MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
29
JADIDLAR ASARLARI ORQALI BOSHLANG'ICH SINF
O'QUVCHILARINING INSONIYLIK FAZILATLARINI
SHAKLLANTIRISH
Pulatova Dilfuza Saidbayevna
Toshkent amaliy fanlar universiteti 4-kurs talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada Jadid ma’rifatparvarlarining pedagogik
merosi - boshlang'ich sinf o'quvchilarining insoniylik fazilatlarini shakllantirishdagi
ahamiyati to’g’risida batafsil hikoya qilinadi.
Tayanch tushunchalar: jadid, ma’rifatparvarlar, ma’rifatparvarlik faoliyati,
pedagogik meros, yangi usul maktabi, darslik, kutubxonalar
Hozirgi kunda mamlakatimiz hayotining barcha jabhalarida tub o’zgarishlar
amalga oshirilmoqda. Jumladan, yosh avlodga ta’lim-tarbiya berish borasida amalga
oshirilayotgan ishlar ibratlidir. Aslida ham kelajakni shu yoshlar yaratadi.
Bugungi kunda xalq ta`limi xodimi oldida turgan eng muhim masala bu– yosh
avlodni barkamol insonlar qilib tarbiyalashdir. Buning uchun salohiyatli, zamonaviy
ilm-fan sirlarini puxta o`zlashtirgan kadrlarga ehtiyoj sezilmoqda.
Boshlang`ich sinflarda ta`lim-tarbiyaning zamon talablari darajasida
takomillashtirilishi, yoshlarning ma`naviy barkamol shaxslar bo`lib yetishida asosiy
omillardan hisoblanadi. Buning uchun o`qituvchilarning ilmiy-pedagogik va metodik
tayyorgarligini oshirish, darslarni ilmiy jihatdan takomillashtirish, ilg`or va
zamonaviy pedagogik texnologiyalarni ta`lim jarayoniga to`liq joriy qilish to`grisida
ko`plab fikrlar bayon etilmoqda.
Ma’naviyat – uzluksiz da’vom etadigan jarayon. Ma’naviyat yuksak shaxslar
yurtini tanitadi. Shaxsning esa uning ma’naviy qiyofasi tanitadi. Ma’naviyat
tarbiyadan boshlanadi. Ta’lim-tarbiyasiz ma’naviyatning bo’lmasligi ko’pchilikka
ayon haqiqatdir. Milliy pedagogikamizning asoschilaridan biri Abdulla Avloniyning
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
30
“Tarbiya biz yo hayot, yo mamot, yo najot, yo halokat, yo saodat, yo falokat
masalasidir!”, - degan so’zlari fikrimizga dalil bo’ladi.
Maktab yoshidagi bolaning ma’naviyatini, tafakkurini shakllantirish bu
doimiy tizimlilik, uzviylikni, davomiylikni talab etadi. Bu vazifalarni amalga
oshirishda buyuk mutafakkir, davlat arbobi Jadidlar yaratgan
merosidan
foydalanishni davr taqozo qilmoqda.
Bizga ayonki, XX asrning boshlariga kelganda Turkistonda erk g‘oyasi,
ozodlik uchun
kurash jiddiy tus oldi. Chor Rossiyasining sitam, jabr-zulmi, xalq
boshiga
solgan adoqsiz zo‘ravonliklari xalqning sabr kosasining to‘lib-
toshishiga olib
keldi. Xalq orasidan chorizm siyosatining asl mohiyatini teran
anglab
yyetgan
ma’rifatli kishilar bu zulmga qarshi kurash olib borish uchun maydonga
chiqdilar.
“Jadid” atamasining o‘zi atama sifatida aynan XIX asr oxirida ilk bor
Turkiston ziyolilar hayotiga kirib keldi. “Jadid” atamasi (“jadid” – “yangi”
demakdir). Turkistonga B.Qosimov fikriga ko‘ra, 1884-yil birinchi bor
iste’molga kiritilgan va “Tarjumon” gazetasi orqali Sharqu G‘arbning juda
ko‘p o‘lkalarida yoyila boshlagan bo‘lsa-da, bizga 90-yillarda kirib keldi.
“Jadid” atamasi va jadidchilik harakati esa “jadidlar otasi” deya nom olgan
Ismoil Gaspirali nomi bilan bog‘liqdir.
I.Gaspirali haqida uning “Hayot va
mamot masalasi” asari orqali ko‘proq
ma’lumot olishimiz mumkin. Shu asarda
keltirilgan
ta’rifga
ko‘ra,
“uchinchi
muallim”
I.Gaspirali
jadid
ma’rifatparvarlaridan biri M.Behbudiy so‘zlari bilan
aytganda, “Rusiyadagi
butun turk-tatar xalqlarini juda oz tarixiy muddatda
xayr-xo‘shlik bilan bir
milliy oilaga birlashtirmoqqa noil bo‘ldi”. Kitobda
yozilganidek, I.Gaspirali
“Sharq xalqlari ma’naviy hayotida, xususan, maktabmaorifida chinakam
inqilob yasagan, “usuli savtiya”ni boshlab berdi.
Boshlang’ich sinf o’quvchilaridagi ma`naviy ehtiyoj, talab, qiziqishni
qondirish asosida milliy-ma’naviy merosni o’rgatishning muhim usullaridan biri dars
jarayonida ilmiy manbaalarning maxsus tahlilini uyushtirishdir. Boshlang’ich sinf
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
31
o’quvchisi turli usullar vositasida mavzu mohiyatida olg’a surilgan asosiy g’oya
negizida qator o’zbek xalqining milliy-ma’naviy merosi dinamikasi bilan tanishish
jarayonida, ularda xalqimiz qadimdan ulug’lab kelayotgan insoniy fazilatlar
shakllanib boradi. Masalan, 4-sinf o’qish darslarida berilgan ertaklar “Qanoat va
ochko’zlik, insonparvarlik va saxovat” mavzusi orqali o’zbek xalqining o’ziga xos
insonparvarlik, qanoatlilik va saxovatlilik qadriyatlarining mohiyatini o’quvchi
ongiga singdirishda ularning mazmunini ochib beruvchi qator tushunchalarga ham
to’xtaladi. O’quvchi dars jarayonida qanoat negizida – ozga ham, ko’pga ham,
og’irlikka ham, xursandchilikka ham ko’nikish, sabr qilish, nafsni tiyish ekanligi;
ochko’zlik – qanoatsizlik, sabrsizlik, natijasi sifatida insonparvarlik – kishilar
o’rtasidagi mehr-oqibat, muruvvat, saxiy qalblilik, imon, do’stlik, birodarlik,
muruvvat me`yorini belgilovchi xislat; saxovat – himmatlilik belgisi; qanoat, saxovat,
insonparvarlikning ahamiyati; yoshlar o’rtasidagi sabrsizlik, ochko’zlik, razolat,
jaholatning tub negizlari va ularni bartaraf etish yo’llari haqida ma`lumot oladi.
Muqimiy, Furqat, Zavqiy uchun ma`rifatparvarlik, A.Avloniy, Behbudiy, Hamza,
A.Fitrat, A.Qodiriy, A.Cho’lponlar uchun milliy g’urur, o’zlikni anglash,
haqiqatparvarlik, vatanparvarlik, H.Olimjon uchun hayotdan zavqlanish, Vatan ishqi
bilan yashash asosiy intellektual meros sifatida namoyon bo’ladi.
O’qish darslaridan barcha bosqichlarida o’quvchilarning qiziqishi, qobiliyati,
kayfiyati, fikri, bilim saviyasi va yosh xususiyatlariga mos ilmiy bilim va milliy-
ma’naviy meros mezonlari o’qish darslari orqali singdiriladi. Ta`limning
boshlang’ich va o’rta bosqichida eng oddiy kundalik milliy-ma’naviy meros:
salomlashish, kattalarga hurmat, ovqatlanish odobi, tug’ilib o’sgan yerga muhabbat
hissi, mehnatsevarlik tuyg’usi, Markaziy Osiyolik allomalar, fozillar, shoirlar, badiiy-
estetik qadriyatlar (milliy o’yinlar, taqinchoqlar, taomlar va h.k.) haqida ma`lumot
bilan chegaralaniladi. Boshlang’ich sinfda esa mantiqiy tahlil asosida ilm-fan,
adabiyot, san`at, xalq amaliy san`ati o’zbek xalqining milliy g’ururini himoya qilgan
va xalqni shunga da`vat etgan ulug’ insonlar olg’a surgan asosiy g’oya ilmiy-tarixiy
ma`lumotlar orqali o’quvchi ongiga singdiriladi. Bunday tahlil o’quvchini o’zbek
milliy-ma’naviy merosi haqida chuqur bilim olishga, ish va so’z birligini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
32
ta`minlashga, ajdodlar merosini mantiqiy izchillik asosida o’zlashtirishga va
egallagan bilim, milliy-ma’naviy meros tushunchalari asosida millat, xalq, vatan,
ajdodlar oldidagi burch, vijdon, g’urur hissining shakllanishiga samarali ta`sir etadi.
Turkistonda jadidchilik harakatining otasi M.Behbudiy o‘zbek va tojik
tillarida «Muntaxabi jug‘rofiyai umumiy», «Kitobat ul-atfol», «Muxtasari tarixi
islom», «Madxali jug‘rofiyai umroniy», «Muxtasar jug‘rofiyai Rusiy» shuningdek,
«Hisob» nomli darsliklar yaratgan. U o‘zi yaratgan darsliklarda didaktikaning eng
muhim tamoyili bo‘lgan onglilikka alohida e’tibor qaratgan. M.Behbudiy «Kitobatul-
atfol» (1908 y.) darsligida o‘quv matnlari bayonida fors, arab va turk tilidagi
so‘zlarning aralashtirib berilishi «bola zehnini ochmay, balki fikrining yo‘q bo‘lishiga
sabab» bo‘lishini aytib, matn tuzdirishning grammatik, stilistik, tarbiyaviy jihatlarini
yoritgan, xatlardan namunalar keltirgan .
Abdulla Avloniy darsliklarida milliylikka tayanib, ijodiy izlanish, o‘qish va
o‘qitishning yangi shakl, uslub va vositalarini qidirib topish o‘qituvchining eng
muhim sifatlaridan biri deb hisoblaydi. Uning darsliklari o‘zbek milliy didaktikasi
tarixida muhim o‘rin egallaydi. U o‘z darsliklarida oddiydan murakkabga borish
usuliga amal qiladi, o‘quv materiallarini oddiy tilda, yengil, qiziqarli bo‘lishiga
e’tibor beradi, matn tanlashda bolalarning yosh xususiyatlarini hisobga oladi. Abdulla
Avloniy yaratgan darsliklarning ijobiy xususiyatlaridan yana biri shundaki, ularning
aksariyatida xalq og‘zaki ijodi namunalari, maqol va topishmoqlar keltirilgan.
Abdulla Avloniyning “Ikkinchi muallim” darsligida ham bu mavzudagi hikoyalar
anchagina bor, ulardan biri ota nasihatiga amal qilib, boyib ketgan o’g’il haqidagi
“Aqlli bog’bon” hikoyasidir. Hikoya shunday: Bir bog’bonning uch o’g’li bor edi.
Uchi ham dangasa va ishyoqmas edilar. Bog’bon bir kun kasal bo’ldi. O’g’illarini
ishga solmak uchun yoniga 97 choqirub: «O’g’lonlarim, mani ajalim etgan
o’xshaydur. Man sizlarga vasiyat qilub ketayin. Bog’ning ichiga bir ko’za oltun
ko’mub qo’yg’onman. Mandan so’ngra o’zingiz kavlab, topub, bo’lashub olursiz» -
dedi. Arodan bir necha kun o’tmay, bog’bon dunyodan o’tdi. O’g’illari oltun axtarub,
bog’ni chunon qazidilarki, tufrog’lari kul bo’lib ketdi, lekin tokning ildizidan boshqa
hech narsa topolmadilar. Ammo shul yil tok chunon uzum qildiki, aqchasi necha
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_ Март –2025
33
ko’zaga to’ladurgon oltun bo’ldi. So’ngra bu yalqovlar bildilarki, oltin erda emas,
ishlovda ekan. Hissa: «Hamma yamonliqlarning onosi – dangasalik, qo’rqoqlik –
otosidur».
Ma’rifatparvar shoir H.H.Niyoziy darslik yozish, dars jarayoni, o‘quv
ishlarini tashkil qilishda buyuk chex pedagogi Y.A.Komenskiyning pedagogik
qarashlariga asoslangan. Masalan, sinf-dars tizimi, har bir darsning o‘z mavzusi va
vazifasi bo‘lishi, dars jarayonida faollik va intizom bo‘lishi zarurligini uqtiradi. U
K.Ushinskiy, Komenskiy, Pestalotssi, F.Disterveglarning ko‘rsatmali ta’lim
metodikasini yangi usullar bilan boyitdi.
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak,
Abdulla Avloniyning “Tarbiya biz uchun yo
hayot-yo mamot, yo najot-yo halokat, yo saodat-yo falokat masalasidir” –degan
fikrlari ayni haqiqat. Boshlang’ich sinf o’quvchilaridagi sabr qilish, nafsni tiyish
ekanligi; ochko’zlik – qanoatsizlik, sabrsizlik, natijasi sifatida insonparvarlik –
kishilar o’rtasidagi mehr-oqibat, muruvvat, saxiy qalblilik, imon, do’stlik, birodarlik,
muruvvat me`yorini belgilovchi xislat; saxovat – himmatlilik kabi insoniylik
tushunchalarini shakllanishida jadid ma’rifatfarvarlarinig buyuk merosi tuganmas
buloq vazifasini o’taydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.Choʻlpon, Asarlar, 1-2-jildlar, Toshkent. 1994;
2.Avloniy A., Tanlangan asarlar, 1-2-jildlar, Toshkent, 1998;
3.Oʻzbekiston tarixi: yangi nigoh. Jadidlar harakatidan milliy mustaqillikka qadar,
Toshkent, 1998;
4.Jadidchilik: islohot, yangilanish, mustaqillik va taraqqiyot uchun kurash, Toshkent,
1999;
5.Behbudiy M., Tanlangan asarlar, Toshkent, 1999;
6.Fitrat, Tanlangan asarlar, 1-2-jildlar, Toshkent, 2000;
