ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
229
ZYUDO SPORT TURINING USLUBLARI VA UZBEKISTONDA RIVOJLANISH
TARIXI
Da'rmenbaeva Klara
O‘zbekiston
davlat jismoniy tárbiya va sport universiteti Nukus filiali.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17117325
Annotatsiya.
Mazkur maqolada zyudo sport turining shakllanishi, texnik va taktik
uslublari, ularni o‘rgatish metodikasi hamda sportchilarning jismoniy va ruhiy tayyorgarligiga
ta’siri ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Zyudoning asosiy texnik elementlari –
yiqitish, ushlab turish,
bo‘g‘ish va qaytarma usullar, ularning nazariy asoslari va amaliy ahamiyati bayon etilgan.
Shuningdek, O‘zbekistonda zyudo sport turining rivojlanish bosqichlari va bugungi kundagi
yutuqlari haqida ham ma’lumotlar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
Zyudo, texnika, uslub, yiqitish, ushlash, bo‘g‘ish, qaytarma, jismoniy
tayyorgarlik, metodika, sport.
Kirish:
Zyudo
–
Sharq jang san’atlari ichida eng mashhurlaridan biri bo‘lib, u nafaqat
sport turi, balki tarbiyaviy, falsafiy va madaniy ahamiyatga ega yo‘nalishdir. Mazkur sport turi
XIX asr oxirida Yaponiya olimi va pedagogi Jigoro Kano tomonidan asos solingan bo‘lib, u
jismoniy mashqlar orqali nafaqat tanani chiniqtirish, balki aql va ruhni tarbiyalashni ham maqsad
qilgan.
Bugungi kunda zyudo butun dunyo bo‘ylab keng tarqalgan, Olimpiya sport turi sifatida
tan olingan va yuzlab mamlakatlarda millionlab muxlislarga ega. Zyudoda turli xil texnik va
taktik usullar mavjud bo‘lib, ular sportchidan nafaqat kuch va jismoniy tayyorgarlikni, balki
tezkor fikrlash, moslashuvchanlik va aniq bajarishni talab qiladi. Shu boisdan mazkur maqolada
zyudoning texnik va taktik uslublari, ularni o‘rgatish metodikasi, ilmiy asoslari hamda amaliy
qo‘llanishi keng yoritiladi.
•
Otish usullari (Nage-waza):
sportchini yiqitishga qaratilgan usullar (oyoqlar yordamida
otish, bel orqali otish, qo‘l bilan otish).
•
Parter texnikasi (Katame-waza):
yerda bajariladigan usullar. Bunga:
o
Ushlab turish (Osae-komi-waza)
–
raqibni yerda nazorat qilish usuli.
o
Bo‘g‘ish usullari (Shime
-waza)
–
nafas yoki qon aylanishini qisqa muddat cheklash
orqali raqibni taslim qilish.
o
Qo‘l qaytarma usullari (Kansetsu
-waza)
–
qo‘l bo‘g‘imlarini qayirish orqali amalga
oshiriladi
•
Hujum taktikasi
–
raqibni faol hujum bilan yiqitishga urinish.
•
Mudofaa taktikasi
–
raqib hujumlarini qaytarish, qarshi usul qo‘llash.
•
Qarshi hujum (Kontratak)
–
raqibning xatosidan foydalanib, tezkor javob zarbasi yoki
otish.
•
Soxta hujum (Finte)
–
raqibni chalg‘itib, boshqa yo‘nalishda hujum boshlash.
•
Kombinatsion usullar
–
ketma-ket 2
–3 texnikani uyg‘unlashtirish.
•
Texnik uslublar sportchining jismoniy tayyorgarligini oshiradi.
•
Taktik uslublar esa fikrlash, tezkor qaror qabul qilish va raqibni kuzatish qobiliyatini
rivojlantiradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
230
•
Ilmiy jihatdan, zyudo uslublari
biomekanik qonuniyatlarga
asoslanadi: kuch markazini
siljitish, muvozanatni buzish va optimal yo‘nalishda kuch qo‘llash.
•
Zyudoning falsafasi
–
“Jita
-
kyoei” (“o‘zaro yordam va farovonlik”) va “Seiryoku
-
zenyo” (“kuchni oqilona ishlatish”) tamoyillari nafaqat sportda, balki hayotda ham qo‘l keladi.
Talabalar uchun bu
–
jamoada ishlash, stressni yengish va aqliy hushyorlikni
rivojlantirish degani.
•
Psixologik foyda
–
zyudo mashqlari paytida nafaqat mushaklar, balki miyaning diqqat,
tezkor qaror qabul qilish va sabr-toqat markazlari ham faol ishlaydi. Shuning uchun ham u
ko‘pincha “aqlli sport” deb ataladi.
•
Ilmiy qiziq fakt
–
olimlarning tadqiqotlariga ko‘ra, zyudo bilan shug‘ullanuvchi talabalar
o‘rtacha 20–25% tezroq refleks va qaror qabul qilish qobiliyatiga ega bo‘ladi.
Bu esa
imtihonlarda ham yordam berishi mumkin
.
•
Amaliy hayotiy foyda
–
zyudo texnikasi faqat musobaqa uchun emas, balki kundalik
hayotda ham xavfsizlikni ta’minlaydi. Masalan, yiqilishdan o‘zingizni himoya qilish (falling
techniques
–
“ukemi”) talaba hayotida ham kerak bo‘ladi.
•
O‘zbekistonlik mashhu
r judochilar
–
talabalar uchun motivatsion jihatdan juda foydali.
Masalan:
o
Rishod Sobirov
–
2 karra Olimpiada bronza medali sohibi.
o
Diyorbek Urozboev
–
Olimpiada bronzasi.
o
Davlat Bobonov
–
JCh kumush medal sohibi.
Ularning barchasi talabalar davridan boshlab jahon sahnasiga chiqqan sportchilar.
Zyudo sport turi O‘zbekistonga XX asrning ikkinchi yarmida kirib kelgan. Avvaliga uni
kurash va sambo bilan shug‘ullanuvchi sportchilar orqali o‘rganishgan. 1970–
1980-yillarda
respublikada judo bo‘yicha dastlabki to‘garaklar ochildi va u talabalarga ham o‘qitila boshlandi.
Mustaqillikdan keyin O‘zbekistonda sport sohasiga katta e’tibor qaratildi. 1991
-yildan
boshlab judo federatsiyasi faoliyat boshladi va xalqaro maydonlarda sportchilarimiz qatnasha
boshlashdi.
Bugungi kunga kelib, O‘zbekiston dunyoning kuchli judo mamlakatlaridan biri sifatida
tan olinmoqda. Bunga misol qilib quyidagilarni keltirish mumkin:
•
Rishod Sobirov
–
ikki karra Olimpiada bronza medali (2008, 2012) va uch karra jahon
chempioni.
•
Diyorbek Urozboev
–
2016-yilgi Rio Olimpiadasi bronza medali sohibi.
•
Davlat Bobonov
–
2021-yilda jahon chempionatida kumush medal sohibi.
•
Tursunoy Raximova
va boshqa qizlarimiz ham judo bo‘yicha Osiyo va jahon
chempionatlarida muvaffaqiyat qozonmoqda.
O‘zbekistonda judo maktablari Toshkent, Samarqand, Farg‘ona va boshqa viloyatlarda
faoliyat yuritmoqda. Talabalar uchun ko‘plab sport klublari ochilgan. Har yili o‘tkaziladigan
Respublika universiadasida judo asosiy sport turlaridan biri sifatida kiritilgan.
Judo O‘zbekistonda nafaqat sport yutuqlarini keltirib chiqardi, balki talabalarda sog‘lom
turmush tarzini shakllantirish, milliy kurash an’analari bilan uyg‘unlashib, jismoniy tarbiya
tizimiga mustahkam kirib bordi. Bugun u nafaqat professional sportchilar, balki oddiy talabalar
orasida ham keng tarqalgan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
231
Zyudo Qoraqalpog‘istonga 1980
-yillarda sport maktablari orqali kirib kelgan. Avvaliga
sambo va kurash bilan shug‘ullanib yurgan yoshlar judo texnikalarini ham o‘rgana boshlashdi.
Dastlab Nukus shahri va ayrim yirik tumanlarda to‘garaklar ochildi.
1990-
yillardan boshlab Qoraqalpog‘istonda sport maktablari tizimida judo bo‘limlari
muntazam ishlay boshladi. Mustaqillikdan keyin Respublika sport qo‘mitasi va O‘zbekiston Judo
Federatsiyasi yordamida ko‘plab musobaqalar tashkil qilindi.
Bugungi kunda Qoraqalpog‘iston Respublikasi bo‘yicha:
•
Nukus shahri, To‘rtko‘l, Xo‘jayli, Mo‘ynoq, Beruniy
tumanlarida judo maktablari
faoliyat ko‘rsatmoqda.
•
Yoshlar sport maktablari orqali 10 yoshdan boshlab bolalar judo sirlarini o‘rganmoqda.
•
Har yili Qoraqalpog‘iston chempionati o‘tkazilib, g‘oliblar respublika musobaqalariga
yo‘llanma oladi.
Qoraqalpog‘istondan yetishib chiqqan sportchilar respublika va xalqaro musobaqalarda
yuqori natijalarga erishib kelmoqda. Masalan:
•
O‘zbekiston chempionatlarida muntazam ravishda qoraqalpog‘istonlik sportchilar medal
sohibi bo‘lib kelmoqda.
•
Nukus davlat pedagogika institutida judo bo‘yicha talabalar jamoasi shakllangan va ular
Universiada musobaqalarida muvaffaqiyatli qatnashmoqda.
Qoraqalpog‘istonda judo kurash an’analari bilan uyg‘unlashib rivojlanmoqda. Bu esa
yoshlarning sog‘lom turmush tarzini shakllantirish, sabr
-toqat va iroda kuchini tarbiyalashda
muhim rol o‘ynaydi. Judo shu hududda nafaqat sport, balki yoshlarni tarbiyalash vositasiga
aylanmoqda. Zyudo bugungi kunda nafaqat xalqaro miqyosda ommalashgan sport turi, balki
O‘zbekiston va Qoraqalpog‘iston Respublikasida ham keng rivojlanib borayotgan jismoniy
tarbiya vositasidir. Ushbu sport turi o‘zining texnik va taktik uslublari orqali sportchilardan katta
mahorat, sabr-toqat, intizom va tezkor fikrlashni talab qiladi.
Zyudoning ilmiy asoslari
—
biomekanika, psixologiya va pedagogik yondashuvlarga
tayangan holda, uni yoshlar va talabalar orasida o‘rgatish samaradorligini oshirmoqda. Talabalar
uchun zyudo nafaqat jismoniy tayyorgarlikni rivojlantiradi, balki ularda iroda, chidamlilik,
o‘ziga ishonch va jamoada ishlash ko‘nikmalarini shakllantiradi.
O‘zbekistonda va Qoraqalpog‘istonda judo maktablari faoliyat yuritib, ko‘plab yosh
sportchilarni yetishtirmoqda. Ular respublika va xalqaro miqyosdagi yutuqlari bilan
mamlakatimizning sport salohiyatini dunyoga namoyon qilmoqda.
Zyudo sport turi jismoniy tarbiya va sport tizimida alohida o‘rin tutadi. Uning texnik va
taktik uslublari sportchilarni nafaqat musobaqaga tayyorlaydi, balki jismoniy barkamollik, ruhiy
barqarorlik, tezkor qaror qabul qilish va jamoada ishlash kabi muhim ko‘nikmalarni
shakllantiradi.
O‘zbekistonda hamda Qoraqalpog‘istonda zyudoning rivojlanishi, bu sport turiga davlat
tomonidan ko‘rsatilayotgan e’tibor, yoshlarning qiziqishi va xalqaro musobaqalardagi
muvaffaqiyatlar judo maktablarining samarali faoliyatidan dalolat beradi.
Zyudo
—
yosh avlodni sog‘lom, intizomli, iroda kuchiga ega va ma’naviy yetuk inson
qilib tarbiyalashda muhim vositadir. Shu boisdan uni ta’lim muassasalari, sport maktablari va
jamoatchilik orasida yanada keng targ‘ib etish zarur.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
232
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Kano J.
Kodokan Judo
.
–
Tokyo: Kodansha International, 2013.
2.
Алиев А.
Дзюдо: теория и методика обучения
.
–
Москва: ФиС, 2010.
3.
Олимов А., Ахмедов Б.
Jismoniy tarbiya va sport nazariyasi
.
–
Toshkent: O‘zDJTI
nashriyoti, 2018.
4.
Turakulov H.
Zamonaviy sport turlari metodikasi
.
–
Toshkent: “Fan va texnologiya”,
2020.
5.
Xalqaro Judo Federatsiyasi (IJF) rasmiy sayti
–
https://www.ijf.org
6.
O‘zbekiston Respublikasi Judo federatsiyasi ma’lumotlari –
https://uzjudo.uz
7.
Рахматуллаев
Ш
.
Kurash va judo sport turlari nazariyasi
.
–
Samarqand: SamDU
nashriyoti, 2019.
