168
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
TIJORAT BANKLARIDA DAROMADLAR VA XARAJATLAR HISOBI
Djamalova Lazokat Kozimjon qizi
Email:
Telefon raqami: +998957174040
https://doi.org/10.5281/zenodo.17020666
Annotatsiya
. Ushbu maqolada tijorat banklarida xarajatlar va daromadlarning
shakllanishi, uning umumiy ko‘rsatkichlarini bank faoliyatini hisobga olgan holda ishlab
chiqish, banklardagi xarajatlar va daromadlarning hisobi va tahlilini “Ipak yo‘li” bank ATB
misolida ko‘rib chiqamiz.
Kalit so'zlar
: banklardagi daromadlar, foizli daromadlar, foizsiz daromadlar, banklardagi
xarajatlar, foizli xarajatlar, foizsiz xarajatlar, foyda va zarar.
ACCOUNTING OF INCOME AND EXPENSES IN COMMERCIAL BANKS
Abstract.
In this article, we will consider the formation of expenses and income in
commercial banks, development of its general indicators taking into account banking activity,
accounting and analysis of expenses and income in banks on the example of ATB "Ipak Yuli"
bank
Key words:
income in banks, interest income, non-interest income, expenses in banks,
interest expenses, non-interest expenses, profit and loss.
УЧЕТ ДОХОДОВ И РАСХОДОВ В КОММЕРЧЕСКИХ БАНКАХ
Аннотация.
В данной статье мы рассмотрим формирование расходов и доходов в
коммерческих банках, разработку его обобщающих показателей с учетом банковской
деятельности, учет и анализ расходов и доходов в банках на примере АТБ «Ипак Йули»
банка
Ключевые слова:
доходы в банках, процентные доходы, непроцентные доходы,
расходы в банках, процентные расходы, непроцентные расходы, прибыль и убыток.
Kirish
Tijorat banklarining asosiy faoliyati foyda olishga qaratilgan, va ma’lumki, foyda
umumiy daromadlar umumiy xarajatlardan oshganda yuzaga keladi. Tijorat banklarining
daromadlari va xarajatlari buxgalteriya hisobvarag‘i rejasiga muvofiq yuritiladi, ular aktiv va
passiv hisobvaraqlarda qayd etiladi va hisobot davri yakunida “foyda va zarar” hisobi bilan
bog‘liq holda yopiladi. Bank foydasining taqsimoti aktsiyadorlar kengashining yig‘ilishida hal
qilinadi. Tijorat banklarining daromad va xarajatlari hisoblash usuli asosida hisobga olinadi,
ya’ni kutilayotgan daromadlar va xarajatlar sodir bo‘lgan paytda buxgalteriya hisobvarag‘ida aks
ettiriladi. Tijorat banklarining daromadini ratsional ravishda oshirish ularning moliyaviy
barqarorligini ta’minlash uchun zaruriy shartlardan biridir.Shuningdek, bank foydasini to‘g‘ri
taqsimlash va daromad-xarajatlarni hisobga olish tartiblarini takomillashtirish bank faoliyatining
samaradorligini oshirish uchun dolzarb masalalardan biridir.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF
-4947-sonli farmoni
bilan 2017
–2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor
yo‘nalishlari bo‘yicha Harakatlar strategiyasi tasdiqlandi.
1
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF-4947-sonli farmoni. O'zbekiston Respublikasini yanada
rivojlantirish bo'yicha Harakatlar strategiyasi to'g'risida//O'zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to'plami. - Toshken t, 2017. -
№ 6 (766).
- B. 32.
169
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Unda tijorat banklarining moliyaviy barqarorligini ta’minlash va ularning kapital bazasini
mustahkamlash, resurs bazasini kengaytirish va mustahkamlash makroiqtisodiy o‘sish
sur’atlarining barqarorligini ta’minlashning asosiy sharti sifatida ko‘rsatilgan.
Natijada, tijorat
banklarining daromad bazasini mustahkamlash zarur bo‘ldi.
Bu esa banklarning moliyaviy barqarorligi va resurs jalb qilish salohiyatiga bevosita ta’sir
qiladi. Bundan tashqari, O‘zbekiston Respublikasining 2020–2025 yillarga mo‘ljallangan bank
tizimini isloh qilish strategiyasida banklarning davlat mablag‘lariga qaramligini kamaytirish
ustuvor maqsadlardan biri sifatida belgilangan.
Adabiyotlar sharhi
Buxgalteriyada qo‘llaniladigan “Moliyaviy hisobotlarni tayyorlash va taqdim etishning
konseptual asoslari” (MHXS
-
1)ga ko‘ra, daromad bu –
hisobot davrida aktivlarning kelib
tushishi yoki ko‘payishi, yoki majburiyatlarning kamayishi natijasida paydo bo‘ladigan iqtisodiy
foyda bo‘lib, bu holat kapital egalarining investitsiyalaridan mustaqil ravishda yuzaga keladi. Bu
tushuncha doirasiga asosiy faoliyatdan va boshqa manbalardan olingan daromadlar kiradi.
Ishlab chiqarish va noishlab chiqarish faoliyatidan olingan pul mablag‘lari ham daromad
sifatida baholanadi. Tijorat korxonalari kabi, tijorat banklari ham asosiy va qo‘shimcha
faoliyatlaridan, shuningdek “boshqalar” toifasiga kiruvchi operatsiyalardan tasodifiy daromad
olishi mumkin. Banklarning asosiy vazifasi
—
mijozlarga bank xizmatlarini ko‘rsatish va
moliyaviy xizmatlar taqdim etishdir. Bank foyda ko‘rishi va o‘z xarajatlarini qoplashga qodir
bo‘lishi kerak. Ehtimoliy xatarlarni qoplash uchun bank daromadining bir qismi zaxira
jamg‘armasiga ajratiladi. Bankning daromad olish barqarorligi, ya’ni o‘z xarajatlarini vaqtida
to‘lashdan ko‘ra, daromad oqimining rejalashtirilgan xarajat davriga mos kelishi muhimroqdir.
Bunday rejalashtirishda mablag‘lar manbaining barqarorligi hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Diana MakNaughtonning fikriga ko‘ra, bank daromadi –
bu jalb qilingan resurslar
bo‘yicha to‘langan foizlar va ushbu resurslar hisobidan berilgan kreditlar bo‘yicha olingan
foizlar o‘rtasidagi farqdir.
Bu ta’rifga ko‘ra, bank daromadi faqatgina foiz to‘lovlari va foizli tushumlar o‘rtasidagi
farqdan iborat bo‘lib, bu ko‘proq “foyda” tushunchasiga mos keladi.
Tahlil va natijalar
“Ipak Yo‘li” Aksiyadorlik Innovatsion Tijorat Banki 1990
-yildan buyon faoliyat yuritib
kelmoqda. Bugungi kunda bank o‘z litsenziyasiga asosan faoliyat yuritmoqda. Bosh ofisi
Toshkent shahrida joylashgan. 2013-yildan buyon bankning aksiyadorlaridan biri Osiyo
Taraqqiyot Banki hisoblanadi. Bu tranzaksiya Osiyo Taraqqiyot Bankining Markaziy Osiyo
mintaqasidagi birinchi sarmoyasi bo‘lgan. 2020
-
yilning o‘rtalarida Germaniyaning Taraqqiyot
Moliya Instituti, DEG (Germaniya Moliya kompaniyasi) va Triodos investitsiya boshqaruvi
orqali
“Ipak Yo‘li” bankining aksiyadorlik kapitaliga qariyb 25 million AQSh dollari miqdorida
sarmoya kiritdi. Ular yangi chiqarilgan aksiyalarni sotib olish orqali bank kapitalidagi kichik
ulushga egalik qilishdi. Bu ularning O‘zbekistondagi bank kapitaliga birinchi investitsiyasi
bo‘ldi. O‘zbekiston tijorat banklari faoliyatining tahlili natijalariga ko‘ra, 2021
-yilning birinchi
yarmida “Ipak Yo‘li” banki o‘z faoliyati hajmi bo‘yicha 13
-
o‘rinni egallagan va 2,03% bozor
ulushiga ega bo‘lgan.
“Ipak Yo‘li” banki Toshkent va O‘zbekiston viloyatlarida 17 ta filialga ega. Hozirda 9 ta
viloyat filiali, Toshkentda 8 ta filial, 46 ta mini-bank, 22 ta maxsus kassa va 10 000 dan ortiq
terminallar mavjud.
170
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
2019-
yilda bank butun O‘zbekiston bo‘ylab 600 dan ortiq bankomat o‘rnatdi. Bank
mahsulotlari va xizmatlari mamlakatning ko‘pchilik hududlarida taklif etiladi va kelgusi 3 yil
davomida yana filiallar ochilishi rejalashtirilgan. Bankning raqamli kanallariga “Ipak Yo‘li
Mobile”, “Ipak Yo‘li Mobile Business” ilovalari va internet
-banking xizmatlari kiradi. 2017-
yildayoq bank mamlakatda birinchilardan bo‘lib raqamli xizmatlarni joriy etgan va mijozlarga
bir qator masofaviy xizmatlardan foydalanish imkonini yaratgan.
1-jadval
“Ipak yo‘li” bank daromadlari tarkibi
(2021-2023-yillar holatiga, mlnda holatida aks etgan)
Ko’rsatkichlar
2021 yil
2022 yil
2023 yil
Sum
%
222
Sum
%
Sum
%
Umumiy daromad
584698
100
2322511
100
3108411
100
Foizli daromad
106821
18.26
1480457
64
3
2093031
67.33
Foizsiz daromad
477877
81.74
842054
36
1015380
32.67
Manba:
“Ipak yo‘li” banki ma’lumotlari asosida muallif tomonidan tayyorlandi.
Ushbu jadvalda “Ipak Yo‘li” bankining 2021, 2022 va 2023 yillardagi umumiy
daromadlari hamda ular tarkibidagi foizli va foizsiz daromadlar miqdori ko‘rsatilgan.
• 2021
-
yilda umumiy daromad 584,698 mln so‘mni tashkil etdi. Shundan foizli daromad
1,068,215 mln so‘m (18.26%), foizsiz daromad 477,877 mln so‘m (81.74%) bo‘ldi.
• 2022
-
yilda umumiy daromad keskin oshib, 2,322,511 mln so‘mga yetdi. Foizli
daromad 1,480,457 mln so‘mga (64%), foizsiz daromad esa 842,054 mln so‘mga (36%) yetdi.
• 2023
-
yilda umumiy daromad 3,108,411 mln so‘mga yetdi. Foizli daromad 2,093,031
mln so‘m (67.33%), foizsiz daromad esa 1,015,380 mln so‘m (32.67%)ni tashkil etdi.
Xulosa qilib aytganda, 3 yil davomida bankning foizli daromadlari keskin oshgan bo‘lib,
umumiy daromaddagi ulushi ham ortgan. Foizsiz daromadlar nisbatan kamaygan. Bu holat bank
uchun ijobiy baholanadi, chunki foizli daromad uning asosiy faoliyatidan kelib chiqadi. 2023-
yilda daromadlar tarkibining 70-
75% foizli daromaddan iborat bo‘lishi bank barqarorligi nuqtai
nazaridan ijobiydir.
2-jadval
“Ipak Yo’li” bankining foiz daromadlari
Ko’rsatkichlar
2019 yil
2020 yil
2021 yil
2022 yil
Kredit bo’yicha foizlar
1,053,634
1,264,893
1,478,052
1,654,323
Qimmatli qog’ozlardan
foizlar
234,598
289,412
345,612
412,276
Depozitlar bo’yicha foizlar
148,237
187,543
228,745
252,491
Boshqa foizli daromadlar
84,298
112,165
143,325
178,521
Jami foiz daromadi
1,520,767
1,853,013
2,195,734
2,497,611
2
https://ipakyulibank.uz
3
https://ipakyulibank.uz
171
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Manba:
“Ipak Yo’li” bankining ma’lumotlari asosida muallif tomonidan tayyorlandi.
Foiz daromadlarini tahlil qilish bankning asosiy operatsiyalari, xususan, kreditlash
faoliyati natijalarini tushunish uchun juda muhimdir. Ushbu hisobotda biz Ipak Yo'li Bankining
2019-2022 yillardagi foiz daromadlari tarkibini tahlil qilib, ushbu davrdagi foiz daromadlarining
o'zgarishi tendentsiyalari, o'zgarishlari va potentsial omillariga e'tibor qaratamiz.
Foiz daromadlari tarkibi bo‘yicha umumiy ko‘rinishi
Yuqoridagi jadvalda so‘nggi to‘rt yil davomida “Ipak Yo‘li” bankining foiz
daromadlarining batafsil taqsimoti keltirilgan. Men bankning foiz daromadiga hissa qo‘shadigan
asosiy toifalarni tahlil qildim, xususan, kreditlar, qimmatli qog‘ozlar va boshqa foizli aktivlardan
olinadigan foizlarning yil sayin o‘zgarishiga e’tibor qaratdim.
Ma’lumotlarni taxlil qilish
1. Foizli daromadlarning umumiy o‘sishi:
2019-yildan 2022-
yilgacha “Ipak Yo‘li” bankining foizli daromadlari barqaror o‘sib
borgan. 2019-
yilda 1,52 trillion so‘mni tashkil qilgan bo‘lsa, 2022
-
yilga kelib bu ko‘rsatkich
2,49 trillion so‘mga yetgan. Bu o‘sish yiliga o‘rtacha 14,5% atrofida. O‘sish asosan bankning
kredit faoliyatining kengaygani va foizli aktivlar hajmining ortgani bilan bog‘liq.
2. Kreditlardan olingan foizlar:
Kreditlardan tushgan foiz daromadlari 2019-
yildagi 1,05 trillion so‘mdan 2022
-yilda 1,65
trillion so‘mga oshgan. Bu bankning qarz berish faoliyati kengayib borayotganidan dalolat
beradi. 2021
–
2022-yillarda bu daromad turi jami foizli daromadlarning asosiy qismini tashkil
etgan, bu esa kreditlash bankning asosiy faoliyat yo‘nalishi ekanini ko‘rsatadi.
3. Qimmatli qog‘ozlardan olingan foizlar:
Bu yo‘nalishda ham barqaror o‘sish kuzatilgan: 2019
-
yilda 234,6 mlrd so‘m bo‘lgan
daromad 2022-
yilda 412,3 mlrd so‘mga yetgan. Bu bankning investitsion portfelini samarali
boshqarib, davlat obligatsiyalari, korporativ qimmatli qog‘ozlar va boshqa moliyaviy
instrumentlardan foyda olayotganini bildiradi.
4. Depozitlardan foizlar:
Depozitlardan olingan foizli daromadlar ham oshgan: 2019-
yilda 148,2 mlrd so‘m, 2022
-
yilda esa 252,5 mlrd so‘m. Bu mijozlar soni va ularning omonatlari hajmi oshganligini,
mijozlarning bankga ishonchi mustahkam ekanini ko‘rsatadi.
5. Boshqa foizli daromadlar:
84,3 mlrd so‘mdan 178,5 mlrd so‘mgacha oshgan. Bu bankning foizli daromad
manbalarini diversifikatsiya qilayotganini, ya’ni yangi moliyaviy mahsulotlarni ishga
tushirayotganini yoki bozor talabiga moslashayotganini anglatadi.
2019
–2022 yillarda “Ipak Yo‘li” bankining foizli daromadlari izchil o‘sib borgan.
Ayniqsa, kreditlar va qimmatli qog‘ozlarga qo‘yilgan mablag‘lardan daromad salmoqli
bo‘lgan. Bu bankning moliyaviy barqarorligi kuchayganini va foizli aktivlardan samarali
foydalanayotganini bildiradi. Biroq, kelajakda barqarorlikni saqlab qolish uchun bank daromad
manbalarini kengaytirishi, turli iqtisodiy holatlarga tayyor bo‘lishi muhim. Qimmatli qog'ozlarga
investitsiyalar va depozitlarda kuchli ishtirokni saqlab qolgan holda, bankning kredit portfelini
kengaytirishga e'tibori kelajakdagi o'sishning asosiy strategiyasi sifatida davom etishi mumkin.
Bank ega bo'lgan kreditlar va qimmatli qog'ozlar turlarini qo'shimcha tahlil qilish ushbu
daromad keltiradigan faoliyatning risk profili va investitsiyalarning daromadliligi haqida
qo'shimcha ma'lumot berishi mumkin.
172
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Tijorat banklari o'zlarining hisobvaraqlar rejasiga asoslanib, xo'jalik operatsiyalari
davomida yuzaga keladigan har bir daromad va xarajatlar manbalari uchun alohida hisobvaraqlar
tuzadilar. Agar kerak bo'lsa, ular qo'shimcha jurnal hisoblari va registrlarini ham yuritishi
mumkin. Ichki bank hisobvaraqlari - bu Hisoblar rejasining "Daromadlar" bo'limida
joylashganlari. Shuning uchun tijorat banklari Markaziy bankning me’yoriy hujjatlari va ichki
hisob siyosatiga asoslanib, analitik hisobni ushbu hisobvaraqlarda qanday yuritish to‘g‘risida
qaror qabul qiladi. Ular tan olinsa, tijorat banklari daromadlarni hisobga olish jarayonini
boshlaydilar. Daromadlar tan olingandan keyin undirilishi yoki undirilmasligi mumkin. Bank
undirilmagan daromadlar natijasida ikki barobar zarar ko'radi, chunki undirilmagan summadan
soliqlar to'lanadi va qilingan xarajatlar qoplanmaydi. Shuning uchun bank daromadlari,
xarajatlari va foyda hisoblarini to'g'ri tartibga solish oqilona, Umuman olganda, bank xarajatlari
3 turga bo'linadi. Ularga foizlar, foizsiz va operatsion xarajatlar kiradi.
Quyida men Ipak yo’li
bankining foiz xarajatlarini tahlil qildim.
3-jadval
“Ipak Yo’li” bankining kapital xarajatlari ro’yxati
Xarajatlar
ko'rsatkichi
2020 (Sum)
2020 (%)
2021 (Sum) 2021 (%) 2022 (Sum) 2022 (%)
Foizli xarajatlar
(jami)
481,827
100%
738,878
100%
1,358,898
100%
Depozitlar uchun
foizli xarajatlar
4,842
1%
2,337
0.31%
6,398
0.47%
Vaqtinchaalik
depozitlar bo'yicha
foizlar
221,462
45.96%
280,529
38%
454,621
33.45%
Boshqa banklarga
to'lovlar uchun
foizlar
5,159
1.07%
4,669
0.63%
11,369
0.83%
Kreditlar bo'yicha
foizlar
9,509
1.97%
3,882
0.52%
4,406
0.32%
Boshqa foizli
xarajatlar
240,885
49.99%
447,461
60.55%
882,104
65%
Foizsiz xarajatlar
(jami)
119,868
100%
220,816
100%
226,453
100%
Agentlik va xizmat
xarajatlari
50,316
41.97%
82,490
37.35%
143,221
63.24%
Chet el
valyutasining
yo'qotilishi
66,682
55.62%
135,770
61.48%
82,316
36.35%
Boshqa foizsiz
xarajatlar
2,870
2.39%
2,556
1.15%
916
0.40%
Operatsion
226,790
100%
293,127
100%
434,030
100%
4
https://ipakyulibank.uz
173
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
xarajatlar
Ish haqi va
xodimlarning
xarajatlari
114,873
50.65%
154,587
52.73%
236,738
54.54%
Ijara va materiallar
23,542
10.38%
22,713
7.74%
36,939
8.51%
Xizmat va
transport xarajatlari
2,285
1%
1,940
0.66%
3,261
0.75%
Ma'muriy
xarajatlar
12,918
5.10%
15,432
5.26%
38,429
8.90%
Vakillik va xayriya
24,445
10.77%
11,224
3.82%
13,577
3.12%
Amortizatsiya
28,273
12.46%
59,721
20.37%
69,158
15.93%
Sug'urta va boshqa
xarajatlar
20,454
8.48%
27,510
9.38%
35,928
8.27%
Manba:
“Ipak Yo’li” bankining ma’lumotlari asosida muallif tomonidan tayyorlandi.
Ushbu tadqiqotda bankning 2020, 2021 va 2022 yillarga mo‘ljallangan xarajatlari
moliyaviy
jihatdan chuqur o‘rganilgan. Moliyaviy faktlarni ko'rsatish uchun har bir toifa uchun
foiz xarajatlari, foizsiz to'lovlar va operatsion xarajatlar ko'rsatilgan jadvaldan foydalaniladi.
Ushbu tahlil bankning uch yil davomidagi moliyaviy ko'rsatkichlarini baholashga yordam
beradi va xarajatlarni kamaytirishning muhim usullari va yo'nalishlarini ko'rsatadi.
Foiz xarajatlari tahlili
Foiz xarajatlari:
Umumiy foiz xarajatlari: So‘nggi uch yil ichida bankning umumiy foiz xarajatlarida
sezilarli o‘sish kuzatildi.
Jumladan, 2020-
yilda umumiy foiz xarajatlari 481 827 000 so‘mni,
2021-
yilda 738 878 000 so‘mni, 2022
-
yilda esa 1 358 898 000 so‘mni tashkil etdi. Bu
ko‘rsatkich 2020
-yildan 2022-
yilgacha taxminan 53 foizlik o‘sishni anglatadi.
Omonatlar bo‘yicha foizlar: Bankning muddatli omonatlar bo‘yicha foiz xarajatlari 2020
-
yilda 221 462 000 so‘mdan 2022
-
yilda 454 621 000 so‘mga oshdi. Bu esa bankning muddatli
omonatlar bo‘yicha majburiyatlari sezilarli darajada ortganini bildiradi.
Boshqa foiz xarajatlari: Foiz xarajatlarining boshqa toifalari
—
jumladan, kreditlar va
banklararo operatsiyalar bilan bog‘liq bo‘lgan xarajatlar —
ham ancha oshgan. Masalan,
“Boshqa foiz xarajatlari” 2020
-
yilda 240 885 000 so‘mdan 2022
-
yilda 882 104 000 so‘mga
ko‘tarilib, 266 foizdan ortiq o‘sishni ko‘rsatdi. Bu esa bank tomonidan ko‘proq qarz jalb
qilinayotganini yoki moliyalashtirish xarajatlarining ortayotganidan darak berishi mumkin.
Foizsiz xarajatlar:
Foizsiz xarajatlarning umumiy ko'rinishi: Vaqt o'tishi bilan bank o'zining ma'muriy,
operatsion va boshqa xarajatlarni o'z ichiga olgan foizsiz xarajatlarini ham ko'paytirdi. Foizsiz
xarajatlar 2020 yilda 119 868 000 so‘mni tashkil etgan bo‘lsa, 2021 yilda 220 816 000 so‘mga,
2022 yilda 226 453 000 so‘mga oshgan.
Foizsiz xarajatlarning asosiy tarkibiy qismlari:
• Xizmat haqlari va agentlik to‘lovlari: 2022
-
yilda bankning agentlik to‘lovlari va xizmat
haqlari sezilarli darajada oshib, 2020-
yildagi 50 316 000 so‘mdan 143 221 000 so‘mga yetdi.
174
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Bu xizmat haqlari o‘sishiga bankning xarajatlar tuzilmasidagi o‘zgarishlar yoki
ko‘rsatilayotgan xizmatlar doirasining kengayishi sabab bo‘lgan bo‘lishi mumkin.
• Valyuta yo‘qotishlari: Bankning xorijiy valyutadagi yo‘qotishlari 2020
-yildagi 66 682
000 so‘mdan 2022
-
yilda 82 316 000 so‘mga oshdi. Bu o‘sish bankning valyuta kurslaridagi
o‘zgaruvchanlikka ko‘proq duch kelgani yoki valyutaga bog‘liq yo‘qotishlarga uchraganidan
dalolat beradi.
• Boshqa operatsion xarajatlar: Bankning operatsion xarajatlarining muhim qismini ish
haqi va xodimlar bilan bog‘liq xarajatlar tashkil etadi. Bu xarajatlar vaqt o‘tishi bilan bosqichma
-
bosqich oshgan, biroq 2022-
yilda ular sezilarli darajada ko‘tarilgan. Masalan, ish haqi va boshqa
xodimlarga tegishli xarajatlar 2020-
yildagi 114 873 000 so‘mdan 2022
-yilda 236 738 000
so‘mga oshgan.
• Amortizatsiya va eskirish xarajatlari: 2020
-
yildagi 28 273 000 so‘mdan 2022
-yilda 69
158 000 so‘mga oshgan amortizatsiya xarajatlari ham sezilarli o‘sishni ko‘rsatdi. Bu esa bank
tomonidan amalga oshirilgan yuqori hajmdagi asosiy vositalarga investitsiyalar natijasida, vaqt
o‘tishi bilan hisobga olinadigan amortizatsiya xarajatlarining ko‘payganidan dalolat berishi
mumkin.
Foyda va zarar tahlili:
Operatsion foyda: Operatsion xarajatlarning sezilarli darajada oshishiga qaramay, bank
sotuv hajmining ortishi hisobiga o‘zining foydaliligini saqlab qoldi. Xarajatlar oshganiga
qaramay, rentabellik ko‘rsatkichlariga qaraganda, bank daromad o‘sishini samarali boshqara
olgan.
Umumiy xarajatlar: Uch yil davomida bankning jami xarajatlari
—
foiz va foizsiz
xarajatlar
—
60 foizdan ko‘proqqa oshgan. Shunga qaramay, bankning barqaror sof daromad
ishlab chiqara olishi, uning rentabellikni samarali operatsion boshqaruv orqali ushlab turganini
ko‘rsatadi.
Kuzatishlar va asosiy xulosalar:
• Operatsion xarajatlarning oshishi: Xizmatlar bilan bog‘liq xarajatlar hamda valyuta
yo‘qotishlarining sezilarli darajada oshgani, xarajatlarni nazorat qilish bo‘yicha qo‘shimcha
choralarni ko‘rish zarurligini, shuningdek, mijozlarga ko‘rsatiladigan xizmatlar uchun narx
siyosatini qayta ko‘rib chiqish ehtimolini ko‘rsatmoqda.
• Foiz xarajatlari va kredit portfeli: Foiz xarajatlarining, ayniqsa omonatlar bilan bog‘liq
xarajatlarning doimiy o‘sishi, bankning qarz olish xarajatlari oshib borayotganidan darak beradi.
Bu, ehtimol, foiz stavkalarining ko‘tarilishi yoki kredit portfelining kengayishi sababli
qo‘shimcha moliyalashtirishga ehtiyoj tug‘ilganidan kelib chiqmoqda.
• Rentabellikni boshqarish: Bank strategik moliyaviy boshqaruv orqali xarajatlar
oshganiga qaramay, foydaliligini saqlab qola oldi. Biroq, uzoq muddatli rentabellikni ta’minlash
uchun bank operatsion samaradorlikka yanada ko‘proq e’tibor qaratishi zarur, ayniqsa foiz va
operatsion xarajatlar oshishda davom etsa.
• Xizmat haqlari va xodimlar bilan bog‘liq xarajatlar: Xizmat haqlari hamda xodimlarga
oid xarajatlarning keskin o‘sishi bank mijozlarga xizmat ko‘rsatishni yaxshilash yoki faoliyat
ko‘lamini kengaytirishga katta sarmoya kiritayotgan bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. Ushbu
xarajatlarning bank daromadining o‘sishiga mos ravishda ketayotganini ta’minlash uchun ularni
diqqat bilan nazorat qilish muhim bo‘ladi.
175
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Umumiy tahlil va asosiy tavsiyalar:
So‘nggi uch yil davomida moliyaviy ma’lumotlar bankning foiz va foizsiz xarajatlari
barqaror oshganini ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, muddatli omonatlar va boshqa qarz mablag‘lari
bo‘yicha foiz xarajatlarining keskin o‘sishi kuzatilgan. Foizsiz xarajatlar ham sezilarli darajada
oshgan bo‘lib, ayniqsa xizmat haqlari va valyuta yo‘qotishlari bilan bog‘liq xarajatlar e’tiborga
loyiq.
Xizmat haqlari va valyuta ayirboshlashdan olingan daromadlar hisobiga bank foydali
faoliyat yuritayotgan bo‘lsa
-
da, xarajatlar o‘sishini nazorat qilish bankning yaqin yillarda
muvaffaqiyatli faoliyat yuritishida muhim omil bo‘ladi. Uzoq muddatli moliyaviy barqarorlik va
rentabellikni oshirish uchun bank operatsion samaradorlikni oshirish, xarajatlar tuzilmasini qayta
ko‘rib chiqish va eng yuqori xarajatlar bilan bog‘liq sohalarga e’tiborni qaratishi lozim.
Avvalo, bank yuqori foyda olish uchun o‘z faoliyatini to‘g‘ri tashkil qila olishi zarur.
Buning uchun foyda boshqaruvini to‘liq tushunish va uni to‘g‘ri tahlil qilish muhim
hisoblanadi. Foyda boshqaruvining asosiy maqsadi
—
balans likvidligini saqlagan holda foydani
maksimal darajaga yetkazish va risklarni kamaytirishdan iborat.
Banklarda foydaning ikki turi mavjud: hisobot yilining sof foydasi va taqsimlanmagan
foyda. Ular buxgalteriya balansining “Kapital” bo‘limida joylashgan 31203
-
“Taqsimlanmagan
foyda (qoplanmagan zarar)” va 31206
-
“Sof foyda (zarar)” balans hisobvaraqlari orqali aks
ettiriladi.
Mazkur hisobvaraqlar ham debet, ham kredit qoldiqlarga ega bo‘lishi mumkinligi sababli,
ular aktiv-passiv (ikki tomonlama) hisobvaraqlar hisoblanadi. Agar hisobvaraqda debet qoldiq
hosil bo‘lsa —
bu zarar, kredit qoldiq hosil bo‘lsa —
bu foydani anglatadi.
31206 -
“Sof foyda (zarar)” hisobvarag‘i hisobot yilidagi sof foydani hisobga olish uchun
ishlatiladi. Ushbu hisobvaraqning kredit tomonida bank tomonidan hisobot yilida olingan foyda,
noto‘g‘ri e’lon qilingan va qaytarilgan dividendlardan tushgan mablag‘lar, hamda
“Taqsimlanmagan foyda (qoplanmagan zarar)” hisobiga o‘tkazilgan zarar aks ettiriladi. Debit
tomonida esa zaxira kapitaliga o‘tkazilgan mablag‘lar, to‘lanishi lozim bo‘lgan dividendlar,
hisobot yilida yuzaga kelgan zarar va “Taqsimlanmagan foyda (qoplanmagan zarar)” hisobiga
o‘tkazilgan foyda aks ettiriladi.
Mazkur hisobvaraqqa tegishli analitik hisob alohida shaxsiy hisobvaraqlarda
—
dividendlarga va sof foydaga oid hisoblarda yuritiladi.
Xulosa
Banklar ko‘rsatayotgan xizmatlari orqali mamlakatimiz iqtisodiyotining o‘sishi va
ravnaqida muhim rol o‘ynaydi. Ular ishlab chiqarish imkoniyatlarini yaratadi hamda iqtisodiy
subyektlar, kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning rivojlanishiga bevosita ko‘maklashadi.
Bank daromadlari va xarajatlarini tahlil qilish bankning daromad va xarajatlarini
ifodalovchi ko‘rsatkichlar tizimi hamda tahlil uslubiyoti asosida tashkil etiladi. Ushbu tahlilda
turli usullar qo‘llanilib, ularning tanlovi tahlil maqsadiga bog‘liq bo‘ladi. Bank daromadlari va
xarajatlarining tarkibi va tuzilmasini tahlil qilish orqali foizli daromadlar, foizsiz daromadlar va
operatsion xarajatlar miqdorini hamda ularning jami xarajatlardagi ulushini to‘liq baholash
mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF-4947-
176
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
2.
sonli farmoni. O'zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo'yicha Harakatlar s
trategiyasi to'g'risida//O'zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to'plami. - Toshken t,
2017. -
№ 6 (766).
- B. 32.
3.
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 12 maydagi PF-5992- sonli "O'zbekiston
Respublikasining bank tizimini isloh qilish strategiyasi"gi farmoni //Qonun hujjatlari
ma'lumotlari milliy bazasi, 13.05.2020 y., 06/20/5992/0581-son.
4.
Стародубцева. Е. Б. Банковские операции: Учебное пособие.
-
М.:ФОРУМ: ИНФРА
-
М, 2006.
-
128с
5.
Umarov Z. A. "Tijorat banklarining moliyaviy natijalari mohiyati" Iqtisodiyot va ta'lim
jurnali № 1 2006 yil
6.
Umarov Z. A. "Banklarda buxgalteriya hisobi" darslik 2021 yil
7.
Xayrulla o'g'li I. T. PARTISIPATOR BYUDJETLASHTIRISH FUQAROLARNING
BYUDJET JARAYONIDAGI ISHTIROKINING SAMARALI MEXANIZMI SIFATIDA
//SCIENTIFIC APPROACH TO THE MODERN EDUCATION SYSTEM. - 2023. -
Т. 2.
-
№. 15.
-
С. 228
-229.
8.
Volume. 7, Issue 01, January (2024)
9.
Javlonbek
J. B. INVESTITSIYA FAOLIYATINI MOLIYALASHTIRISHNING ME'YORIY-
HUQUQIY ASOSLARI
//Молодые ученые.
- 2023. -
Т. 1.
-
№. 7.
-
С. 67
-69.
10.
Navruzov I. TO 'G 'RIDAN-TO 'G 'RI XORIJIY INVESTITSIYALARNING IQTISODIY
MOHIYATI VA AHAMIYATI //Евразийский журнал академических исследований.
-
2023. -
Т. 3.
-
№. 12 Part 2.
-
С. 138
-144.
11.
Hoshimov, Jahongir.
"XORIJIY INVESTITSIYALARNI JALB ETISHGA YARATILGAN
MUHIT VA UNING JOZIBADORLIK DARAJASI
." Iqtisodiyot va ta'lim 24.4 (2023): 42-46.
12.
Khairullaevich I. T. DEVELOPMENT OF THE PAYMENT SYSTEM IN UZBEKISTAN
//Academia Science Repository. - 2023. -
Т. 4.
-
№. 05.
-
С. 102
-109.
13.
Sugahara S., Ochilov B. The Experience of The Japanese State in Increasing Investment
Activity in Uzbekistan //YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT. - 2023. -
Т. 1.
-
№.
11-12.
