usuli yaratilinmagan. Eng katta salbiy jihat shu hisoblanadi.
Bugungi kunda bu kabi muammolarni hal etish bo’yicha tizimli ishlar amalga
oshirilmoqda.Turli xalqaro darajadagi hujjatlar qabul qilinmoqda va turli tashkilotlar
o’z faoliyatini shu sohada olib bormoqda.
MUHOKAMA VA NATIJALAR :
Atom energiyasini huquqiy tartibga solish jarayoni xalqaro miqyosida
MAGATE ya’ni Atom energiyasi bo’yicha xalqaro agentlikning tashkil topishi bilan
boshlandi desak mubolag’a bo’lmaydi. Keling, atom energiyasini huquqiy tartibga
solish tarixini uch boshqichga bo’lib o’rganamiz. Bular:
1.
MAGATEning tashkil topishi va u o’z faoliyati davomida atom
energiyasini huquqiy tartibga solishga qaratilgan hujjatlarni qabul qilishi;
2.
Atom energiyasidan foydalanishda xavfsizlik choralarini yanada
rivojlantirish davri:
3.
Bugungi kunda atom energiyasini huquqiy tartibga solish.
1-davr.
MAGATE tashkil topishi natijasida atom energiyasini huquqiy tartibga
solish xalqaro darajada amalga oshirila boshlandi. Keling, MAGATEning qanday
tashkil topganligini va u tomonidan qabul qilingan hujjatlar bilan tanishib chiqsak:
Atom energiyasi bo'yicha xalqaro agentlik (MAGATE)
MAGATE 1957-yilda kashfiyotlar va yadroviy texnologiyalarning turli xil
qo'llanilishi natijasida yuzaga kelgan chuqur qo'rquv va umidlarga javoban yaratilgan
xalqaro tashkilot hisoblanadi.
BMTning Nyu-Yorkda bo’lgan konfrensiyasi natijasida tashkil etilgan. Nizom
asosida ish olib boradi. Nizomi 1956-yil sentabrda qabul qilingan va 1957-yil 29-
iyuldan boshlab kuchga kirgan hisoblanadi. BMT bilan rasmiy aloqasi bu tashkilotning
1957-yil 14-noyabrdagi bitimga muvofiq amalga oshiriladi. Har yili BMTning Bosh
Assambleyasiga va Xavfsizlik Kengashiga o’z faoliyati to’g’risida hisobot taqdim etib
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
88
boradi. (MAGATE nizomining 3-moddasi B qismida). Bu agentlikning asosiy maqsadi
atom energiyasidan tinch maqsadlarda foydalanishni yo’lga qo’yish va xalqaro
hamkorlikni rivojlantirish hisoblanadi.
MAGATEning asosiy faoliyatiga quyidagi sohalar kiradi:
-qurol-yarogʻ ishlab chiqaradigan yadro texnologiyalarini qattiq nazoratga
olish;
-yadro energetikasi sohasida yordam koʻrsatish;
-radioaktiv chiqindilarni toʻgʻri va xavfsiz koʻmish;
-shu sohaga oid norma va qoidalarni ekspert-yuristlar yordamida tayyorlash;
- ilmiy tadqiqot dasturlarini qoʻllab-quvvatlash;
-avariyalarga oid dasturlar ishlab chiqish;
- qishloq xoʻjaligida yadroviy usullar va radioaktiv moddalar yordamida
hosildorlik va tuproq unumdorligini oshirish;
- qishloq xoʻjaligi va chorvachilikda hasharotlar va kasalliklarga qarshi
kurashda yordam berish kabilar hisoblanadi.
(Nizomning 3-moddasida bu sohalar aks ettirilgan).
MAGATE Nizomining 2-moddasiga ko’ra:
“ Agentlik atom energiyasinining butun dunyoda tinchlik, salomatlik va
farovonlik maqsadida foydalanishni jadallashtirish va kengaytirishga intiladi. U
tomonidan ko’rsatilingan yordam har qanday harbiy maqsadlarda foydalanishga yo’l
qo’yilmaydi ”. MAGATEning asl maqsadi shu moddada o’z aksini topgan desak bejiz
bo’lmaydi.
Oʻzbekiston Respublikasi 1994-yil 21-yanvarda MAGATEga a’zo boʻlib,
xalqaro standartlarni tan olish, atom energiyasidan xalq xoʻjaligida foydalanish,
radioaktiv moddalar bilan xavf-xatarsiz ishlashda xalqaro standartlar, qonun-
qoidalarga rioya qilishni oʻz zimmasiga olgan.
2022-yildagi statistikaga ko’ra, MAGATEga a’zo davlatlarning soni 178ta ga
yetgan. BMTga a’zo davlatlar va “ Muqaddas taxt ”ham bu tashkilotga a’zo
hisoblanadi. 1997-yildagi holatga ko’ra bu tashkilotga 114ta davlat a’zo edi. Demak,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
89
kundan kunga atom energiyasidan foydalanishga qiziquvchilarning soni ortib
bormoqda ekan.
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, MAGATE atom energiyasidan foydalanisni
tartibga soluvchi eng muhim tashkilot hisoblanadi va u o’z faoliyatini o’z nizomi
asosida olib boradi. Nizomda atom bilan bog’liq munosabatlar to’la aks etgan deya
olamiz. Bunga misol qilib aytadigan bo’lsak nizomga shu yillar mobaynida uch
marotaba o’zgartirish kiritilgan.
MAGATE o’z faoliyati davomida kafolatlar va himoya masalalarida bir
necha kelishuvlarni qabul qilgan.Bu kelishuvlar quyidagilar hisoblanadi:
a)
Keng qamrovli xavfsizlik kelishuvi (CSA).
MAGATE bilan CSAni tuzgan davlatlar o’z yadroviy materiallarini
deklaratsiyalashi kerak bo’ladi. MAGATE bu deklaratsiya to’liq va to’g’ri ekanligi
yuzasidan tekshiruvni amalga oshiradi. CSAni imzolagan davlatlar himoyalanishi va
xavfsizligi ta’minlanishi kerak bo’lgan yadroviy materiallarni turi va miqdorini hisobot
qilib agentlikka toipshirishi kerak. Shuningdek, CSA kelishuvni amalga oshirgan
davlatlarning
yurisdiktsiyasidagi
yadroviy
materiallarni
noo’rin
foydalanmayotganligini va undan tinch maqsadlarda foydalanishi yuzasidan muntazam
tekshiruvlarni amalga oshirish huquqini ham beradi.
MAGATE ma’lumotlariga qaraganda, 2022-yil mart oyi holatiga ko’ra 178 ta
davlat ham kafolatlar bo’yicha keng qamrovli kelishuvlarni tuzishgan. Bu davlatlar har
yili MAGATEga hisobotlarini taqdim etib borishadi.
3
b)
Qo’shimcha protokol (AP).
Bu ixtiyoriy kelishuv hisoblanadi. Biroq hozirgi vaqtda MAGATE bu hujjatga
majburiy qabul qilish tusini bermoqda. Bu protokol himoya choralarini samaradorligi
va shaffofligini oshiradi. Agentlikka davlatlarning yadroviy dasturi haqida kengroq
bilish imkonini yaratuvchi bitim hisoblanadi. Bu protokolni qabul qilish orqali
MAGATE deklaratsiyalanmagan obyektlar mavjudligi haqida xabardor bo’lsa unga
bemalol, ogohlantirishsizlar bilan kirish huquqini beradi. Qo’shimcha protokol asosida
3
https://www.iaea.org/topics/safeguards-agreements
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
90
MAGATE yadroviy yoqilg’i aylanishi bo’yicha tadqiqotlar va ishlarni, uran konlaridan
tortib yadro chiqindilarigacha bo’lgan davlatning yadro yoqilg’isi aylanishining barcha
qismlarini o’rganishi mumkin.
Namunaviy qo’shimcha protokol 1997-yilda Boshqaruvchilar Kengashi
tomonidan davlatlarning keng qamrovli kelishuvlarini yanada to’ldirish uchun qabul
qilingan. 2016-yildagi holatga ko’ra 128ta davlat qo’shimcha protokol tuzgan. 2021-
yil dekabr holatiga ko’ra, 138 ta davlat qo’shimcha protokollarni tuzishgan.
Shuningdek, 138tadan tashqari15 ta qo’shimcha protokol ham qabul qilingan bo’lib,
hali kuchga kiritilmagan hisoblanadi.
c)
Kichik miqdorlar protokoli (SQP).
Kichik miqdorlar protokoli keng qamrovli xavfsizlik kelishuvi bilan birga
tuzilishi mumkin bo’lgan protokoldir. Bu protokol 1971-yildan beri mavjud va 1974-
yilda standartlashtirilgan hisoblanadi. Cheklangan yadroviy faoliyat yoki materiallarga
ega bo’lgan davlatlarga amal qiladi.
4
MAGATE uchun davlatning yadroviy dasturini
tekshirishi imkonini beruvchi hujjat hisoblanadi.
Yuqoridagi uch kelishuv ham MAGATEga atom energiyasidan tinch
maqsadlarda foydalanishni nazorat qilish imkonini yaratib beradi. Bu protokol va
hujjatlar asosida xavfsizlik va himoya usullari chuqur tatbiq etiladi.
2-davr. Atom energiyasidan foydalanishda xavfsizlik choralarini yanada
rivojlantirish davri.
Atom energiyasidan foydalanishda xavfsizlik choralarini yanada rivojlantirish,
XX asrning o’rtalarida ayniqsa 1986-yildagi Chernobil va 2011-yildagi Fukusimadagi
halokatli hodisalardan so’ng yanada kuchaydi. Xavfsizlik masalari bo’yicha turli xil
xalqaro huquqiy hujjatlar ham qabul qilindi. Bu hujjatlarni tahlil etib o’tamiz:
2.
Yadroviy xavfsizlik to’g’risidagi konvensiya
butun dunyo bo’ylab atom
elektr stansiyalari xavfsizligini oshirishga qaratilgan xalqaro shartnomadir. Bu
konvensiya 1994-yilda qabul qilingan bo’lib, 1996-yilda kuchga kirgan. U yadro
xavfsizligining turli jihatlarini, jumladan, atom elektr stansiyalarini loyihalash, qurish,
ishlatish va foydalanishni o’zida qamrab olgan. Konvensiya global miqyosida yadro
4
“Safeguards Implementation Guide for States with Small Quantities Protocols” Vienna,April;2013
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
91
xavfsizligini yaxshilash uchun xalqaro hamkorlik va axborot almashinuvini
rag’batlantiradi. Bugungi kunda 80dan ortiq davlat bu konvensiyaga a’zo bo’lgan. U
mamlakatlar uchun ma'lumot almashish va xavfsizlik choralari bo'yicha hamkorlik
qilish uchun asos yaratadi. Shuningdek, u favqulodda vaziyatlarga tayyorgarlik ko'rish
va javob choralarini, shuningdek, yadroviy xavfsizlik bo'yicha me'yoriy-huquqiy
bazani o'z ichiga oladi. Konvensiya shaffoflik, taraflarni tekshirish va yadro xavfsizligi
standartlarini doimiy ravishda takomillashtirishga yordam beradi.
Bu konvensiyaga a’zo davlatlar o’zlarining yadroviy obyektlarini vaqti-vaqti
bilan xavfsizlik doirasida tekshiruvdan o’tkazishi kerakligi belgilangan. Bu konvensiya
shuningdek, bu konvensiyaga a’zo davlatlarni yadro xavfsizligi borasidagi qarorlarini
qabul qilishda jamoatchilikni ham jalb etishga chorlaydi.
3.Iste'mol qilingan yoqilg'i va radioaktiv chiqindilarni boshqarish
xavfsizligi to'g'risidagi qo'shma konvensiya
- bu ishlatilgan yoqilg'i va radioaktiv
chiqindilarni xavfsiz boshqarishni ta'minlashga qaratilgan xalqaro shartnoma.
Konvensiya 1997-yilda qabul qilingan va 2001-yilda kuchga kirgan. U Atom
energiyasi boʻyicha xalqaro agentlik (MAGATE) tomonidan nazorat qilinadi va
dunyoning koʻplab mamlakatlari tomonidan ratifikatsiya qilingan. Konvensiya
ishlatilgan yoqilg'i va radioaktiv chiqindilar bilan xavfsiz ishlash, saqlash, tashish va
utilizatsiya qilishni o'z ichiga oladi. Unda ushbu materiallarni boshqarish tamoyillari
va talablari, jumladan, milliy siyosat va me’yoriy-huquqiy bazani yaratish, xavfsizlik
choralarini amalga oshirish va jamoatchilikni axborot bilan ta’minlash bo‘yicha
tamoyillar belgilangan. Konvensiya ishlatilgan yoqilg'i va radioaktiv chiqindilarni
boshqarishda
xavfsizlik
standartlari
va
amaliyotlarini
doimiy
ravishda
takomillashtirishni ta'minlash uchun xalqaro hamkorlik, ma'lumot almashish va o'zaro
baholashni rag'batlantiradi. Shuningdek, u mamlakatlarni ushbu materiallarni uzoq
muddatli boshqarish bo‘yicha milliy strategiyalarni ishlab chiqish va qo‘llab-
quvvatlashga undaydi.
Bu konvensiyaning samaradorligini quyidagilar asosida baholaymiz:
-konvensiya mamlakatlar uchun ishlatilgan yoqilg'i va radioaktiv chiqindilarni
boshqarish xavfsizligi bo'yicha mustahkam me'yoriy-huquqiy bazani yaratish va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
92
qo'llab-quvvatlash uchun asos yaratdi. Konvensiyaning samaradorligi mamlakatlarga
bog’liq bo’lib, bu konventsiyaning qoidalari va yo'riqnomalarini qanchalik to'g'ri
amalga oshirishiga bog'liq
-konvensiya tomonlardan atom energiyasidan foydalanishdagi xavfsizlik
choralarini amalga oshirish to'g'risidagi hisobotni taqdim etishni belgilab qo’ygan.Bu
jihatning samaradorligi tomonlarning hisobotni qanchalik ma’suliyat bilan taqdim
etishida va konvensiyada belgilangan xavfsizlik qoidalariga amal qilishda ko’rinadi.
-konvensiya doirasida tomonlar bir birining xavfsizlik bo'yicha milliy
dasturlarini ko'rib chiqadigan va baholaydigan o'zaro baholash jarayonini ham tashkil
etadi. Bu jarayon xavfsizlik choralarini yanada yaxshilash imkonini va davlatlarning
o’zaro hamkorligini tashkil etish imkonini beradi.
4.Yadroviy avariya yoki favqulodda vaziyatlarda yordam ko’rsatish
to’g’risidagi konvensiya.
1986-yilda Chernobildagi AESdagi avariyadan so’ng qabul qilingan
konvensiya hisoblanadi. Bu hujjat MAGATEga a’zo davlatlar shunday holatlar yuz
berganda bir-birlariga yordam berishlari uchun huquqiy asos bo’la oladi. Har bir davlat
o’zidagi mutaxassislar,uskunalar va materiallar to’g’risida MAGATEni xabardor
qiladi. Favqulodda shunday vaziyatlar yuz berganda so’rov orqali, ular shu vositalar
orqali yordam berishi mumkinligi ko’zda tutiladi. Konvensiya 1986-yil 26-sentyabr
kuni qabul qilingan va rasman 1987-yil 26-fevralda kuchga kirgan hisoblanadi.
5.Parij kelishuvi.
2015-yilda qabul qilingan Parij kelishuvi birinchi navbatda
iqlim oʻzgarishiga qarshi kurashga qaratilgan hujjat hisoblanadi. U atom energiyasini
maxsus tartibga solmasa-da, issiqxona gazlarini, chiqindilarini kamaytirishda kam
uglerodli texnologiyalar, jumladan atom energiyasi muhimligini tan olgan hujjat.
Kelishuv mamlakatlarni barqaror energiya manbalariga, jumladan, atom energiyasiga
o‘tish borasidagi sa’y-harakatlarini kuchaytirishga undaydi. Biroq, atom energiyasiga
oid o'ziga xos huquqiy qoidalar va siyosatlar har bir mamlakat tomonidan belgilanadi.
Ta'kidlash joizki, Parij kelishuvi, birinchi navbatda, maxsus energiya manbalari uchun
batafsil qoidalarni taqdim etish o'rniga, issiqxona gazlari chiqindilarini kamaytirish va
iqlim o'zgarishini yumshatish bilan bog'liq kelishuv hisoblanadi. Hozirgi kunda 197 ta
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
93
davlat Parij kelishuviga qoʻshilgan. Biroq, bu mamlakatlarning hammasi ham atom
energiyasi dasturlariga ega emas yoki atom energiyasidan foydalanmaydi. Parij
kelishuvi ishtirokchilari boʻlgan bir qancha davlatlar yadroviy energetika dasturlariga
ega, jumladan AQSh, Fransiya, Xitoy, Rossiya, Yaponiya, Germaniya va Buyuk
Britaniya. Bu mamlakatlar elektr energiyasi ishlab chiqarishda atom energiyasiga turli
darajada tayanadi va undan foydalanishni tartibga solish uchun oʻziga xos qoidalar va
siyosatlarga ega. Bu kelishuv atom energiyasidan foydalanishni to’g’ridan to’g’ri
tartibga solmaydi. Bitimning asosiy e’tibori issiqxona gazlari chiqindilarini
kamaytirish va iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashishga qaratilgan.
Statistik ma’lumotlar:
-MAGATE ma’lumotlariga ko’ra, 2021-yil avgust oyi holatiga ko’ra,
dunyoning 30 davlatida 440ta atom energetikasi reaktorlari ishlayapti.
-Atom elektr stantsiyasining o'rtacha ishlashiga asoslanib, bir metrik tonna
urandan taxminan 3,5 million megavatt-soat (MVt) elektr energiyasi ishlab chiqarish
mumkin. Bu taxminan 1,6 milliard kilovatt-soat (kVt/soat) yoki 5,8 trillion joulga teng.
Bu qiymatlar o'ziga xos reaktor dizayniga, yoqilg'i tarkibiga, samaradorlikka va
operatsion omillarga qarab farq qilishi mumkin.
XULOSA VA NATIJALAR :
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, yuqorida qayd etib o’tgan barcha hujjatlarimiz
atom energiyasini qaysidir jihatlardan huquqiy tartibga solishga qaratilgan. Bu
hujjatlarda umumiylik va ba’zi farqli jihatlar mavjud ekanligini ham yuqorida keltirib
o’tdik. O’rta Osiyo mintaqasida Qozog’iston va O’zbekiston atom energiyasi bo’yicha
imkoniyatlarga ega davlatlar sifatida qaraladi. Uran ishlab chiqarish bo’yicha
Qozog’iston birinchi, O’zbekiston yettinchi o’rinda turadi.
5
Bu 2 davlat ham
MAGATEga a’zo hisoblanishadi. 2021-yilga kelib MAGATE yurtimizni atom elektr
stansiyasini qurishga tayyor deb topdi. Shu davrdan boshlab O’zbekistonda ham AES
qurish ishlari Rossiya bilan hamkorlikda amalga oshirilishi boshlandi. Bu masalada 2
tomonlama shartnomalar ham imzolandi. O’zbekistonda AESning birinchi energobloki
5
https://kun.uz/uz/news/time/uzbekistonda-birinci-aes-kurilisi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
94
2028-yil oxiriga qadar ishga tushirilishi rejalashtirilgan. O’zbekistonda qurilayotgan
AES xavfsizlikning barcha talablariga asoslangan holda tashkil etilishi belgilangan.
Atom energiyasini huquqiy tartibga solish bo'yicha xalqaro hujjatlarning o'zaro
huquqiy kuchi turli omillarga bog'liq, masalan, tegishli shartnomalar yoki bitimlarga,
ishtirokchi mamlakatlarning roziligiga va ularning ichki huquqiy tizimlariga. Yadro
qurolini tarqatmaslik to'g'risidagi shartnoma (NPT) va Yadro xavfsizligi to'g'risidagi
konvensiya kabi shartnomalar imzolagan davlatlar o'rtasida majburiy majburiyatlarni
o'rnatishga qaratilgan. Biroq, ushbu hujjatlarning samaradorligi va ijro etilishi
mamlakatlarning rioya qilishga tayyorligi va nizolarni monitoring qilish va hal qilish
mexanizmlariga qarab farq qilishi mumkin. Yuqoridagi barcha hujjatlarni nazoratini
MAGATE tashkiloti olib boradi va bu sohani tartibga solishda eng muhim tashkilot
ham hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.”Legal frameworks for long-term operation of nuclear power reactors”book 2019.
2.”A short history of nuclear regulation,1946-2009” by J.Samuel Walker and Thomas
R.Wellock;2010
3.
“Safeguards Implementation Guide for States with Small Quantities Protocols”
Vienna,April;2013
https://www.iaea.org/about/statute
https://kun.uz/uz/news/time/uzbekistonda-birinci-aes-qurilishi
6.
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Atom_energiyasi_bo%CA%BByicha_xalqaro_age
ntlik
https://law.gwu.libguides.com/c.php?g=478543&p=7703834
8.”International Nuclear law: history,evolution and outlook” book 2010.
https://www.nti.org/analysis/articles/uzbekistan-overview/
10.
https://www.iaea.org/
11.
https://www.bmuv.de/en/topics/nuclear-safety/overview-nuclear-
safety/europe/euratom
http://large.stanford.edu/courses/2018/ph241/keval1/
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
95
14.
https://www.nti.org/education-center/treaties-and-regimes/convention-nuclear-
safety/
https://history.state.gov/milestones/1961-1968/npt
16.
https://www.americanrhetoric.com/speeches/alberteinsteinpostwarworld.htm
