346
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
TIBBIY TERMINOLOGIYANI O‘QITISHDA LOTIN TILINING AHAMIYATI
Saydullayeva Muqaddam Akbarovna
1-
son o‘zbek va xorijiy tillar kafedrasi katta o‘qituvchisi
Toshkent davlat tibbiyot universiteti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17171708
Annotatsiya.
Mazkur maqolada tibbiy terminologiyani o‘qitishda lotin tilining o‘rni va
ahamiyati yoritib berilgan. Tibbiyot fanida qo‘llaniladigan atamalar asosan lotin va yunon
tillaridan kelib chiqqani, ularning tarixiy ildizlari va hozirgi davrda qo‘llanish sabablari tahlil
qilinadi. Shuningdek, maqolada talabalarga terminlarni samarali o‘rgatish uchun morfemik
tahlil, tematik guruhlash, so‘z yasash va matn tahlili kabi metodlardan foydalanish taklif etiladi.
Lotin tilini o‘rganish tibbiyot sohasida nafaqat atamalarni yod olish, balki kasbiy
matnlarni to‘g‘ri tushunish va amaliy kommunikatsiyada qo‘llash uchun muhim vosita ekani
asoslab beriladi.
Kalit so‘zlar:
tibbiy terminologiya, lotin tili, prefiks, suffiks, ildiz, metodika, tibbiyot
ta’limi.
Tibbiyot fanining eng muhim xususiyatlaridan biri uning maxsus terminologiyaga
boyligidir. Tibbiy terminlar nafaqat ilmiy tadqiqotlarda, balki amaliyotda ham qo‘llanadi. Bu
terminlarning katta qismi qadimiy tillardan, ayniqsa
lotin tilidan
olingan. Bugungi kunda ham
tibbiy ingliz tilini o‘qitishda lotin tili asosiy manba sifatida xizmat qiladi. Shuning uchun tibbiy
terminologiyani samarali o‘qitishda lotin tilini o‘rgatishning ahamiyati beqiyosdir.
Ko‘pchilik talabalar oddiy ingliz tilidagi so‘z va iboralar orqali tibbiy holatlar va
anatomiya haqida tasavvurga ega, ammo ular maxsus tibbiy terminologiyani yaxshi bilmaydilar.
Ushbu maqolada tibbiy terminologiyani o‘qitishdagi qiyinchiliklarni yengib o‘tish
yo‘llari va usullari haqida fikr yuritiladi. Ushbu maxsus tilni puxta egallash –
tibbiyot ta’limining
eng muhim vazifalaridan biridir.
Tibbiy terminologiya odatda alohida fan sifatida emas, balki klinik tadqiqotlar davomida
yonma-
yon o‘rgatiladi. Talabalar terminlarni ko‘p marta takrorlash, xotirada saqlash yoki taxmin
qilish orqali asta-
sekin o‘zlashtiradilar. Ammo bu usullar samarali ham, yetarli ham emas.
Ikkinchi o‘rganish usuli –
bu talabaning muntazam ravishda so‘z tuzilishidagi
qonuniyatlarni anglab, yangi terminlarni o‘zi chiqarib olishidir. Bu, masalan, tibbiy lug‘atlar
bilan ishlash orqali mumkin. Biroq lug‘atlar odatda ortiqcha ma’lumot beradi, so‘zlarni topish
vaqt talab qiladi, xotiraga tayanib yodlash ham samarasiz. Bundan tashqari, lug‘at alifbo tartibida
bo‘lgani uchun, insonning tilni mavzu yoki mantiqiy tartib asosida eslab qolish qobiliyatiga zid
keladi. Shuning uchun har bir so‘zni alohida o‘qitish o‘rniga, talabalarga so‘zning ma’nosini
chiqarib olish strategiyalarini o‘rgatish samaraliroqdir. Bu esa lug‘atlardan samarali foydalanish
va matnni tezroq tushunishga yordam beradi.
Ko‘pgina ilmiy terminlar singari, tibbiy atamalar ham asosan lotin va yunon tillaridan
kelib chiqqan. Odatda, bitta termin to‘liq lotin yoki to‘liq yunon ildizidan tashkil topadi.
Masalan:
Yunoncha
nephr-
va lotincha
ren-
ikkalasi ham "buyrak"ni anglatadi. Umuman olganda,
yunoncha ildizlar diagnostika va jarrohlik sohalarida, lotincha ildizlar esa anatomiya va
psixologiyada ishlatiladi.
Tibbiy terminlar ko‘pincha
prefiks + ildiz + suffiks
tuzilishiga ega bo‘ladi.
Prefikslar
:
intra-
(ichida),
sub-
(osti),
extra-
(tashqarida).
347
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
Ildizlar
:
ren-
(buyrak),
cor-
(yurak),
pulmo-
(o‘pka).
Suffikslar
:
-itis
(yallig‘lanish),
-osis
(kasallik holati),
-ectomia
(jarrohlik yo‘li bilan olib
tashlash).
Masalan:
Nephritis
(buyrak yallig‘lanishi).
Cardiomegalia
(yurakning kattalashishi).
Gastrectomia
(oshqozonni jarrohlik orqali olib tashlash). Shu kabi yuz minglab
terminlarning asosida lotin ildizlari yotadi. Masalan, prefiks miqdor, joylashuv, rang, zichlik,
vaqt, daraja va boshqa xususiyatlarni bildiradi va shu ma’nolarda ishlatiladi.
Tibbiy ingliz tilini o‘rgatishda lotin tilidan foydalanish quyidagi afzalliklarni beradi:
talabalar terminlarni
morfemik tahlil
orqali osonroq eslab qoladi.
Bir ildizdan yuzlab
terminlarni chiqarib olish
mumkin. Masalan,
cor
ildizi yurak bilan bog‘liq barcha terminlarda
uchraydi:
coronary, cardiac, pericardium
. Lotin tilini bilgan talaba yangi yaratilayotgan
terminlarni ham tezroq tushunadi, chunki ular eski ildizlardan yasaladi.
Tibbiy terminologiyani o‘qitishda lotin tilidan foydalanish usullardan foydalanish
samarali hisoblanadi:
1. Morfemik tahlil usuli:
Har bir terminni
prefiks + ildiz + suffiks
ga ajratib o‘rgatish.
Masalan:
cardiomyopathy
→
cardio-
(yurak) +
-myo-
(mushak) +
-pathy
(kasallik).
Bu metod orqali talaba har bir qismini anglab, yuzlab yangi terminlarni tushunib ketadi.
2. Tematik guruhlash usuli:
Terminlarni mavzular bo‘yicha ajratish:
Yurak-qon tomir tizimi (cor-, cardi-, angio-)
Ovqat hazm qilish tizimi (gastro-, entero-, hepato-)
Asab tizimi (neuro-, cerebr-, encephalo-)
Bu usul lug‘atni mavzu asosida yodlashni osonlashtiradi.
3. Qiyosiy o‘rganish usuli:
Bir xil ma’noga ega bo‘lgan
lotin va yunon ildizlarini taqqoslash
.
Masalan:
ren-
(lotin) va
nephr-
(yunon) → buyrak.
cor-
(lotin) va
cardio-
(yunon) → yurak.
Bu talabalarda terminlarning sinonimligini tushunish va ko‘proq so‘z boyligi hosil
qilishga yordam beradi.
4. So‘z yasalishi usuli:
Talabalar prefiks, ildiz va suffikslarni qo‘shib yangi terminlar
yasashadi.
Masalan:
hyper-
+ tension →
hypertension
(yuqori qon bosimi).
hemo- + -
logy → hematology
(qon haqida fan).
Ushbu ijodiy mashq talabani faol o‘rganuvchiga aylantiradi.
5. Interaktiv usullar:
Flashcardlar
(Quizlet, Anki) orqali tezkor yodlash.
Onlayn test va viktorinalar
orqali bilimni mustahkamlash.
Rolli o‘yinlar
(doktor-
bemor suhbatlari) orqali terminlarni real muloqotda qo‘llash.
6. Tarixiy-etimologik usul:
Talabalarga terminlarning
tarixi va kelib chiqishini
tushuntirish.
348
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
Masalan,
pulmo
(lotincha o‘pka) qadimgi Rim shifokorlari asarlaridan boshlangan.
Bu yondashuv terminlarni qiziqarli va esda qolarli qiladi.
Tibbiy terminlarni o‘rgatishda quyidagi ketma
-ketlik ham samarali hisoblanadi: avval
prefikslar, keyin suffikslar, so‘ng turli sohalarga oid ildizlar beriladi. So‘z tahlili
: terminni
prefiks, ildiz va suffikslarga ajratib, ma’nosini chiqarish, s
inonimlarni topish
: bir xil so‘zning
lotin va yunoncha ildizli variantlarini solishtirish (
ren
–
nephr
), yangi termin yasash
: o‘rgangan
ildiz va qo‘shimchalardan yangi so‘z yaratish mumkin.
Shu orqali talaba asta-sekin terminlarni
"kodlash" va "dekodlash"ni o‘rganadi. Tarixiy va lingvistik ma’lumotlar 98% tibbiy terminlar
lotin va yunon ildizlaridan tashkil topgan. Lotin tili 17-
asrgacha Yevropada tibbiyot tili bo‘lgan.
Lotin tilining “o‘lik til” ekanligi, ya’ni kundalik hayotda ishlatilmasligi uning afzalligi
hisoblanadi: s
o‘z ma’nolari o‘zgarmaydi: m
asalan,
ren
—
buyrak,
cor
—
yurak. Aniqlik va
barqarorlik
ta’minlanadi.
Xalqaro tushunarlilik
:
dunyoning turli mamlakatlaridagi shifokorlar
uchun umumiy til vazifasini bajaradi.
Ba’zi so‘zlar fransuz tilidan olingan (
debridement
).
Eponimlar esa (inson familiyasi asosida nomlangan atamalar, masalan,
Parkinson kasalligi,
Fallop naychalari
) zamonaviy o‘qitishda samarasiz va chalkashtiruvchi deb qaraladi.
Tarixda
cancer
(rak) yoki
tumor
so‘zlarini bemorga aytish og‘ir hisoblangan, shuning
uchun ularni ifodalashda etik va yumshoq ifodalar yoki sinonimlar qo‘llanilgan. Hozir ham
shifokorlar ko‘pincha texnik yoki ilmiyroq iboralardan foydalanadilar.
Lotin tili tibbiy terminologiyaning asosi bo‘lib, uni o‘rganish: terminlarni eslab qolishni
osonlashtiradi, xalqaro miqyosda yagona tushunarlilik yaratadi, talabalarni klinik amaliyot va
ilmiy faoliyatga tayyorlaydi. T
ibbiy terminologiyani o‘rgatish prefiks → suffiks → ildiz tartibida
bo‘lish kerak. Terminlarni faqat alohida emas, balki to‘liq so‘z shaklida misol bilan berish kerak.
Darslarda autentik matnlar va real suhbatlar ishlatilishi lozim. Shunday qilib, tibbiy
terminologiyani o‘qitishda lotin tilini asosiy manba sifatida qo‘llash zarur va samaralidir.
REFERENCES:
1.
Godwin-Jones, R. "Emerging Technologies: Language Learning & Technology."
Language Learning & Technology.
2015; 19(1): 6-11.
2.
Askaraliyevna, K. M. (2025). SOME BARRIERS OF TEACHING LISTENING AND
EFFECTIVE TECHNIQUES TO OVERCOME THEM.
EduVision: Journal of
Innovations in Pedagogy and Educational Advancements
,
1
(3), 98-103.
3.
Kakhorova, M. A. (2024). THE USE OF QUALITATIVE AND MIXED METHODS
INVESTIGATING LEARNERS IN THEIR CLASSROOMS.
Academic research in
educational sciences
, (1), 579-587.
4.
Kaxorova, M. A. (2024). THE PHENOMENA OF WORD FORMATION IN LATIN AS
AN EXAMPLE OF CARDIOLOGICAL TERMS.
Academic research in educational
sciences
, (1), 483-488.
5.
Askaraliyevna, K. M. (2024). Essential Guidelines for Proficient Foreign Language
Learning.
Miasto Przyszłości
,
52
, 532-534.
6.
Ширинкулова, Ш. М., Кахарова, М. А., & Сайдуллаева, М. А. (2021). Инглиз ва ўзбек
тилларида луғатшуносликнинг шаклланиши.
7.
Juraev, A., Esanov, U., Kakhorova, M., Eshbaeva, N., & Nurmatova, F. (2021). Formation
of professional competence of future tourism specialists in English.
8.
Juraev, A., Eshbaeva, N., Esanov, F. N. U., & Kakhorova, M. (2022). Ausbildung der
beruflichen kompetenz von zukünftigen tourismusspezialisten in Englisch.
349
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
9.
Muxabbat, K. (2023). TERMINOLOGIK TADQIQOTLARNING ASOSIY YO
‘NALISHLARI.
Научный Фокус
,
1
(7), 79-84.
10.
Kaxarova, M. A. (2023). TERMINOLOGIYA SOHASIDA OLIB BORILAYOTGAN
ILMIY TADQIQOTLARNING AHAMIYATI VA VAZIFALARI.
Научный Фокус
,
1
(7),
74-78.
11.
Muxabbat, Q. (2023). ZAMONAVIY XORIJIY TILLARDA SINTETIK SO ‘Z
YASALISH HODISASI FRANSUZ
TILIDAGI QO ‘SHIMCHA VA SO ‘ZLAR
MISOLIDA.
12.
Muxabbat, Q. (2023). OLIY TA’LIM TIZIMINING DARS MASHG ‘ULOTLARIDA
TA’LIM METODLARIDAN FOYDALANISH.
Новости образования: исследование в
XXI веке
,
2
(14), 398-401.
13.
Kakhorova, M. A. (2023). NUTRITION OF SURGICAL PATIENTS.
Modern Scientific
Research International Scientific Journal
,
1
(8), 172-180.
14.
Kakhorova, M. A. (2024). COMPREHENSIBLE INPUT AS THE MOST IMPORTANT
FACTOR ON LEARNING OTHER LANGUAGE.
World of Scientific news in
Science
,
2
(5), 272-280.
15.
Kakhorova, M. A. (2024). INTRODUCTION OF THE TPR APPROACH IN THE
CONTEXT OF INTENSIFYING LEARNING ACTIVITIES IN FOREIGN LANGUAGE
LESSONS.
World of Scientific news in Science
,
2
(3), 270-280.
16.
Askaralievna, K. M. (2024). Effectiveness of Strategy-Based Instruction on Language
Learning.
International Journal of Formal Education
,
3
(3), 252-254.
17.
Kakhorova, M. A. (2024). COMPREHENSIBLE INPUT APPROACH AS AN
EFFECTIVE LANGUAGE TEACHING METHOD.
World of Scientific news in
Science
,
2
(3), 281-289.
18.
Kakhorova, M. A. (2024). LEARNING MEDICAL TERMINOLOGIES IS NOT AS
DIFFICULT AS IT SOUNDS.
19.
Kaxorova, M. A. (2025). LOTIN TILIDA KLINIK TERMINOLOGIYANI O'QITISH
BILAN BOG'LIQ QIYINCHILIKLAR VA ULARNI BARTARAF ETISH
USULLARI.
Медицинский журнал молодых ученых
, (14 (06)), 343-346.
20.
Kaxorova, M. (2025). KLINIK TERMINLARNING YASALISHIDA LOTIN TILINING
AHAMIYATI.
Modern Science and Research
,
4
(6), 708-713.
21.
Askaraliyevna, K. M. (2025). THE APPLICATION OF COGNITIVE AND
METACOGNITIVE
LISTENING
TECHNIQUES
TO
IMPROVE
STUDENTS'COMPREHENSION.
Educator Insights: Journal of Teaching Theory and
Practice
,
1
(3), 34-41.
22.
Askaraliyevna, K. M. (2025). THE INTEGRATION AND THE BENEFITS OF
TECHNOLOGIES IN LANGUAGE LEARNING.
Web of Teachers: Inderscience
Research
,
3
(1), 354-358.
