ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1230
BERDAQ BAQSI MEKTEBINEN SHIQQAN BAQSILARDIŃ ATQARIWINDAǴI
QOSIQ NAMALAR
Bazarbaev Ruslan
Folklor hám etnografiya tálim baǵdarı 1
-kurs studenti
Qudenov Ruslan
Ilimiy basshi
: Folklor hám etnografiya kafedrası oqıtıwshısı
https://doi.org/10.5281/zenodo.15732596
Anotatsiya.
Bul ma
qalada Berdaq baqsi mektebinen shiqqan baqsilardiń atqariwindaǵi
qosiq namalar haqqında sóz etilgen
.
Gilt sózler
: muzika, mádeniyat, kórkem
-
óner ,teks, nama, sázende.
MELODIES AND SONGS PERFORMED BY THE BAKHSHIS FROM THE BERDAQ
BAKHSHI SCHOOL
Annotation.
This article discusses the melodies and songs performed by the bakhshis
from the Berdaq bakhshi school.
Keywords:
music, culture, art, text, melody, musician.
МЕЛОДИИ И ПЕСНИ В ИСПОЛНЕНИИ БАХШИ ШКОЛЫ БАХШИ БЕРДАК
Аннотация.
В статье рассматриваются мелодии и песни в исполнении бахши
школы бахши Бердак.
Ключевые слова:
музыка, культура, искусство, текст, мелодия, музыкант.
Belgili alim Qabil Maqsetov “ Dastanlar , jirawlar , baqsilar ” atli kitabinda
Biz “Ashiq Nájep” dastaniniń Qaraqalpaqsha versiyasiniń payda boliwin Berdaq
baqsi ati menen baylanistiradi ekenbiz, al qaraqalpaq xaliq poeziyasindaǵi “Qiz Munayim”
atli qosiqti oniń qaraqalpaqsha orginal teksti menen namasinda shubhasiz Berdaq baqsi
atina ótkeriwge boladi . Usi qosiqtiń tekstinde , namasinda Berdaqtan úlgi bolip Hurlimanǵa
jetken . Hurliman bul qosiqti ózinshe jetilistirip Qarajanǵa miyras etip qaldirǵan . Qarajan
baqsiniń ózide bul qosiqtiń sózinde, namasinda birinshi aytqan Berdaq bolǵan anamiz sóy
dep aytatuǵin edi. Al Hurliman bolsa ózinshe bir usil menen aytatuǵin edi, dep
maqullaytuǵin edi. Al óziniń aytqan “Qiz Munayi” namasin solardiń úlgisi dep
tastiyiqlaytuǵin edi. Qarajan baqsinin aytiwina qaraǵanda Hu
rliman bir neshe namalarda
qosiq aytqan, biraq oniń eń jaqsi kórgen namalari “Qiz Munayim” “Sanali keldi” bolǵan.
Hurlimanniń eń jaqsi kórip aytatuǵin dastanlariniń biri “Góroǵli” dastaniniń
“Bázirgen” , “Qirmandáli” bólimleri bolǵan.
B
erdaq baqsi mektebine harakterli bolǵan batirliq, mártlik dosliqti jirlaw
Hurlimanniń repertuarinda “ Bázirgen ” dastaniniń Qarajan baqsiniń eslewinde “ Bázirgen ”
dastaninda aytilatuǵin Aysultanniń “Bunnan keter bolsam ata Bázirgen di
ydar qiyametke
qalsa náylermen ǵish jigitler , Bázirgendi náyledińiz” , “Basli meni qanxorimniń eline” ,
“Góroǵlini bilermiseń ” , “Aǵam topraq bolǵan jayǵa jetistim” degen qosiqlarin, sondayaq
Góroǵliniń “On segiz arshin at mindim
, attan armanim qalmadi ” , “Zor Bázirgenge
ushradim, “Námárt Góroǵli men boldim” , “Yiǵlama Aysultan aǵań bolayin ” , Bázirgenniń “
Márt oǵliman, “ Bir basqa bir ólim bardi
,
qosiqlarin Hurliman jan endirip aytatuǵin
bolǵan .
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1231
“Qirmandáli” dastanindaǵi qara sóz benen qosiqlardida Hurliman kóterińki yosh
benen aytatuǵin bolǵan. Ashiqliq, mártlik, sózge sheshenlik, sázendelikti, hátte qizlardiń
palwanliǵin sóz etetuǵin bul dastan Hurlimanǵa ayriqsha unaǵan. Batir
qiz, sheshen qiz,
shayir qiz, sázende qiz Hurlimanniń ideyasi bolǵan .
Berdaq baqsi mektebi dástúri menen ushlasip atirǵan sabaq bar .
Dastannin bul bólimindegi Góroǵliniń awzinan aytilatuǵin “ Bizge nazli yardan
xabar kelipti, nazl
i yar suw ber isheli” , “O Qumar kózli yar kórindi” , “Ópsem lábiń qana
-
qana”, “Qanat baylap uship keldim ”, “ Bergen wádeń push boldima” , “ Ne derseń” , Aǵa
Yunustiń “ Alsań násiyatim ketme Góroǵli ” Qirmandáliniń “Túsh óziń suwdan
ishe ber ”
Ashiq Aydinniń “ Wáde etken gel yarim, iqrara kózim tústi “ qosiqlari Hurlimanniń eń
jaqsi kórip aytatuǵin qosiqlari bolǵan , ol bul qosiqlardi ózine tán , basqa baqsilarǵa
usatpastan óz awilina sheberlik penen atqarǵan .
Hurlimanniń repertuwarinda birqansha dástanlar , qosiqlar , namalar , bolǵan boliwi
múmkin . Bul waqiti menen izertleniwi kerek . Hurliman Berdaq baqsi mektebiniń iri
wákili, Berdaqtiń bqsishiliq dástúrin tikkeley dawam etiwshi óziniń epikaliq repertuwariniń
tereń xaliqliq baǵdari menen qaraqalpaq baqsishiliq iskustvasina úlken úles qosqan baqsi.
Óziniń repertuwari menen tikkeley Berdaqtiń ustazliǵunda hám jaqinnan kómeginde
miynetkesh xaliqti joqari e
stetikeliq sezimlerge tárbiyalawdaǵI Hurlimanniń baqǵsishiliq
xizmetleri xalqimizdiń yadinda mángi saqlanadi . Buǵan dálil : Balasi Qarajan baqsini ulli
ataqli baqsi dárejesine jetkerip tárbiyalawi hám xalqimizdin suyikli n baqsisi bolip
jetilisiwinde hám Qarajan baqsiniń ataqli sazende hám baqsi Aytjan Xojalepesovti xaliq
súygen sazende hám baqsi bolip taniliwinda ustazliq etkenin xaliqimiz olardiń baqsishiliq
ónerinen shertken sazinan jaqsi biledi .
Xaliq shayirlariniń Berdaqti táriyplewleri
Qaraqalpaq xalqinda , soniń ishinde shayirlarimizda xalqimizdiń súyikli ullariniń
biri retinde Berdaqtiń atin bárqulla uliǵlaǵani bizge belgili .
Berdaq edi shayirlardiń danasi ,
Sózine iyildi adam balasi .
Yamasa : Neshshe sózler aytti qoriqpay zalimnan ,
Shayirliqta ótpes Maqtumquli onnan,
-
dep Berdaqtiń qaraqalpaq xalqina eń qádirli
shayir ekenligin aytqan edi .
“Qirǵzdiń Alatawinda shoqqilar kóp. olardiń birewleri biyik bolsa , basqalari
onnanda biyik . Xalqimiz usi bálent shoqqilardi
“Tuǵ shoqqi” , yaǵniy “Tuw shoqqi”,
-
dep ataydi . Berdaqta kóp milletli tuwisqan
ádebiyatimizdiń tuw shoqqilariniń biri” –
dep bahalaǵan edi . Berdaqtiń shiǵarmalari 1940 –
jildan baslap baspa sózde jariq kóre basladi.
Kele
–
kele Berdaqtiń dóretpeleri Ózbek, qirǵiz, qazaq, túrkmen, rus, gruzin, tatar ,
noǵay, bashqurt hámde basqa xaliqlar tillerine awdarildi
Qaraqalpaq xaliq shayiri Abbaz Dabiylov “Berdaq haqqinda qos qosiq”, (1950), S.
Nurimbetov “Berdaq shayir” ,(1950) atli qosiqlarin al
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1232
J . Aymurzaev “ Berdaq ” atli muziykali dramani dóretti . Sonday–
aq Ibrayim
Yusupov, T Jumamuratov, Nawriz Japaqov hám taǵi’ basqa kóplegen shayirlarda Berdaqti
táripledi .
Abbaz Dabilov
Xaliq ushin jirladiń hár túr sóz benen ,
Qiyalap kóp qarap alǵir kóz benen ,
Ájiniyaz , Berdaqtan qalǵan iz benen ,
Qsiq stillerin tapqan shayirsań
-
dep Berdaqti bárshe Qaraqalpaq shayirlardiń ustazi sipatinda táriypleydi .
Shayirdiń “Berdaqqa” atli shiǵarmasi
-
áńǵ
-
qatardan ibarat bolip , oniń:
Sari kirpik shapan , belinde túrme ,
Ayaqta aq pushta , basta shógirme ,
Súwrette shekelep, duwtari bizge ,
Ózi shiqti qalem bolip Berdaqtiń –
degen qosiq qatarlarinan
Berdaq oyi , Berdaq obrazi , kóz aldińa keledi .
“Ala Moynaq duwtar , gúmis shaptirǵan ,
Bes barmaqqa on tórt perde tuttirǵan ,
Namalari tistiń suwin juttirǵan ,
Shákirtleri toyǵa keldi Berdaqtiń .
Shákirt dep oylamań Japaq , Eshjandi ,
Aytip tur Berdaqtan qalǵan dástandi ,
Jańlatip hawazi , jerdi aspandi ,
Aqliǵi’ Qarajan bizde Berdaqtiń .
Sonday
–
aq qaraqalpaq shayirlari ishinen S. Nurimbetovta Berdaqqa arnap “Berdaq”
poemasin dóretti. Usi poema Berdaq tuwrali jazilǵan kólemli shiǵarmalardiń bolip
esaplaniladi. Qyasi jaziwshi, shayir shiǵarmalarin oqip qarasaqta, Berdaq tuwrali pikir
aytpaǵan, oniń ádebiy miyrasinan nár almaǵan sóz zergerin tabiw qiyin. Olardiń
barliginińda Berdaqti ustaz , kórkem sózdiń sheberi , dep bahalaydi .
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
«Jiraw namalari» Qarqalpaqstan baspasi 1991j
2.
«Japaq baqsi Shamuratov qosiqlari hám namalari» Qaraqalpaqstan mádeniyati gazetasi
Nókis 1992j.
3.
Qabıl Maqsetov «Qaraqlpaq xalqiniń kórkem awiz eki dóretpeleri» N. «Bilim» 1996j.
4.
Q.Maqsetov «Baqsi jirawlar» kitabi
5.
Apraksina O. «Metodika muzikal`noy vospitanie» M.1983
6.
N.Musabekov «Muzika tárbiyasi» T.1983.
