2024
OCTOBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 8
58
JOQARI BILIMLENDIRIW SISTEMASINDA AYIRIM TERMINLERDIŃ MÁNILERI
Qalbaeva Zulqumar
Ózbekstan Respublikası Ilimler Akademiyası
Qaraqalpaqstan bólimi Qaraqalpaq gumanitar
ilimler ilim-izertlew institutı tayanısh doktorantı
https://doi.org/10.5281/zenodo.13914544
Annotaciya: maqalada joqarı bilimlendiriwde qollanılatuǵın termin sózlerdiń mánisi hám
atqaratuǵın xızmeti haqqında sóz etilgen. Olardıń dáwirler ótip óz funkciyasın joytıwı haqqında
qısqasha aytıp ótildi.
Gilt sózler: termin, bakalavr, magistr, dissertaciya, doktor.
MEANINGS OF SOME TERMS IN THE HIGHER EDUCATION SYSTEM
Abstract. In the article, the meaning of the term, which is used in the field of education, is
also explained about the service of the teacher. It was briefly mentioned about the location of the
typical functions.
Key words: term, bachelor, master, dissertation, doctor
ЗНАЧЕНИЯ НЕКОТОРЫХ ТЕРМИНОВ В СИСТЕМЕ ВЫСШЕГО ОБРАЗОВАНИЯ
Аннотация. в статье раскрывается значение термина, используемого в сфере
образования и службы учителя. Вкратце было упомянуто о расположении типовых
функций.
Ключевые слова: термин, бакалавр, магистр, диссертация, доктор.
Qaraqalpaq tilindegi pedagogikalıq terminlerdiń barlıǵı da joqarı bilimlendiriwde qollanıla
bermeydi. Sol sıyaqlı joqarı bilimlendiriw sistemasındaǵı terminler de orta arnawlı yaki ulıwma
bilim beriw mekemelerinde qollanılmaydı. Sonıń menen birge joqarı bilimlendiriw sistemasındaǵı
terminlerdiń barlıǵı da ózimizdiń túpkilikli sózler emes, kerisinshe kópshiligi sırttan ózlesken yaki
kirip kelgen termin sózler. Usılardı esapqa ala otırıp olardıń mánilerine toqtalıp ótemiz.
Sózlerdiń mánileri leksikologiyada úyrenilgeni menen, sóz mánisi menen termin mánisi
arasında parıq bar. Solay eken, termin sózlerdiń mánilerin de terminologiyada úyrenemiz. Al,
terminologiya termin sózlerdi úyreniwshi ilim. Usı orında til bilimindegi terminler sistemasınıń
izertleniwine dıqqat qaratıw orınlı. Terminlerdi bir qatar sistemalastırıp olardıń glossariyin islep
shıqqan M.F.Úrkumbaev hám A.S.Axmetovlardıń avtorlıǵındaǵı ilimiy iskerler, bakalavr, magistr
hám oqıtıwshılarǵa arnalǵan “Глоссарий” miyneti terminlerdi analizlewde úlken derek bolıp
xızmet etedi. Usı glossariydegi termin sózlerge maqalamızda toqtalıp ótpekshimiz.
2024
OCTOBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 8
59
Joqarı bilimlendiriwde eń kóp qollanılatuǵın termin sóz “bakalavr”. Biz bilemiz bakalavr
joqarı oqıw ornında beriletuǵın dáreje. Bul haqqında glossariyde tómendegishe túsinik berilgen:
“Бакалавр – бирыңғай Еуропалық билим бериу кеңистигиндеги жоғары билимниң биринши
дәрежеси. Оны алу ушын жоғары оқу орнында кеминде ұш жыл билим алу керек және кем
дегенде 180 академиялық кредит ECTS жинау қажет”
1
Demek, qazaq til biliminde de joqarı bilimlendiriw terminleri arasında eń kóp
qollanılatuǵın bakalavr termini derlik birdey mánis-mazmunǵa iye. Búgingi kúnde de bakalavr
túsinigi dál usınday mánide qollanıladı, degen menen ili-bilim hám siyasattıń rawajlanıwı menen
bakalavr basqıshında birqansha ózgerisler, ózgeshelikler bar. Mısalı, bakalavr dárejesinde
kúndizgi ishki tálimde úsh jıl emes, al tórt jıl oqıwı belgilengen, al sırtqı tálimde bes jıl oqıwı
belgilengen. Sonday-aq, usı kúnge deyin joqarı oqıw ornında bakalavr dárejesin alıw ushın 80-100
bet kóleminde pitkeriw qánigelik jumısı jazıp kelingen bolsa, keyingi 4 (tórt) jıllıqta bul qaǵıyda
májbúriy emes boldı. Yaǵnıy student óz qálewine qaray pitkeriw qánigelik jumısın jazıwı yaki
sońǵı pitkeriw imtixanların tapsırıw arqalı bakalavr dárejesin alıwı múmkin boldı.
Bunnan tısqarı “magistr” termini de joqarı bilimlendiriwde jiyi qollanılatuǵın termin sóz
bolıp, biz bilemiz, bakalavrdan sońǵı basqısh. Bul haqqında M.F.Úrkumbaev hám
A.S.Axmetovlar glossariyde tómendegishe túsinik bergen: “Магистр – жоғары билим берудеги
екинши деңгейли бирыңғай еуропалық дәреже. Бакалавр дәрежесинен кейин бериледи”.
2
Demek, evropadaǵı sıyaqlı bizde de magistr dárejesi bakalavrdan sonǵı basqısh. Házirgi
waqıtta magistraturada 2 (eki) jıl dawamında oqıladı hám magistr dárejesin alıw ushın 80-100 bet
kóleminde magistrlik dissertaciya jumısı jazıladı hám qorǵap shıǵıladı. Magistr sózine keletuǵın
bolsaq, bul termin áyyemgi tariyxta-aq qollanılǵan termin. Magistr (latınsha – magistrate - baslıq)
– Áyyemgi rimde mámleketlik lawazım mánisinde qollanılǵan. Búgingi kúnge kelip bolsa joqarı
bilimlendiriwde tálim alıwshı, ilim izleniwshi mánisinde qollanılmaqta.
Joqarı bilimlendiriwde eń kóp qollanılatuǵın terminlerdiń biri “doktor, filosofiya doktorı”.
Bilemiz, joqarı oqıw orınlarında studentler joqarı dárejede bilim alıwı ushın ilim doktorlarınan
sabaq aladı, bilim úyrenedi. Bul ilim doktorları haqqında glossariyde tómendegishe túsinik
berilgen: “Доктор (философия докторы) – жоғары билим берудиң бирыңғай еуропалық
кеңистигиндеги ұшинши деңгейли дәрежеси. Ереже бойынша жоғары оқу орындарында 8
жыл бойы билим алу мен диссертация жазуды, қорғауды талап етеди. Қазирги ресейлик
1
Уркумбаев М.Ф. , Аxметова А.С. Билимгерлер мен талапкерлерге, бакалаврлар мен магистрларға,
оқытушыларға арналған глоссарий. – Тараз; Тараз университети, 2011. -6-бет.
2
Уркумбаев М.Ф. , Аxметова А.С. Билимгерлер мен талапкерлерге, бакалаврлар мен магистрларға,
оқытушыларға арналған глоссарий. – Тараз; Тараз университети, 2011. -10-бет.
2024
OCTOBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 8
60
«ғылым кандидаты» дәрежесине сәйкес келеди”
3
. Demek, bul jerde házirgi waqıtta qollanılıp
júrgen PhD doktorı haqqında sóz barmaqta. Bul ilimiy dárejeni alıw ushın da búgingi kúnde
birneshe talaplar qoyılǵan.
Bunnan tısqarı joqarı bilimlendiriw sistemasında qollanılatuǵın tómendegi terminler
glossariyde kórsetilgen:
praktikalıq magistratura (магистратура практическая), modul
(модуль), bilim beriw cikli (цикл образования), akademiya (академия), assistent oqıtıwshı
(ассистент преподаватель), ball (балл), kúndizgi oqıw (очная образования), sırttan oqıw
(заочная образования), grant (грант), dekan (декан), dekanat (деканат), ilimiy xızmet
(научная дятельность), diplom (диплом), diplom jumısı (дипломная работа), aralıqtan oqıtıw
(дистанционное образование)
hám t.b.
Joqarıda bir qatar terminler kórsetip ótildi hám bular joqarı bilimlendiriwge tán bolǵan
termin sózler bolıp esaplanadı. Bunnan tısqarı birqansha termin sózlerdi kórsetip ótiwge boladı,
biraq olardıń barlıǵın bir maqalaǵa sıydırıw múmkin emes. Solay eken, birneshe mısallar arqalı
joqarı bilimlendiriw terminlerin kórsete aldıq. Joqarıda atı atalǵan glossariyde berilgen barlıq
terminler de joqarı bilimlendiriw sistemasına tán emes. Bul miynette ulıwma pedagogikaǵa tán
bolǵan terminler de orın alǵan. Biz sonnan tek joqarı bilimlendiriwge tán bolǵan terminlerdiń
ayırımların ǵana sanap óttik. Olardıń aldıńǵı hám búgingi kúndegi mánileriniń ayırmashılıqlarına
toqtalıp óttik. Sonday-aq, ayırım termin sózlerdiń waqıt ótiwi menen atqaratuǵın funkciyaları da
ózgergenin kóriw múmkin. Mısalı:
aspirantura
hám
doktorantura
terminleri arasında dáwirler ótip
funkciya almasıwı júz bergen. Aldın aspiranturada bakalavrdan soń oqıw dawam ettirilgen bolsa,
búgingi kúnge kelip bakalavr basqıshınan soń magistratura basqıshı jolǵa qoyılǵan. Usı orında bir
soraw payda boladı: aldınǵı dáwirdegi
aspirantura
oqıw basqıshı házirgi kúndegi
magistratura
terminine durıs kele me, yaki
doktorantura
terminine me?
Glossariyde “ilim kandidatı” terminine kózimiz túsedi. Bul termin búgingi kúnge kelip
qollanılmaydı, kerisinshe óz ornın basqa termin sózge bosatıp bergen:
Phd doktor (filosofiya
doktorı)
. Biraq dárejesi boyınsha ekewi de teńdey, heshqanday ayırmashılıqlar kózge taslanbaydı.
Maqalamızda kóp ǵana joqarı bilimlendiriw terminlerine hám olardıń mánilerine toqtalıp
óttik. Ásirese olardıń dáwirler ótip mánilerindegi hám funkciyalarındaǵı ózgeshelikler haqqında
maqalamızda ayrıqsha aytıp óttik.
3
Уркумбаев М.Ф. , Аxметова А.С. Билимгерлер мен талапкерлерге, бакалаврлар мен магистрларға,
оқытушыларға арналған глоссарий. – Тараз; Тараз университети, 2011. -8-бет.
2024
OCTOBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 8
61
“Термин ең алдымен белгили ғылым саласының уғымдар жұйесинен туӳындайды.
Ол усы қубылысты таңбалау ушин қурастырылған немесе сол жағдай ушын арнайы ойлап
табылған шартты белгилер емес.”
4
Demek, ilimpaz aytqanınday, termin sózler ilimdegi bar bolǵan mánis-mazmunǵa iye
sózlerdiń nátiyjesinde hám olardıń atqaratuǵın málim bir funkciyalarına qaray qáliplesedi.
REFERENCES
1.
Айтбайулы Ө. Қазақ тил билиминиң терминологиясы мәселелри – Алматы: «Абзал-
Ай»баспасы, 2013, 19-бет;
2.
Уркумбаев М.Ф. , Аxметова А.С. Билимгерлер мен талапкерлерге, бакалаврлар мен
магистрларға, оқытушыларға арналған глоссарий. – Тараз; Тараз университети,
2011. -6-бет.
4
Айтбайулы Ө. Қазақ тил билиминиң терминологиясы мәселелри – Алматы: «Абзал-Ай»баспасы, 2013, 19-
бет.
