ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
558
AKADEMIK LITSEY O‘QUVCHILARIDA OG‘ZAKI NUTQ MADANIYATINI
SHAKLLANTIRISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
Maqsudova Nilufar Rayimjonovna
Farg‘ona davlat texnika universiteti
1- son Akademik litseyi Ijtimoiy fanlar kafedrasi o‘qituvchisi.
Mirzayeva Mashxura Ravshanbek qizi
Farg‘ona davlat texnika universiteti
1- son Akademik litseyi Ijtimoiy fanlar kafedrasi o‘qituvchisi.
Xolmatova Nargiza Ibragimovna
Farg‘ona davlat texnika universiteti
1- son Akademik litseyi Ijtimoiy fanlar kafedrasi o‘qituvchisi.
Oxunjonov Muhriddin Hayitboy o‘g‘li
Farg‘ona davlat texnika universiteti
1- son Akademik litseyi Ijtimoiy fanlar kafedrasi o‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17224366
Annotatsiya. Ushbu maqola O‘zbekiston Respublikasi akademik litseylarida og‘zaki nutq
madaniyatini shakllantirishning nazariy va amaliy asoslarini chuqur tahlil etib, talabalarning til
ko‘nikmalarini, jumladan, notiqlik, muloqot samaradorligi va madaniy normativlikni
rivojlantirishdagi muammolarni, masalan, dialektal ta’sirlar, jargonizm va kommunikativ
to‘siqlarni ko‘rib chiqadi; shu bilan birga, O‘zbekiston ta’lim tizimining o‘ziga xos
xususiyatlarini, jumladan, adabiy til standartlariga rioya qilish va xorijiy tajribalarni (masalan,
texnik universitetlardagi og‘zaki nutq rivojlantirish texnologiyalari) moslashtirish orqali,
yechimlarni, xususan, interaktiv metodlar, rol o‘yinlari va motivatsion kommunikatsiyani ilgari
suradi, bu esa litseylarda og‘zaki nutq madaniyatini milliy identiklikni mustahkamlash va global
muloqotga moslashishga xizmat qiluvchi vosita sifatida shakllantirishga yordam beradi.
Kalit so‘zlar: Og‘zaki nutq madaniyati, akademik litseylar, muammolar, yechimlar,
adabiy til normasi, kommunikativ kompetensiya, notiqlik san’ati, O‘zbekiston ta’lim tizimi,
interaktiv metodlar, motivatsion kommunikatsiya.
Kirish
Zamonaviy ta’lim paradigmasi, ayniqsa, O‘zbekiston Respublikasi kabi milliy til va
madaniyatni saqlashga qaratilgan davlatlarning akademik litseylari kontekstida, nafaqat nazariy
bilimlarni uzatish bilan cheklanib qolmay, balki talabalarda og‘zaki nutq madaniyatini
shakllantirish orqali ularning muloqot qobiliyatlarini, shu jumladan, fikrlarni aniq, mantiqiy va
ta’sirchan ifodalash ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan bo‘lib, bu jarayon milliy
tilshunoslikning dolzarb muammolari bilan bog‘liq holda, o‘quvchilarning kommunikativ
kompetensiyasini oshirish va ijtimoiy madaniy to‘siqlarni bartaraf etishga xizmat qiladi; ammo,
amaliyotda akademik litseylarda og‘zaki nutq madaniyati ko‘pincha dialektal ta’sirlar, jargonizm
va motivatsiya etishmovchiligi kabi muammolar tufayli sezilarli to‘siqlarga duch kelmoqda, bu
esa talabalarning texnik va gumanitar fanlarda samarali muloqot qilish qobiliyatini pasaytiradi,
shu bilan birga, xorijiy olimlarning ishlariga asoslanib, masalan, texnik universitetlardagi og‘zaki
nutq rivojlantirish texnologiyalariga ko‘ra, bunday muammolarni interaktiv metodlar va rol
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
559
o‘yinlari orqali hal etish mumkin. Ushbu maqolaning maqsadi akademik litseylarda og‘zaki nutq
madaniyatini shakllantirish muammolari va yechimlarini nazariy va amaliy jihatdan tahlil
qilishdan iborat bo‘lib, mahalliy va xorijiy tajribalarni birlashtirgan holda, litseylarda
o‘qituvchilar uchun metodik tavsiyalarni ishlab chiqishni ko‘zlaydi; shu o‘rinda,
Makhmudovning tadqiqotlarida ta’kidlanganidek, nutq madaniyati milliy birlik va ma’naviy
munosabatlarning asosi sifatida talabalarning intellektual rivojlanishiga hissa qo‘shadi.
Asosiy qism
1. Og‘zaki nutq madaniyati tushunchasi va akademik litseylardagi o‘rni
Og‘zaki nutq madaniyati, Makhmudov (2020) ning ta’rifiga ko‘ra, til vositalarini tanlash
va qo‘llash ko‘nikmalarini rivojlantirish, ularga nisbatan ongli munosabatni shakllantirish va
adabiy til normativligiga rioya qilishdan iborat bo‘lib, bu esa akademik litseylarda talabalarning
kommunikativ kompetensiyasini oshirish bilan birga, milliy madaniyatni saqlash va ijtimoiy
munosabatlarning ma’naviy asoslarini mustahkamlashga xizmat qiladi; O‘zbekiston kontekstida,
nutq madaniyati va o‘zbek tilshunosligining dolzarb muammolari bo‘yicha konferensiya
materiallarida (2021) ta’kidlanganidek, og‘zaki nutq madaniyati talabalarning fikrlash
qobiliyatini aks ettirib, ta’lim jarayonida notiqlik san’ati va muloqot samaradorligini ta’minlaydi,
ammo bu jarayon dialektal va jargon ta’sirlar tufayli sezilarli to‘siqlarga duch kelmoqda. Xorijiy
tajribaga asoslanib, texnik universitetlardagi og‘zaki nutq rivojlantirish muammolari va
yechimlarida (2024) ko‘rsatilganidek, og‘zaki nutq madaniyati talabalarning motivatsiya
etishmovchiligi va til muhitining cheklanganligi sababli rivojlanmay qolmoqda, bu esa
O‘zbekiston akademik litseylarida ona tili va xorijiy tillar darslarida interaktiv metodlarni joriy
etish zarurligini ko‘rsatadi; shu bilan birga, boshlang‘ich ta’limda nutq madaniyatini
shakllantirish yo‘llari (2024) da ta’kidlanganidek, talabalarning og‘zaki nutqini rivojlantirish
uchun mazmunli va ta’sirchan materiallarni ishlatish, ularni adabiy tilning variantlariga o‘rgatish
kerak, bu akademik litseylarda talabalarning mantiqiy va ta’sirchan ifodalash qobiliyatini
oshiradi.
2. Akademik litseylarda og‘zaki nutq madaniyatini shakllantirish muammolari
Akademik litseylarda og‘zaki nutq madaniyatini shakllantirish muammolari quyidagi
jihatlarda namoyon bo‘ladi: birinchidan, talabalarning motivatsiya etishmovchiligi va til
muhitining cheklanganligi, masalan, rus va ingliz tillarida muloqot amaliyoti etishmasligi, bu
talabalarning og‘zaki nutqda noqulaylik va ishonchsizlikka olib keladi, ikkinchidan,
o‘qituvchilarning og‘zaki muloqotga kam e’tibor berishi va texnik fanlarga ustunlik qilishi, bu
esa talabalarning notiqlik ko‘nikmalarini rivojlantirishda sezilarli to‘siqlarni keltirib chiqaradi,
uchinchidan, ijtimoiy va madaniy to‘siqlar, jumladan, dialektal ta’sirlar, jargonizm va
frazeologik birliklarni noto‘g‘ri qo‘llash, bu talabalarning adabiy til normativligiga rioya
qilishini buzadi; O‘zbekiston texnik universitetlari talabalarida og‘zaki nutq rivojlantirish
muammolari (2024) da ko‘rsatilganidek, ta’lim jarayonining xususiyatlari, masalan, gumanitar
darslarning kamligi va muhokama vaqti cheklanganligi, talabalarning og‘zaki muloqot
amaliyotini pasaytiradi, ammo bu muammolar o‘zbek tilshunosligining dolzarb masalalari
(2021) da ta’kidlanganidek, semantik va stilistik xatoliklar, masalan, sinonimiya va polisemiya
noto‘g‘ri ishlatilishi bilan yanada murakkablashadi. Xorijiy tadqiqotlarda, masalan, o‘zbek tilida
so‘zlashuvchi talabalarning nutqidagi ijtimoiy va madaniy to‘siqlar (2019) da ko‘rsatilganidek,
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
560
madaniy interferensiya va kommunikativ xatolar talabalarning og‘zaki nutq madaniyatini
shakllantirishda asosiy muammo bo‘lib, bu O‘zbekiston akademik litseylarida til muhitini
yaxshilash va motivatsiyani oshirish zarurligini ko‘rsatadi; shu bilan birga, ingliz tili o‘qitishda
akademik litsey talabalarining og‘zaki kompetensiyasini rivojlantirish texnologiyasi (n.d.) da
ta’kidlanganidek, talabalar nutqining fonetik, grammatik va leksik normadan chetga chiqishi
tushunmovchiliklarga olib keladi.
3. Og‘zaki nutq madaniyatini shakllantirish yechimlari va amaliy qo‘llash
Og‘zaki nutq madaniyatini shakllantirish yechimlari quyidagi bosqichlarga asoslanishi
kerak: birinchidan, ta’lim jarayoniga og‘zaki muloqotni integratsiya qilish orqali, masalan,
prezentatsiyalar, muhokamalar va guruh loyihalari orqali talabalarning og‘zaki nutq amaliyotini
oshirish, ikkinchidan, interaktiv metodlarni joriy etish, jumladan, rol o‘yinlari, audio-video o‘quv
materiallari va professional vaziyatlar simulyatsiyasi, bu talabalarning notiqlik va ishonchini
kuchaytiradi,
uchinchidan,
motivatsion
kommunikatsiyani
ta’minlash, talabalarning
qiziqishlariga moslashtirilgan darslar orqali ularni faol ishtirok etishga undash; texnik
universitetlardagi og‘zaki nutq rivojlantirish yechimlari (2024) da ko‘rsatilganidek, o‘qituvchilar
malakasini oshirish uchun maxsus treninglar va seminarlar tashkil etish, hamda og‘zaki nutqni
baholash tizimini joriy etish muammolarni hal etishga yordam beradi, ammo O‘zbekiston
kontekstida nutq madaniyati va tilshunoslik muammolari (2021) da ta’kidlanganidek, vizual
yordamchilar va interaktiv o‘yinlar orqali talabalarning nutqini rivojlantirish zarur. Xorijiy
tajribaga asoslanib, ingliz tili o‘qitishda talabalarning og‘zaki kompetensiyasini rivojlantirish
(n.d.) da ko‘rsatilganidek, dialogik va polilogik nutqni tashkillashtirish, muhokama mavzularini
oldindan e’lon qilish va resurs izlash orqali talabalarning muloqot ko‘nikmalarini oshirish
mumkin, bu esa O‘zbekiston akademik litseylarida ona tili darslariga moslashtirilganda,
talabalarning adabiy til variantlarini o‘zlashtirishiga yordam beradi; shu bilan birga, o‘zbek nutq
madaniyatining zamonaviy konsepsiyasi (2020) da ta’kidlanganidek, til vositalarini tanlash
ko‘nikmalarini rivojlantirish va nutq etiketi normalariga rioya qilish orqali talabalarning
kommunikativ sifatini yaxshilash zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Makhmudov N. A modern conception of uzbek speech culture // ResearchGate. – 2020. –
URL:
https://www.researchgate.net/publication/347545659_A_modern_conception_of_uzbek_
speech_culture
2.
Nutq madaniyati va o'zbek tilshunosligining dolzarb muammolari // TSUULL. – 2021. –
URL:
https://tsuull.uz/sites/default/files/tuplam_2021.pdf
3.
Boshlang'ich ta'lim o'quvchilarida nutq madaniyatini shakllantirish yo'llari //
Econferenceseries.
–
2024.
–
URL:
https://econferenceseries.com/index.php/icedh/article/download/4246/4160/4268
4.
Problems of development of oral speech among students of technical universities in
Uzbekistan
//
Westerneuropeanstudies.
–
2024.
–
URL:
https://westerneuropeanstudies.com/index.php/2/article/download/630/394/848
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
561
5.
Technology for developing speaking competence of academic lyceum students in ELT
teaching // CyberLeninka. – n.d. – URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/technology-for-
developing-speaking-competence-of-academic-lyceum-students-in-elt-teaching
6.
Social and cultural obstacles and mistakes in Uzbek-speaking students’ speech studying //
IDPublications.
–
2019.
–
URL:
http://www.idpublications.org/wp-
7.
The education of cultured speech in the view of scholars // Pegegog. – 2025. – URL:
https://www.pegegog.net/index.php/pegegog/article/download/4164/1203
8.
Improving oral speech competence of students // Zienjournals. – 2024. – URL:
https://zienjournals.com/index.php/jpip/article/view/5129
9.
Developing oral speech competence of academic lyceum students // Mentaljournal-jspu.
– 2023. – URL:
https://mentaljournal-jspu.uz/index.php/mesmj/article/view/149
10.
Some issues of teaching the science of speech culture in higher education // Inlibrary. –
2025. – URL:
https://inlibrary.uz/index.php/eijp/article/download/72398/74118
11.
Nutq madaniyati va notiqlik san'ati // TIU-edu. – 2024. – URL:
edu.uz/media/books/2024/05/27/Nutq_madaniyati_va_notiqlik_sanati_R_Rasulov_Q_M
oydinov.pdf
12.
O'quvchilarning og'zaki va yozma nutqini oshirish // Uzresearchers. – n.d. – URL:
https://uzresearchers.com/index.php/BTRT/article/download/89/70/133
13.
Og'zaki nutqni rivojlantirish tamoyillari // CyberLeninka. – n.d. – URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/ogzaki-nutqni-rivojlantirish-tamoyillari
14.
O'qituvchi
nutqi
madaniyati
//
Namdu.
–
2024.
–
URL:
https://namdu.uz/media/Books/pdf/2024/06/04/NamDU-ARM-3398-
Oqituvchi_nutqi_madaniyati_.pdf
15.
Nutq
madaniyati
//
TSUULL.
–
n.d.
–
URL:
https://tsuull.uz/sites/default/files/nutq_madaniyati.pdf
