MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
167
KULOLCHILIK SAN’ATIDAGI MINTAQAVIY MAKTABLAR VA
ULARNING FARQLARI
Ibodullayeva Zarifa Tojikulovna,
Guliston davlat universiteti talabasi
Annotatsiya: kulolchilik san’atining rivojlanishi va kulolchilik kasbining kelib
chiqish tarixi to‘g‘risidagi ma’lumotlar keng va atroflicha yoritilgan. Qadimgi
davrlardan hozirgacha davom etib kelayotgan kulolchilik maktablari, ularning
uslublari va o‘ziga xos xususiyatlari haqida batafsil ma’lumotlar keltirilgan.
Kalit so‘zilar: badiiy kulolchilik, bezak san’ati, dеkorativ, bo‘yoqlar koloriti,
ornament.
Insoniyat kulolchilik bilan neolit davridan boshlab shug‘ullana boshlagan.
Dastlabki bosqichlarda maxsus loydan yasalgan buyumlar qo‘lda tayyorlanib,
quyoshda quritilgan hamda ochiq olovda pishirilgan. Kulolchilikda foydalaniladigan
tuproqning deyarli barcha geografik hududlarda mavjudligi ushbu hunarning dunyo
xalqlari orasida keng tarqalishiga zamin yaratgan. Dastlab kulolchilik bilan asosan
ayollar shug‘ullangan bo‘lsa, kulol charxining paydo bo‘lishi bilan bu sohaga erkaklar
ham jalb etila boshlagan. Tayyorlangan buyumlar pishirish uchun maxsus o‘choq va
xumdonlarda qizdirilgan.
Kulolchilikning sodda usullari hozirgi kunda ham Osiyoning tog‘li hududlarida
yashovchi xalqlar orasida saqlanib qolgan. Neolit davriga oid arxeologik
yodgorliklardan topilgan idish qoldiqlari ularning tagi uchli shaklda bo‘lganligini
ko‘rsatadi – bu idishlar yerga suqib qo‘yib foydalanilganini bildiradi. Eneolit davrida
esa Sharq mamlakatlari va Qadimgi Yunonistonda nafis sopol idishlar tayyorlash va
ularni me’moriy maqsadlarda qo‘llash ancha rivoj topgan. Sirlash usullarining kashf
etilishi kulolchilik buyumlarining nafaqat amaliy, balki badiiy qiymatini ham
oshirishga xizmat qilgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
168
Afrosiyob hamda O‘rta Osiyoning boshqa hududlarida olib borilgan arxeologik
qazilmalar natijalari IX-XII asrlarda kulolchilik san’ati bu mintaqalarda ancha
rivojlanganligini ko‘rsatadi. Biroq XIII asrda yuz bergan mo‘g‘ullar istilosi natijasida
ushbu sohaning taraqqiyoti sekinlashdi. Shunga qaramay, XIV-XVI asrlarda
kulolchilik yana jonlanib, yangi bosqichda rivoj topa boshladi. O‘rta Osiyoning siyosiy
jihatdan parchalanganligi o‘zaro aloqalarning susayishiga olib keldi, biroq bu holat
hunarmandchilik, xususan kulolchilikning rivojlanishiga to‘liq to‘sqinlik qilmadi.
Aksincha, mintaqaning turli hududlarida kulolchilikning o‘ziga xos uslublari
shakllandi.
Xalq ustalari nafaqat kundalik ehtiyoj uchun zarur bo‘lgan idishlarni
tayyorlagan, balki ularni yuksak badiiy did bilan bezashga alohida e’tibor berganlar.
Keyinchalik Rossiyadan keltirilgan chinni mahsulotlar O‘rta Osiyo kulollarining
bozoridagi faollikka ma’lum darajada salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Shunga qaramay, arzon
sopol idishlarga bo‘lgan yuqori talab, ayniqsa, me’morlikda kulolchilik
mahsulotlarining keng qo‘llanilishi bu sohaning uzluksiz rivojlanishini ta’minlab berdi
Badiiy kulolchilik atamasi XIX asr oxirida paydo bo‘lgan bo‘lib, odatda aynan
shu davrdan boshlab yaratilgan sopol buyumlarga nisbatan qo‘llaniladi. Bu turdagi
keramika odatda zavod sharoitida ishlab chiqarilgan bo‘lsa-da, dizayner yoki badiiy
rahbarning bevosita yoki yaqin nazorati ostida, malakali ishchilar ishtirokida nisbatan
oz miqdorda tayyorlanadi. “Studiya keramika”si esa, odatda barcha ishlab chiqarish
bosqichlarini yoki ularning ko‘p qismini to‘g‘ridan-to‘g‘ri rassom-kulolning o‘zi
bajargan holda, yanada kichik hajmda tayyorlanadi. Badiiy kulolchilik buyumlarini
ishlab chiqarishda yetakchi davlatlar qatorida Angliya va Fransiya alohida o‘rin
egallaydi, tez orada ularga AQSh ham qo‘shiladi. Amerikaning badiiy sopol buyumlari
Yevropa namunalariga o‘xshash bo‘lishiga qaramay, ayrim o‘ziga xos farqlarga ham
ega. Mazkur atama G‘arb dunyosidan tashqarida keng qo‘llanilmaydi; aksincha,
bunday holatlarda “xalq ijodi sopol buyumlari” atamasi ishlatiladi, bu ayniqsa ayrim
qishloq hududlariga xos. Kulolchilikning eng murakkab va nodir yo‘nalishlaridan biri
– bu chinni buyumlar tayyorlash san’ati hisoblanadi. Odatda badiiy bezak bilan
boyitilgan sopol buyumlar ustiga rangsiz sir surtilgan holda ishlov beriladi, va bu
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
169
jarayon chinnigarlik deb ataladi. Mazkur soha ayniqsa Sharqiy Osiyo mintaqasida
yuksak darajada rivoj topgan
Kulolchilik – xalq amaliy san’atining eng qadimiy va qiziqarli turlaridan biri
hisoblanadi. Mamlakatimizda ushbu san’at yo‘nalishi o‘ziga xos maktablar – Rishton,
Buxoro, Toshkent, Xorazm, Samarqand va Qashqadaryo kabi hududlarda rivojlangan.
Kulolchilik bilan deyarli barcha xalqlar shug‘ullangan bo‘lib, ular bu sohada
o‘z milliy urf-odatlari, ehtiyojlari va estetik qarashlariga mos holda turli shakl va
uslublarni yaratganlar. O‘zbek kulolchilik san’ati esa uzoq tarix, boy an’analar, shakl
va mazmun birligi, ijodiy jarayon va betakror uslubiy xususiyatlarga ega. Sopol
buyumlar oddiy ko‘rinsa-da, ularning shakliy aniqligi, mutanosibligi, naqshlarning
badiiy joylashuvi, mazmuni va ifoda uslubi o‘zbek kulollarini xalqaro miqyosda tanitib
kelmoqda.
Kulolchilik – bu loydan piyola, kosa, tovoq, ko‘za, lagan, hurmacha, tog‘ora,
hum, tandir, o‘yinchoqlar, qurilish materiallari kabi buyumlar tayyorlash bilan bog‘liq
hunar bo‘lib, juda uzoq tarixga ega. Insoniyat neolit davrining boshlaridayoq maxsus
tuproqni yuqori haroratda qizdirib, uni toshsimon holatga keltirish orqali turli idishlar
yasashni o‘rgangan. Dastlab ular loydan yasalgan idish-tovoqlarni oddiy olovda,
gulxanda pishirganlar.
Tuproq deyarli barcha mintaqalarda mavjud bo‘lgani sababli kulolchilik butun
dunyoga keng tarqalgan. Ilk bosqichlarda bu hunar bilan asosan ayollar shug‘ullangan,
biroq miloddan avvalgi III ming yillik boshlarida kulolchilik charxining ixtiro qilinishi
bilan bu ishga erkaklar ham faol kirishgan. Vaqt o‘tishi bilan esa idish-tovoqlarni
maxsus o‘choqlar va humdonlarda pishirish texnologiyasi rivojlangan.
O‘zbek xonliklari davrida kulolchilik san’ati uchta asosiy hududiy maktabga
ajralgan: shimoli-sharqiy (Farg‘ona vodiysi), Buxoro-Samarqand va shimoli-g‘arbiy
(Xorazm) maktablari. Har bir maktabning o‘ziga xos badiiy-estetik xususiyatlari va
mahalliy an’analarga asoslangan uslublari mavjud edi. Farg‘ona vodiysi va Xorazm
kulolchiligida ko‘k-moviy ranglar ustuvor bo‘lib, asosan ishqorli sir ishlatilgan.
Buxoro va Samarqand markazlari esa qo‘ro‘shin siri bilan qoplangan, sariq-jigar
rangdagi keramika mahsulotlari bilan ajralib turardi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
170
XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Buxoro yaqinidagi O‘ba qishlog‘i va
Qashqadaryo viloyatining Kasbi hududida loydan hushtak o‘yinchoqlar yasash
an’anasi rivojlangan. Ayniqsa, Rishton kulolchilik markazi markaziy o‘rin tutgan
bo‘lib, uning mahsulotlari o‘zining nafisligi va murakkab popuksimon naqshlari bilan
mashhur bo‘lgan. Rishton kulolchiligining asosiy bezak mavzulari qatoriga chorbarg,
anorgul, bodomgul, barg va islimiy (o‘simliksimon) naqshlar kiradi. Bu naqshlar
ko‘pincha choydishlar, ko‘zalar, musiqa asboblari, hatto qurol-yarog‘ va boshqa
kundalik buyumlarda aks ettirilgan.
XIX asr oxiriga kelib, Xitoy chinnisining qimmatlashuvi tufayli unga o‘xshash
idishlarga talab ortdi. Natijada mahalliy ustalar chinni buyumlariga xos belgilarni o‘z
mahsulotlarida qo‘llay boshladilar. Chinni ishlab chiqarish texnologiyasi Rishton
kulollari tomonidan o‘zlashtirildi. Bu jarayon usta Jalil va usta Qori Abdujalil faoliyati
bilan bog‘liq bo‘lib, ular Mashhad va Qoshg‘ar kabi shaharlarga borib, kerakli sir va
tayyorlash texnologiyalarini o‘rganganliklari aytiladi. Tadqiqotchi A.A.Grebenkin bu
uslubni Sharqiy Turkiston maktabi an’analari bilan bog‘lagan.
Farg‘ona maktabining yana bir markazi G‘urumsaroy bo‘lib, bu yerda taniqli
ustalar T.Shermatov, X.Sotimov, M.Rahimov va boshqalar faoliyat yuritgan. Bu
maktab naqshlarning qadimiyligi va mavzularining serqirraligi bilan ajralib turgan.
Asosiy motivlar – ko‘za, chorbarg, xochsimon naqshlar va yulduzsimon shakllardir.
G‘ijduvon maktabida stilizatsiyalangan o‘simliksimon naqshlar, Shahrisabz maktabida
esa yirik, boy palitrali abstrakt bezaklar ustunlik qiladi. Xorazm maktabining o‘ziga
xos jihati esa me‘moriy naqshlardan ilhomlanilgan badiya (chetlari tik ko‘tarilgan
laganlar) yasash an’anasidir.
XX
asrning
20-yillaridan
boshlab O‘zbekiston kulollik san’atini
rivojlantirishga alohida e‘tibor qaratila boshlandi. Toshkent va Samarqandda
kulolchilik ustaxonalari, o‘quv-ishlab chiqarish korxonalari tashkil etildi. 1932-yilda
Toshkentda badiiy korxona ish boshladi. Kulollar uchun qisqa muddatli kurslar ochilib,
ularning malakasi oshirildi. Bu jarayonda taniqli ustalar T.Miraliyev (Toshkent),
R.Egamberdiyev, A.Hazratqulov (Shahrisabz), Muhammad Siddiq, Usmon Umarov
(G‘ijduvon) faol ishtirok etgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
171
O‘zbekiston xalq rassomi Muhiddin Rahimovning kulollarni tayyorlash, ilmiy-
tadqiqot ishlarini olib borishdagi xizmati beqiyosdir. Mustaqillik yillarida kulolchilik
san’atiga bo‘lgan e‘tibor yanada oshdi. O‘zbekiston Badiiy akademiyasi tashkil
topgach, oliy va o‘rta maxsus o‘quv yurtlarida kulolchilik kurslari yo‘lga qo‘yildi.
S.Bulatov, A.Turdunov, M.Raximov va B.Oripovlar tomonidan amaliy san’at, xususan
kulolchilikka oid dastlabki qo‘llanmalar yaratildi.
Bugungi kunda O‘zbekistondagi eng yirik kulolchilik markazlari – Rishton,
G‘ijduvon, Shahrisabz, Xiva, Xonqa, Samarqand va Toshkentda ushbu hunar faol
rivojlanmoqda. Rishton buyumlari murakkab va nozik naqshlari, ayniqsa och ko‘k
(kobalt) va firoza ranglarining uyg‘unligi bilan ajralib turadi. G‘ijduvon idishlari esa
qatlamli bo‘yoqlanishi va yorqin koloritli naqshlari bilan ajralib turadi. Shahrisabz
ustalari asarlarini yirik ornamentli, qizil-jigarrang fonda ishlangan yashil, sariq va ko‘k
ranglar bilan bezaydilar. Samarqand mahsulotlari sakkiz qirrali yulduzsimon,
doirasimon va o‘simliksimon bezaklari bilan tanilgan. Toshkent sopol buyumlarining
bir turi suyuqlik oqimiga o‘xshash ranglarda ishlangan bo‘lsa, zamonaviy namunalar
gravirovkali, polixrom o‘simliksimon naqshlar bilan bezatiladi.
Farg‘ona kulollari sopol idishlarga oq, ko‘k, qizil, yashil va sariq kabi yorqin
ranglarda sir beradilar. O‘zbek kulolchilik san’ati qadimiylik, badiiylik va texnologik
yutuqlarning uyg‘unligi orqali bugungi kunda ham xalq amaliy san’atining eng yuksak
namunalaridan biri sifatida e‘tirof etilmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
R.Hasanov. Maktabda tasviriy san’atni o‘qitish metodikasi. T.: Fan. 2004 y.
S.Bulatov. Rangshunoslik. T.: TDPU, 2007 y.
R.Hasanov. Tasviriy san’at asoslari. T.: 2008 y.
R.Xudoyberganov. Rangshunoslik asoslari. T.: O‘.O‘ulom, 2006 y.
Nabi, Jumaboyev. "SHARQ MUTAFAKKIRLARI ILMIY MEROSIDAN TA’LIM-
TARBIYADA FOYDALANISHNING ZARURIYATI." Elita. uz-Elektron Ilmiy
Jurnal 2.1 (2024): 275-277.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
172
Tojikulovna, Ibodullayeva Zarifa, and Jumaboyev Nabi Pardaboyevich. "AMALIY
SANʼATNING TARBIYAVIY AHAMIYATI." MODERN PROBLEMS IN
EDUCATION AND THEIR SCIENTIFIC SOLUTIONS 1.6 (2025): 135-137.
Pardaboevich, Jumaboev Nabi. “Sharq mutafakkirlarining estetik qarashlaridan
pedagogik tadqiqotlarda tarbiyaviy foydalanish muammosining talqini”. Favqulodda:
Ta'limdagi kashfiyotlar va umrbod ta'lim jurnali (EJEDL) 3.1 (2024): 9-9.
Kazakbayevich K. E., Baxromjon o'g'li AB FARG 'ONA VODIYSI KULOLCHILIGI
AN'ANALARI
//YANGILIK
TADQIQOTLARNING
NAZARIYASI
VA
ANALİTİK ASPEKTLARI. – 2025. – V. 3. – No 35. – B. 94-101.
Xoljigitovich, M. I. (2025). INTERYERDA KOSHINLI BEZAK TURLARIDAN
FOYDALANISHNING AFZALLIKLARI. MASTERS, 3(3), 41-46.
