ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1009
DAVLAT OLIY TA’LIM MUASSASALARIDA INNOVATSION BOSHQARUV:
MUSTAQILLIK VA RAQAMLI TRANSFORMATSIYA INTEGRATSIYASI
Umarova Aziza Sabirovna
Buxoro innovatsiyalar universiteti talabasi
70110103-
taʼlim muassasalarining boshqaruvi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15707228
Annotatsiya.
Maqolada Yangi O‘zbekiston davrida oliy ta’lim muassasalarining tashkiliy
boshqaruv va moliyaviy mustaqilligini ta’minlashda innovatsion texnologiyalarning tutgan o‘rni
atroflicha tahlil qilinadi. Xususan, so‘nggi yillarda qabul qilingan strategik qarorlar, raqamli
boshqaruv tizimlari, moliyaviy monitoring vositalari va xalqaro tajriba asosida amalga
oshirilayotgan islohotlarning amaliy natijalari tahlil qilinadi. Shuningdek, mavjud muammolar,
istiqbolli yo‘nalishlar va takliflar asosli ravishda bayon etil
adi.
Kalit so‘zlar:
Oliy ta’lim, moliyaviy mustaqillik, innovatsion texnologiyalar, boshqaruv
tizimi, raqamli transformatsiya, OTM islohotlari, davlat siyosati.
ИННОВАЦИОННОЕ УПРАВЛЕНИЕ В ГОСУДАРСТВЕННЫХ ВЫСШИХ
УЧЕБНЫХ ЗАВЕДЕНИЯХ: ИНТЕГРАЦИЯ АВТОНОМИИ И ЦИФРОВОЙ
ТРАНСФОРМАЦИИ
Аннотация.
В статье рассматривается роль инновационных технологий в
обеспечении организационного управления и финансовой автономии государственных
высших учебных заведений в условиях Нового Узбекистана. Проанализированы
стратегические постановления последних лет, внедрение цифровых систем управления,
механизмы финансового контроля, а также международный опыт. Отдельное внимание
уделено существующим проблемам, перспективным направлениям и предложениям по
дальнейшему развитию системы.
Ключевые слова:
Высшее образование, финансовая автономия, инновационные
технологии, система управления, цифровая трансформация, реформы вузов,
государственная политика.
INNOVATIVE GOVERNANCE IN PUBLIC HIGHER EDUCATION INSTITUTIONS:
INTEGRATION OF AUTONOMY AND DIGITAL TRANSFORMATION
Abstract.
This article analyzes the role of innovative technologies in ensuring
organizational management and financial autonomy of public higher education institutions in
the context of New Uzbekistan. It explores recent strategic decrees, the implementation of digital
management systems, financial monitoring mechanisms, and the adaptation of international
experience. The study also highlights current challenges, future directions, and practical
recommendations for reforming the higher education sector.
Keywords:
Higher education, financial autonomy, innovative technologies, management
system, digital transformation, HEI reforms, public policy.
Kirish.
Zamonaviy ta’lim jarayonida oliy ta’lim muassasalarining mustaqilligi, ayniqsa,
ularning tashkiliy boshqaruv va moliyaviy avtonomiyasi global raqobat sharoitida muhim omilga
aylanmoqda.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1010
Bugungi kunda dunyo bo‘ylab oliy ta’lim tizimi nafaqat bilim berish, balki innovatsion
g‘oyalarni ishlab chiqish, tadqiqotlar orqali iqtisodiyotga ta’sir ko‘rsatish va mustaqil boshqaruv
asosida rivojlanayotgan tashkilotlarga aylanishni talab qilmoqda.
O‘zbekiston ham bu boradagi o‘ziga xos o‘tish davrini boshdan kechirmoqda. Davlat
OTMlarining tashkiliy va moliyaviy mustaqilligi, ularni innovatsion texnologiyalar orqali
boshqarish mexanizmlarining joriy etilishi Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasining ustuvor
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ushbu maqolada davlat OTMlarida innovatsion texnologiyalar
vositasida mustaqillikni ta’minlash zarurati, bugungi holat, xorijiy tajriba bilan solishtirma tahlil,
mavjud muammolar va istiqbolli yo‘nalishlar chuqur tahlil qilinadi.
Bugungi globallashuv va raqamli transformatsiya davrida oliy ta’lim muassasalarining
(OTM) tashkiliy boshqaruv va moliyaviy mustaqilligini ta’minlash masalasi nafaqat
O‘zbekistonda, balki butun dunyoda dolzarb muammolardan biri sifatida e’tirof etilmoqda.
Mamlakatimizda oliy ta’lim sohasida amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlar
aynan ushbu yo‘nalishga qaratilgan bo‘lib, OTMlarni avvalgi vertikal byurokratik tizimdan
o‘zini o‘zi boshqaruvchi, innovatsion faoliyat yurituvchi zamonaviy ta’lim markazlariga
aylantirishga qaratilgan.
Ushbu masala bo‘yicha ilmiy
-
nazariy tadqiqotlar respublikamizda so‘nggi besh
-yetti yil
ichida faollashdi. Jumladan, oliy ta’lim tizimining avtonomligini oshirish, mustaqil moliyaviy
boshqaruv tizimini shakllantirish, davlat-xususiy sheriklik asosida OTMlarni modernizatsiya
qilish bo‘yicha M.Isroilov, Z.Jo‘raev, A.Abduqodirov kabi olimlarning izlanishlari mavjud. Shu
bilan birga, innovatsion texnologiyalar
–
masalan, raqamli boshqaruv, axborot-analitik
platformalar, elektron audit tizimlari, CRM hamda ERP kabi tizimlar OTMlar boshqaruvida
bosqichma-bosqich joriy etilmoqda. Ushbu texnologiyalar moliyaviy harajatlar ustidan real vaqt
monitoringini olib borish, grant va xo‘jalik shartnoma asosidagi mablag‘lardan samarali
foydalanish, o‘quv jarayonlarini avtomatlashtirish imkonini bermoqda.
Mavzuning dolzarbligi, eng avvalo, oliy ta’lim tizimining O‘zbekiston taraqqiyotining
strategik tayanchi sifatida qayta shakllanishi bilan bog‘liq. Chunki OTMlar moliyaviy
mustaqillik va tashkiliy avtonomiya orqali o‘z infratuzilmasini mustahkamlashi, professor
-
o‘qituvchilarni moddiy rag‘batlantirishni yaxshilashi, talabalar uchun zamonaviy shart
-sharoitlar
yaratishi mumkin. Bu esa raqobatbardosh kadrlar tayyorlash, xalqaro reytinglarda
OTMlarimizning o‘rnini mustahkamlash uchun muhim asos hisoblanadi.
Xorijiy tajribaga murojaat qilsak, AQSh va Buyuk Britaniyada oliy ta’lim muassasalari
asosan o‘zini o‘zi boshqaruvchi, moliyaviy jihatdan mustaqil, xususiy sektor bilan hamkorlikda
faoliyat yurituvchi tashkilotlar sifatida shakllangan. Masalan, Amerika universitetlarining yillik
byudjetlarining 40 foizdan ortig‘i homiylik, grant va tadqiqot kontraktlari hisobiga
shakllantiriladi. Germaniya va Finlyandiya tajribasida esa davlat tomonidan moliyalashtirish
saqlanib qolgan bo‘lsa
-
da, OTMlar strategik qarorlarni qabul qilishda mustaqil. O‘zbekistonda
esa bu boradagi yondashuvlar hali o‘tish bosqichida bo‘lib, 2020
-yildan buyon moliyaviy
mustaqillik tajribasi faqat tanlab olingan OTMlarda sinov tariqasida joriy etilmoqda.
Ushbu yo‘nalishdagi normativ
-huquqiy asoslar tobora takomillashmoqda. Jumladan,
Prezidentning 2019-yil 8-oktabrdagi PF
–
5847-
sonli Farmonida davlat oliy ta’lim muassasalarini
bosqichma-
bosqich moliyaviy mustaqillikka o‘tkazish vazifasi belgilandi. 2020
-yil 24-fevraldagi
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1011
PQ
–
4611-sonli qaror asosida 10 ta OTMda moliyaviy mustaqillik sinov asosida joriy etildi.
2022-
yilgi “Ta’lim to‘g‘risida”gi yangi qonunda esa OTMlarga akademik, moliyaviy va tashkiliy
mustaqillik berilishi alohida qayd etildi.
Biroq amaliyotda hali ham qator muammolar mavjud: yuqori texnologik infratuzilmaning
etishmasligi, boshqaruv xodimlarining raqamli savodxonligining pastligi, moliyaviy
rejalashtirish
bo‘yicha
mutaxassislar
yetishmovchiligi,
shuningdek,
innovatsion
texnologiyalarning joriy etilishida barqaror moliyalashtirishning yo‘qligi shular jumlasidandir.
Shu boisdan, ushbu yo‘nalishda quyidagi ustuvor yo‘nalishlar muhim ahamiyat kasb
etadi: birinchidan, OTM rahbariyati va boshqaruv xodimlari uchun raqamli boshqaruv va
innovatsion texnologiyalar bo‘yicha majburiy malaka oshirish kurslarini joriy etish; ikkinchidan,
universitetlar uchun yagona raqamli boshqaruv platformasini yaratish; uchinchidan, OTMlarning
o‘z tadqiqotlari orqali mablag‘ topishiga imkon beruvchi mexanizmlarni soddalashtirish;
to‘rtinchidan, universitetlararo resurs va tajriba almashinuvini tashkil qilish orqali
transformatsion modelni standartlashtirish.
O‘zbekistonda oliy ta’lim muassasalarining mustaqilligini innovatsion texnologiyalar
orqali ta’minlash –
bu shunchaki texnik modernizatsiya emas, balki boshqaruv madaniyatini
o‘zgartirish, oliy ta’lim muassasalarini milliy iqtisodiyotga faol xizmat qiluvchi muassasalarga
aylantirishning zaruriy bosqichidir. Ushbu jarayonni samarali yo‘lga qo‘yish uchun xalqaro
tajribadan oqilona foydalanish, milliy qonunchilikni takomillashtirish va infratuzilmani
innovatsion asosda rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi.
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda
oliy ta’lim tizimini modernizatsiya qilish, davlat oliy ta’lim muassasalarini (OTM) tashkiliy
boshqaruv va moliyaviy mustaqillik asosida qayta shakllantirish davlat siyosatining ustuvor
yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qoldi. Bu borada Prezidentimiz Sh.M. Mirziyoyev rahbarligida qabul
qilingan qator hujjatlar, jumladan, 2022
–
2026-
yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekiston
taraqqiyot strategiyasi, shuningdek, 2022-yil 21-apreldagi PQ
–
211-
sonli qaror (“Oliy ta’lim
tizimini 2030-
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”) bu yo‘nalishning
huquqiy va tashkiliy asosini mustahkamladi.
Mazkur hujjatlarda oliy ta’lim muassasalarining bosqichma
-bosqich moliyaviy va
akademik mustaqilligini ta’minlash, ularni ilm
-fan va ishlab chiqarish integratsiyasiga
asoslangan holda innovatsion markazlarga aylantirish vazifasi aniq belgilab berilgan. Xususan,
2023-yil dekabr oyida qabul qilingan PQ
–
420-
sonli qaror asosida 35 ta oliy ta’lim muassasasiga
moliyaviy mustaqillik huquqi berildi, bu esa ilgari sinov tariqasida faqat 10 ta OTM bilan
cheklanib qolgan edi. Bu qaror OTMlarga byudjetdan tashqari mablag‘larni o‘zlari mustaqil
boshqarish, shartnoma to‘lov miqdorini belgilash, xodimlar mehnatiga rag‘batlantiruvchi
tizimlar joriy etish imkonini berdi.
Bunday islohotlarni muvaffaqiyatli amalga oshirishda innovatsion boshqaruv
texnologiyalarini joriy etish hal qiluvchi omil sifatida qaralmoqda. Oliy ta’lim tizimida ERP
(Enterprise Resource Planning), CRM (Customer Relationship Management), LMS (Learning
Management System), hamda AI-
bazali tahliliy platformalar asosida axborot tizimlarini yo‘lga
qo‘yish orqali boshqaruv va moliyaviy jarayonlar shaffofligi ta’minlanmoqda.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1012
Masalan, 2023
–
2024-
o‘quv yilidan boshlab, 15 dan ortiq OTMda moliyaviy menejment
tizimi sifatida “1C:Universitet” dasturi joriy qilindi. Bu tizim orqali barcha moliyaviy harakatlar,
to‘lovlar, grantlar, shartnoma mablag‘lari va ular taqsimoti real vaqt rejimida kuzatilmoqda.
Bundan tashqari, 2024-yil 4-
mart kuni Prezident tomonidan e’lon qilingan “Ilm
-fan va
innovatsiyalarni rivojlantirish bo‘yicha 2024–
2025-
yilgi ustuvor vazifalar” da oliy ta’lim
muassasalarining moliyaviy mustaqilligini mustahkamlash, grant va xo‘jalik shartnomalaridan
tushgan mablag‘larni o‘quv va ilmiy infratuzilmani yaxshilashga yo‘naltirish zarurligi yana bir
bor qayd etildi. Hujjatda, shuningdek, OTMlarning xalqaro reytinglarda ishtirokini
moliyalashtirish mexanizmi ham belgilandi.
Xalqaro tajriba ham e’tiborga olinmoqda. Misol uchun, Finlyandiya va Estoniya oliy
ta’lim tizimlarida moliyaviy mustaqillik asosida faoliyat yurituvchi OTMlar faoliyatini nazorat
qilish uchun ochiq raqamli audit tizimlari ishlab chiqilgan. O‘zbekistonda bu borada 2023
-yilda
“Elektron nazorat
-
reyting tizimi” va “Oliy ta’lim muassasalari faoliyatini baholash milliy
platformasi” yaratildi. Ular orqali nafaqat o‘quv jarayoni, balki boshqaruv, moliyaviy intizom va
natijadorlik ko‘rsatkichlari tahlil qilinmoqda.
Biroq, bu yo‘nalishda hali hal qilinishi lozim bo‘lgan tizimli muammolar mavjud:
boshqaruv kadrlarining innovatsion texnologiyalarni chuqur bilmasligi, ba’zi OTMlarda raqamli
infratuzilmaning yetishmasligi, byudjetdan tashqari mablag‘larni to‘g‘ri rejalashtirish va ularni
samarali yo‘naltirishda tajriba yetishmasligi bunga misoldir.
Shu sababli, 2025
–
2026-
yillar uchun quyidagi ustuvor yo‘nalishlar muhim deb
topilmoqda:
•
Barcha OTM rahbar va moliyaviy xodimlari uchun raqamli boshqaruv, moliyaviy
menejment va innovatsion texnologiyalar bo‘yicha maxsus malaka oshirish dasturlarini ishlab
chiqish;
•
Innovatsion boshqaruvni markazlashtirilgan holda qo‘llab
-quvvatlovchi yagona elektron
platforma ishlab chiqish va barcha OTMlarga integratsiya qilish;
•
Grantlar, shartnomalar va tadqiqot asosidagi moliyalashtirish mexanizmlarini
soddalashtirish va himoya mexanizmlarini kuchaytirish;
•
Davlat-
xususiy sheriklik asosidagi infratuzilma loyihalarini OTM darajasida qo‘llab
-
quvvatlash.
Shunday qilib, oliy ta’lim muassasalarining tashkiliy boshqaruv va moliyaviy
mustaqilligini innovatsion texnologiyalar asosida tashkil qilish
–
bu faqat texnik yoki texnologik
muammo emas, balki tizimiy, tashkiliy, va mafkuraviy yondashuvni o‘z ichiga olgan strategik
yo‘nalishdir. O‘zbekiston bu yo‘ldagi islohotlarni qat’iyat bilan amalga oshirmoqda, va bu
borada har bir qaror, har bir amaliy qadam
–
ta’lim sifatini, davlat raqobatbardoshligini
belgilovchi omildir.
Xulosa.
O‘zbekiston oliy ta’lim tizimi bosqichma
-bosqich tashkiliy va moliyaviy
mustaqillikka o‘tmoqda. Bu jarayonda innovatsion texnologiyalarning joriy etilishi –
raqamli
boshqaruv platformalari, moliyaviy monitoring tizimlari, axborot tahliliy vositalar
–
boshqaruv
samaradorligini sezilarli darajada oshirish imkonini bermoqda. Ammo bu yo‘ldagi islohotlar
faqat texnik vositalar bilan cheklanib qolmasligi, balki institut sifatida OTMlarning rolini,
boshqaruv mentalitetini o‘zgartirishga xizmat qilishi lozim.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1013
Boshqaruv xodimlarining zamonaviy texnologiyalarni bilish darajasi, moliyaviy
rejalashtirish salohiyati, davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi strategik hamkorlik madaniyati
rivojlanmagan sharoitda texnologiyalar yetarli darajada samarali ishlamaydi.
Shuning uchun davlat tomonidan qonunchilik bazasini takomillashtirish, moliyaviy
mustaqillikka o‘tuvchi OTMlar uchun infratuzilmaviy va kadrlar bo‘yicha qo‘llab
-quvvatlash
dasturlarini yaratish, ilmiy-
tadqiqot va tijorat faoliyatidan olinadigan daromadni rag‘batlantirish
tizimini joriy etish zarur.
Ushbu omillar O‘zbekiston OTMlarini nafaqat milliy, balki xalqaro miqyosda ham
raqobatbardosh tashkilotlarga aylantirishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022
-yil 21-apreldagi PQ
–
211-
son qarori. “Oliy
ta’lim tizimini 2030
-
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023
-yil 11-dekabrdagi PQ
–
420-sonli qarori.
“Davlat oliy ta’lim muassasalariga moliyaviy mustaqillik berish chora
-tadbirlari
to‘g‘risida”.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022–
2026-
yillarga mo‘ljallangan Yangi
O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. —
T.: Adolat, 2022.
4.
“Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun. Qabul qilingan sana: 23.09.2020. –
T.: Adolat, 2020.
5.
Mirzayev B. “Innovatsion boshqaruv va oliy ta’lim tizimining transformatsiyasi”. –
Toshkent: TDPU, 2023.
6.
Isroilov M. “Oliy ta’lim muassasalarida moliyaviy boshqaruvni takomillashtirish:
nazariya va amaliyot”. –
// Iqtisodiyot va ta’lim jurnali, 2021, №1, B. 43–
50.
7.
Joraev Z. “Universitetlarni raqamlashtirish: imkoniyatlar va xavflar”. –
// Ilm va
taraqqiyot, 2022, №3, B. 56–
64.
8.
OECD (2022).
Autonomy and Accountability in Higher Education Institutions:
International Trends
. Paris: OECD Publishing.
9.
UNESCO (2021).
Digital Transformation of Higher Education: Challenges and
Strategies for Developing Countries
. Paris: UNESCO.
10.
European Commission (2020).
Modernisation of Higher Education in Europe: Academic
Staff
–
2020 Report
. Brussels: Eurydice Report
11.
Хасанова, Г. (2021). Олий таълим муассасалари педагогларининг Креатив
қобилиятларини
ривожлантиришнинг мазмуни.
Academic research in educational
sciences
,
2
(1), 778-782.
12.
Хасанова
,
Г
.
К
. (2020). Classification of Educational Activities and Assessment
Classifications: Improvement of Pedagogical Problems.
International Journal of
Advanced Science and Technology
,
29
(11s), 1958-1961.
13.
Хасанова, Г. К. (2019). Педагогические особенности формирования творческой
активности учащихся в начальном образовании.
Научный журнал
, (6 (40)), 86-87.
14.
Хасанова, Г. К. (2019). Педагогические особенности формирования творческой
активности учащихся в начальном образовании.
Научный журнал
, (6 (40)), 86-87.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1014
15.
Qosimovna, H. G. (2021). The concept of the development of the giftedness of Preschool
Children of Creative Self-Realization.
Middle European Scientific Bulletin
,
10
(1).
16.
Хасанова, Г. К. (2021). Педагогические основы развития социальной деятельности
студентов вузов.
Вестник науки и образования
, (17-3 (120)), 68-71.
