MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
301
MAKTABGACHA TA'LIM MUASSASALARINI MOLIYALASHTIRISHNI
TAKOMILLASHTIRISH
Temirova Shaxnoza Yusupovna
O'zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
Anotatsiya:Ushbu tadqiqotda O‘zbekiston Respublikasida maktabgacha ta’lim
muassasalarini moliyalashtirish tizimi holati tahlil qilinib, mavjud muammolar va
ularni bartaraf etish yo‘llari yoritilgan. Tahlil natijalari maktabgacha ta’lim
tizimining asosan davlat byudjeti hisobiga moliyalashtirilayotganini va bu holat
tizimning barqaror rivojlanishiga to‘sqinlik qilayotganini ko‘rsatdi. Tadqiqot
davomida SWOT tahlil, taqqoslash, empirik va tahliliy usullar asosida muammo
ildizlari aniqlanib, tizimni ko‘p manbali moliyalashtirish modeliga o‘tkazish, xususiy
sektor ishtirokini kengaytirish va budjetdan tashqari manbalarni jalb qilish bo‘yicha
takliflar ishlab chiqildi. Xorijiy mamlakatlar tajribasi asosida moliyaviy
mexanizmlarni diversifikatsiyalash va hududlar kesimida moliyaviy tenglikni
ta’minlash zarurligi asoslab berilgan.
Kalit so‘zlar:Maktabgacha ta’lim, moliyalashtirish tizimi, davlat byudjeti,
xususiy sektor, davlat-xususiy sheriklik, diversifikatsiya, ta’lim sifati, investitsiya,
infratuzilma, moliyaviy resurslar.
Bugungi kunda mamlakatimizda ta’lim tizimini rivojlantirish, xususan,
maktabgacha ta’lim sifatini oshirish davlat siyosatining ustuvor yo’nalishlaridan biri
hisoblanadi. Maktabgacha yoshdagi bolalarning intellektual, jismoniy va ijtimoiy
rivojlanishi keyingi bosqichlardagi muvaffaqiyatli ta’lim olish jarayonining
poydevoridir. Shu bois, maktabgacha ta’lim muassasalarining moddiy-texnik bazasini
mustahkamlash, malakali pedagog kadrlar bilan ta’minlash va ta’lim jarayonini
zamonaviy uslublar asosida tashkil etish moliyaviy resurslarning yetarli va oqilona
taqsimlanishini talab qiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
302
Hozirgi kunda ayrim hududlarda maktabgacha ta’lim muassasalarining yetarli
emasligi, mavjud bog‘chalar infratuzilmasining eskirganligi, xodimlar ish haqlarining
pastligi va boshqa omillar tizimni samarali moliyalashtirish mexanizmlarini
takomillashtirish zaruratini tug‘dirmoqda. Moliya resurslarini maqbullashtirish,
davlat-xususiy sheriklikni kengaytirish va budjetdan tashqari manbalarni jalb qilish
orqali maktabgacha ta’lim sifatini oshirish imkoniyati mavjud. Shu sababli, mazkur
mavzuni o‘rganish va moliyalashtirish tizimini chuqur tahlil qilish dolzarb bo‘lib, bu
yo‘nalishdagi islohotlar ta’lim tizimining barcha bosqichlariga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Ushbu tadqiqotda maktabgacha ta’lim muassasalarini moliyalashtirish tizimini
tahlil qilish va uni takomillashtirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish maqsad
qilingan. Buning uchun quyidagi metodologik yondashuvlardan foydalaniladi:
>Tahliliy usul
- O’zbekiston Respublikasi qonunchiligi, hukumat qarorlari,
davlat byudjeti ko’rsatkichlari va statistik ma’lumotlar asosida amaldagi
moliyalashtirish tizimi o’rganiladi.
>Taqqoslash usuli
- Maktabgacha ta’lim muassasalarining moliyaviy holati
boshqa ta’lim bosqichlari bilan, shuningdek, ayrim xorijiy mamlakatlar tajribasi bilan
taqqoslab tahlil qilinadi.
>
Empirik usullar
- Soha mutaxassislari, maktabgacha ta’lim muassasalari
rahbarlari bilan suhbatlar va so’rovnomalar o’tkazish orqali amaliy muammolar
aniqlanadi.
>
SWOT tahlil
- Moliyalashtirish tizimining kuchli va zaif jihatlari,
imkoniyatlar va tahdidlar baholanadi.
>
Takliflar ishlab chiqish
- Olingan natijalar asosida tizimni takomillashtirish
bo’yicha aniq va asoslangan tavsiyalar ishlab chiqiladi.
O’zbekiston Respublikasida maktabgacha ta’lim tizimiga so’nggi yillarda katta
e’tibor qaratilgan bo’lsa-da, tizimning barqaror va samarali moliyalashtirilishi hanuz
dolzarb masala bo’lib qolmoqda. Tadqiqotlar shuni ko’rsatmoqdaki, maktabgacha
ta’lim muassasalari moliyalashtirishining asosiy qismi davlat byudjeti hisobidan
amalga oshirilmoqda, bu esa tizimning tashqi resurslarga bo’lgan qaramligini oshiradi
va budjetdan tashqari manbalarni yetarli darajada jalb qilish imkoniyatlarini cheklaydi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
303
Hududlar kesimida moliyaviy taqsimotda katta tafovutlar mavjud bo’lib, shahar va
qishloq joylardagi maktabgacha ta’limmuassasalari infratuzilmasi, moddiy-texnik
bazasi va xodimlarga ajratilayotgan mablag’lar o’rtasida nomutanosiblik
kuzatilmoqda. Bu holat bolalar uchun ta’lim sifati va teng imkoniyatlarga putur
yetkazadi.
Tahlillar shuni ko'rsatadiki, davlat-xususiy sheriklik asosida ochilgan
muassasalar soni oshayotganiga qaramasdan, ularning umumiy tizimdagi ulushi hali
ham past bo'lib qolmoqda. Xususiy tadbirkorlar uchun bu sohaning iqtisodiy
jozibadorligi yetarli emas, bu esa ularni investitsiya kiritishdan tiyilishga undaydi.
Shuningdek, mavjud moliyaviy resurslardan foydalanish samaradorligi ham dolzarb
muammolardan biri bo‘lib, ba’zi hollarda mablag‘larning noto‘g‘ri yoki maqsadsiz
yo‘naltirilayotgani kuzatilmoqda. Pedagogik kadrlar yetishmovchiligi esa mehnatga
haq to‘lash tizimining raqobatbardosh emasligi bilan bog‘liq. Tashqi investitsiyalar va
xalqaro donorlar tomonidan ajratilayotgan mablag‘larni jalb qilish mexanizmlarining
to‘liq yo‘lga qo‘yilmagani ham moliyalashtirish tizimini cheklab qo‘ymoqda. Xorijiy
tajriba tahlili, xususan Finlyandiya, Estoniya va Janubiy Koreya kabi mamlakatlar
misolida ko‘rish mumkinki, diversifikatsiyalashgan moliyalashtirish manbalari,
jumladan, xususiy sektor va nodavlat tashkilotlar ishtiroki, bolalarning ta’lim olishini
yanada sifatliroq va barqarorroq qiladi. Shu asosda aytish mumkinki, O‘zbekistonda
ham maktabgacha ta’lim muassasalarini moliyalashtirish tizimini isloh qilish, uni ko‘p
manbali modelga o‘tkazish va xususiy sektorni faol jalb qilish orqali tizim
samaradorligini oshirish mumkin.
Tadqiqot natijalari maktabgacha ta’lim muassasalarining moliyalashtirish
tizimi hali ham asosan davlat byudjetiga tayanayotganini, bu esa tizimni barqaror
rivojlantirishga to‘sqinlik qilayotganini ko‘rsatdi. Hududlar o‘rtasida moliyaviy
resurslarning notekis taqsimlanayotgani, ayrim joylarda bog‘chalarning infratuzilmasi
va moddiy-texnik ta’minoti talab darajasida emasligi aniqlandi. Davlat-xususiy
sheriklik salohiyatining to‘liq ishlamayotgani, xususiy sektor uchun yetarli
rag‘batlantirish mexanizmlarining mavjud emasligi bu sohada investitsion faollikni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
304
cheklab qo‘ymoqda. Bundan tashqari, mavjud mablag‘lardan foydalanish
samaradorligi pastligi ham muhim muammo sifatida qayd etildi.
Bu natijalar asosida maktabgacha ta’limni moliyalashtirish tizimini
diversifikatsiya qilish, ya’ni budjetdan tashqari manbalarni, xususan, xususiy sektor,
homiylik, xalqaro grant va investitsiyalarni faol jalb etish zarurligi asoslandi.
Shuningdek, hududlar bo‘yicha moliyalashtirishda tenglikni ta’minlash, moliyaviy
resurslardan samarali foydalanishni nazorat qilish va natijaga yo‘naltirilgan
moliyalashtirish tizimini joriy etish bo‘yicha amaliy takliflar ishlab chiqildi.
Ushbu natijalar amaliy jihatdan muhim ahamiyatga ega, chunki ular orqali
davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish, resurslarni yanada
oqilona taqsimlash va maktabgacha ta’lim sifati hamda qamrovini oshirish mumkin.
Bu esa kelajakda ta’lim tizimining barcha bosqichlarida yuqori sifat va
raqobatbardoshlikka erishishga xizmat qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent, 2020.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 6-noyabrdagi PQ–4507-son
qarori “Maktabgacha ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini
tasdiqlash to‘g‘risida”.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim vazirligi statistik ma’lumotlari –
4.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi rasmiy sayti – www.mf.uz
5.
Xalqaro valyuta jamg‘armasi (IMF) va Jahon banki hisobotlari: “Early
Childhood Education Financing: Global Perspectives” – 2022.
6.
UNESCO. (2021).
Global Education Monitoring Report
.
7.
OECD (2020).
Financing Early Childhood Education and Care: Challenges and
Innovations
.
8.
Karimova S. (2023). “O‘zbekistonda maktabgacha ta’lim tizimini
modernizatsiya qilish masalalari”. –
Iqtisodiyot va ta’lim
jurnali, №2.
