Sentabr, 2025-Yil
237
QISHLOQ XO‘JALIGINING CHORVACHILIK TARMOG‘IDA ISHLAB CHIQARISH-
IQTISODIY MUNOSABATLARNING XUSUSIYATLARI
Eshqulova Xilola Shoyimqul qizi
Guldu, i.f.f.d., (PhD)
https://doi.org/10.5281/zenodo.17249438
Annotatsiya.
Ushbu maqolada qishloq xo‘jaligining muhim tarkibiy qismi hisoblangan
chorvachilik tarmog‘ida shakllanayotgan ishlab chiqarish-iqtisodiy munosabatlarning mazmuni
va ularning o‘ziga xos xususiyatlari tahlil qilinadi. Chorvachilikda resurslardan samarali
foydalanish, mulkchilik shakllari, mehnat va daromad munosabatlari, mahsulot yetishtirish va
realizatsiya qilish tizimi, shuningdek, davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari asosida
yuzaga keladigan iqtisodiy aloqalar chuqur o‘rganiladi. Shuningdek, fermer xo‘jaliklari va yirik
chorvachilik korxonalaridagi ishlab chiqarish tuzilmasi, samaradorlik ko‘rsatkichlari, bozor
munosabatlari va moliyaviy natijalar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqliklar tahlil qilinadi. Maqola
chorvachilik tarmog‘ini barqaror va raqobatbardosh rivojlantirishda iqtisodiy munosabatlarning
roli va ahamiyatini yoritishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
Chorvachilik tarmog‘i, iqtisodiy munosabatlar, ishlab chiqarish
samaradorligi, mulkchilik shakllari, mehnat munosabatlari, xo‘jalik yuritish subyektlari,
resurslardan foydalanish, mahsulot realizatsiyasi, subsidiya, bozor iqtisodiyoti, chorvachilikni
rivojlantirish.
Tadqiqot metodologiyasi.
Ushbu maqolani tayyorlash jarayonida taqqoslash, tahlil va
sintez usullaridan foydalanildi. Chorvachilik tarmog‘idagi ishlab chiqarish-iqtisodiy
munosabatlarning xususiyatlarini o‘rganishda ilmiy adabiyotlar, statistik ma’lumotlar va amaliy
tajriba asos qilib olindi. Mavzuga oid nazariy qarashlar tahlil qilinib, ularning chorvachilik
sohasiga ta’siri ochib berildi. Shuningdek, mavjud iqtisodiy model va tamoyillar asosida
chorvachilikdagi real ishlab chiqarish jarayonlari o‘rganildi va umumlashtirildi.
Tahlil va natijalar.
Qishloq xo‘jaligi sohasi har qanday davlatning iqtisodiy taraqqiyoti va
ijtimoiy barqarorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Ayniqsa, oziq-ovqat xavfsizligi masalasi
bugungi global sharoitda milliy xavfsizlikning ajralmas qismi sifatida qaralmoqda. Rivojlangan
mamlakatlar tajribasida agrosanoat majmuasining, xususan chorvachilik tarmog‘ining eksport
yo‘nalishidagi ahamiyati ortib borayotganligi kuzatiladi. Bu nafaqat milliy daromadni oshirishga,
balki tarmoq infratuzilmasini modernizatsiya qilish, ishlab chiqarish texnologiyalarini
takomillashtirish va boshqaruv mexanizmlarini optimallashtirishga ham xizmat qiladi.
Chorvachilik tarmog‘ida ishlab chiqarish jarayoni o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, bu
tarmoqdagi iqtisodiy munosabatlarni boshqa sohalardan farqlovchi jihatlar mavjud. Xususan,
chorvachilikda asosiy ishlab chiqarish vositasi bo‘lgan tirik organizmlar (hayvonlar) bilan bog‘liq
resurslar, ular parvarishi, ozuqa bazasi va tabiiy omillarga bog‘liqligi ushbu tarmoqning
murakkabligini belgilaydi. Yer resurslari, suv ta’minoti, mehnat vositalari va texnikalar ushbu
tizimda bevosita ishlab chiqarish omillari sifatida ishtirok etadi. Bu holat ishlab chiqarish-iqtisodiy
munosabatlarning shakllanishida qishloq xo‘jaligiga xos bo‘lgan er va resurs munosabatlarini
ajratib ko‘rsatishga asos yaratadi.
Sentabr, 2025-Yil
238
Qishloq xo’jaligi korxonalarida ishlab chiqarish
munosobatlari
Nazariy jihatdan, ishlab chiqarish-iqtisodiy munosabatlar deganda ishlab chiqarish
jarayonida yuzaga keladigan resurslar taqsimoti, mehnat bo‘linishi, foyda taqsimoti, mulkchilik
shakllari va boshqaruv tamoyillariga asoslangan o‘zaro aloqalar tushuniladi. Bu munosabatlar
moddiy va nomoddiy shakllarda vujudga keladi. Karl Marks ta’kidlaganidek, ishlab chiqarish
munosabatlari ko‘pincha nomoddiy xarakterga ega bo‘lib, ular inson va ishlab chiqarish vositalari
o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir natijasida shakllanadi. Ammo, zamonaviy iqtisodiy sharoitda bu
munosabatlar faqat nazariy emas, balki amaliy ko‘rinishda, ya’ni mahsulot ishlab chiqarish, uni
baholash, taqsimlash va realizatsiya qilish orqali ham ifodalanadi. Shuni unutmaslik kerakki, har
qanday ishlab chiqarish tizimida asosiy omil bu – inson resursidir. Ishchi kuchi – ishlab
chiqarishning eng faol komponenti bo‘lib, u mehnat vositalaridan foydalanish, hayvonlarga xizmat
ko‘rsatish, parvarish qilish, mahsulotni joylashtirish va bozorga yetkazib berishda hal qiluvchi rol
o‘ynaydi. Chorvachilik tarmog‘ida bu jarayonlar yanada murakkab va mehnat talabchan bo‘lib,
ishlab chiqarish munosabatlarini yanada murakkabroq tizimga aylantiradi. Demak, chorvachilik
tarmog‘ida shakllanuvchi ishlab chiqarish-iqtisodiy munosabatlar faqat ishlab chiqarish
jarayonining texnik jihatlari bilan emas, balki mulkchilik shakllari, mehnat taqsimoti, davlat
yordami, bozor talablari va inson omilining faol ishtiroki bilan chambarchas bog‘liqdir. Ushbu
munosabatlarni chuqur tahlil qilish va ularga mos iqtisodiy mexanizmlarni ishlab chiqish orqali
chorvachilikning barqaror va samarali rivojlanishini ta’minlash mumkin.
Qishloq xo‘jaligida ishlab chiqarish munosabatlarini tashkil etish bo‘yicha iqtisodiy
adabiyotlar bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar ishlab chiqarish munosabatlari tarkibini aniqlash
imkonini berdi (1.1-rasm).
Ta
ss
ar
u
f e
ti
sh
e
ti
етиш
Ta
q
si
mo
t
Sub
’e
ktl
ar
n
in
g
o’
zar
o
m
u
n
os
ob
at
la
ri
Eg
al
ik q
ili
sh
q
q
q
ili
sh
q
q
ili
sh
p
o
ry
aj
en
ie
Ay
ir
b
o
sh
la
sh
Is
te
’mo
l
Jam
g’
ar
ma
Sentabr, 2025-Yil
239
1.1-rasm. Qishloq xo‘jalik korxonalari ishlab chiqarish munosobatlari tuzilishi
Ishlab chiqarish munosabatlarining olib borilgan nazariy asoslanishi shuni ko‘rsatadiki,
ular quyidagilar: egalik qilish, tasarruf etish, ayirboshlash, iste’mol qilish kabi elementlar bilan
ifodalanadi. O’z navbatida, iqtisodiy munosabatlar tovar-pul munosabatlari, ishlab chiqarish,
ayirboshlash va iste’mol sohalari o‘rtasida adekvat munosabatda bo‘lishni ta’minlaydigan
xarajatlar tizimi bilan tavsiflanadi. Iqtisodiy munosabatlarning paydo bo‘lishining bog’liqligi
sababi ishlab chiqarish munosabatlari elementlarini ekvivalent baholashga olib kelish zarurati
bo‘lib, u umuman ishlab chiqarish va iste’molning turli bosqichlarida munosabatlarning
rivojlanishiga yordam beradi.
Bizning fikrimizcha, iqtisodiy munosabatlar ishlab chiqarish munosabatlarining tarkibiy
qismi sifatida qaralishi kerak. Bozor iqtisodiyoti sharoitida, birinchi navbatda, iqtisodiy
munosabatlarning natijalarini hisobga olish odatiy holdir: mahsulot tannarxi, uning narxi va
olingan foyda. Ammo shuni hisobga olish kerakki, ishlab chiqarish munosabatlari
munosabatlarni qurishning asosiy tamoyillarini belgilaydi. Shunday qilib, boshqaruv
mexanizmining qabul qilingan shakli ishlab chiqarish munosabatlarining xarakteristikasi
sifatida taqsimlash munosabatlari qoidalarini, mehnatni rag’batlantirish tizimini, korxonaning
investitsiya siyosatini shakllantiradi, shuning uchun iqtisodiy munosabatlarning bir qator
ko‘rsatkichlari ularning mazmunli talqinini o‘zgartirishi mumkin. ishlab chiqarish
munosabatlarining shakliga qarab. Bu gipoteza ishlab chiqarish munosabatlari iqtisodiy
munosabatlarning shakllanishida birlamchi ekanligini ta’kidlash imkonini beradi.
Xulosa. Chorvachilik tarmog‘i qishloq xo‘jaligining muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib,
mamlakat oziq-ovqat xavfsizligi, aholi bandligi va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda katta
ahamiyatga ega. Ushbu tarmoqda shakllanadigan ishlab chiqarish-iqtisodiy munosabatlar o‘ziga
xos xususiyatlarga ega bo‘lib, ular yer va boshqa tabiiy resurslardan foydalanish, mulkchilik
shakllari, mehnat taqsimoti, mahsulot ishlab chiqarish va realizatsiyasi, shuningdek, davlatning
qo‘llab-quvvatlovchi siyosati bilan chambarchas bog‘liqdir.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, chorvachilikda iqtisodiy munosabatlarni samarali
tashkil qilish uchun ishlab chiqarish omillari o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni chuqur tushunish, inson
resurslarining faol ishtirokini ta’minlash hamda bozor talablariga moslashuvchan boshqaruv
mexanizmlarini joriy etish zarur. Shuningdek, ushbu sohadagi munosabatlarning nomoddiy
jihatlari – ya’ni tajriba, bilim, boshqaruv va ijtimoiy aloqalar – ham ishlab chiqarish natijalariga
bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Chorvachilik tarmog‘ining barqaror rivojlanishi va raqobatbardoshligini oshirish uchun
iqtisodiy munosabatlarni chuqur tahlil qilish, ularga mos strategiyalar ishlab chiqish va zamonaviy
yondashuvlarni qo‘llash muhim ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyevning 2022-yil 8-fevraldagi
“Chorvachilik tarmog‘ini kompleks rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–134-
sonli qarori.
2.
Qurbоnov Q.Q. Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti. – Toshkent: O‘qituvchi, 2020. – 380 b.
Sentabr, 2025-Yil
240
3.
Yunusov A.A., Jo‘rayev A.X. Agrosanoat kompleksida iqtisodiy munosabatlar. –
Toshkent: Iqtisodiyot, 2018. – 256 b.
4.
Qodirov Sh.Q. Chorvachilikni rivojlantirishda bozor munosabatlarining o‘rni. // Iqtisodiyot
va innovatsion texnologiyalar. – 2021. – № 6. – B. 45–49.
5.
Nazarov Q., Ergashev A. Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti. Darslik. – Toshkent: Moliya, 2017.
– 312 b.
6.
Egamberdiyevich, D. M., & Jahongir Qo‘shmurod o‘g, H. (2025). TURIZM SOHASIDA
GAT TEXNOLOGIYASINING O ‘RNI. YANGI O ‘ZBEKISTON, YANGI
TADQIQOTLAR JURNALI, 2(1), 256-257.
7.
Qo‘chqorov Sh.T. Chorvachilikda ishlab chiqarish samaradorligini oshirish yo‘llari. //
Agrar fanlar axborotnomasi. – 2020. – № 2. – B. 67–72.
8.
Food and Agriculture Organization (FAO). Livestock sector brief: Uzbekistan. – Rome:
FAO, 2021. – 24 p.
