MIRZO SIROJIDDIN HAKIMNING TUHFAI AHLI BUXORO ASARI
XUSUSIDA
Himmatov Ro`zi Sirojiddin o`g`li.
BuxDU, magistranti.
Mirzo Siroj Hakim, Hoji Mirzo Aburaufning o‘g‘li, hijriy 1294 (1877) yili
Buxoroda savdogar va sarrof oilasida tug‘ilgan. Yozuvchining ismi – Sirojiddin,
Mirzo – oilaviy laqabi, Hakim – shifokorlik kasbidan dalolat beradi. Mirzo Siroj
Hakim bolalik yillarini ona yurtida o‘tkazgan, u yerda an’anaviy boshlang‘ich
ta’lim olgan. O‘qish bilan birga paxta oldi-sotdisi bilan ham shug‘ullangan.
Keyinchalik, yosh savdogarni 1902 yilda qilgan Evropaga sayohat qilish istagi
paydo bo'ladi.
Mirzo Siroj Hakim Buxoroni uch marta tark etgan. 1902-yil 5-iyun kuni ilk
bor uzoq safarga otlanadi va bu safar dengiz orqali Turkmaniston, Kavkaz va
Turkiya orqali Yevropa qirg‘oqlariga yetib boradi. Mirzo Sirodj Hakim Sofiya,
Belgrad, Budapesht, Vena, Berlin, Parij, London, Varshava kabi yirik shaharlarda
bo‘ldi. Tojik adibining safarining navbatdagi nuqtasi Moskva bo‘lib, u yerdan 1903
yilning yanvarida o‘z ona shahri Buxoroga qaytib keladi. Uning ikkinchi sayohati
1903 yilning fevraliga to‘g‘ri keladi. Bu safar uning yoʻli Xuroson shaharlari:
Qudjak, Mashhad, Nishopurdan oʻtadi. Keyin Mirzo Sirodj Hakim yetti oy
Sabzavorda qoladi. 1905 yil 16 iyunda Afg‘oniston amirining tavsiyanomasi bilan
Buxoroga qaytib keldi. . Buxoroga qaytib kelganidan bir oy o‘tgach, u Afg‘oniston
amiri Habibullaxon atrofidagi savdogarlar aybi bilan avj olgan mojaroga aralashdi.
Ta’qiblar natijasida Mirzo Siroj Hakim Buxoroni tark etib, besh yil davom etgan
uchinchi va oxirgi safarini amalga oshiradi. Yozuvchi umrining so‘nggi yillarini
(1910-1914) o‘z ona shahri Buxoroda o‘tkazadi. Mirzo Siroj Hakim 1914 yil 17
yanvarda 37 yoshida sil kasalligidan vafot etdi.
Mirzo Siroj Hakim safar xotiralarini “Tuhafi ahli Buxoro” (“Buxoro ahliga
tuhfalar”) nomli asarida yozib qoldirgan. U o'z asarini 1910 yilda yozib tugatadi.
Asar fors tilida, yevropa qog'ozida biografik-memuar uslubda yozilgan bo'lib, 193
sahifani o'z ichiga oladi, uning o'lchami 13x20. 1912 yilda Kogon bosmaxonasida
toshbosma usulda nashr etiladi. Asarning qo'lyozma va toshbosma nusxalari
bugungi kunda Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti qo'lyozmalar fondida
saqlanmoqda.
Asardagi dastlabki ma'lumotlar XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Buxoro
amirligi, Farg'ona, Turkiston, Toshkent, Samarqand, Avliyoota va boshqa
shaharlarga oid bo'lib, muallif savdogar sifatida u yerdagi ijtimoiy-siyosiy hamda
iqtisodiy hayotni yoritishga alohida e'tibor qaratgan. Jumladan, Farg'ona shahri
ta'rifiga to'xtalganda u yerdagi aksariyat bank, fabrika va kompaniyalar rus va
yahudiy
tadbirkorlar
tassarufida
ekanligini
qayd
qiladi.
Shuningdek,
Samarqanddagi mashhur tarixiy qadamjoylar va Amir Temur davridagi me'moriy
obidalar va binolar ta'rifini yozib qoldirgan, Toshkent shahrining yangi shahar
qismidagi qurilgan binolar va mehmonxonalar, Avliyootadagi kutubxona va
kasalxonalar to'g'risida ham ma'lumotlar bergan.
Muallif asarining eng qiziqarli jihati unda safar davomida ko'zi bilan ko'rgan
Yevropa, Rossiya, Turkiya va Afg'oniston kabi davlatlarning ijtimoiy va madaniy
hayoti ta'riflarida mujassamlashgan. Yevropaning har bir shaharidagi teatr va
muzeylarini borib ko'rgan. Jumladan, u Frantsiya, Germaniya va Angliyadagi ta'lim,
ijtimoiy hayotning taraqqiyoti, binosozlik, kutubxonalar, odamlarining kiyinish
madaniyati va kundalik hayoti haqida batafsil to'xtaladi. Mirzo Sirojiddin o'zining
1902 yil 5 iyunda boshlagan Yevropa safarini Buxoroning Kogon vokzalidan
boshlab ta'rifini yozadi. Mazkur safarga chiqishdan 5 yil avval (taxminan 1897 y)
Buxoroda muallif Avstriya shahzodasi bilan yaqindan tanishgani va Venaga yetib
borganida uni bergan manzili bo'yicha so'rishtirib topib, mehmon bo'lganligini
yozadi. Bu shaharda 21 kun qolib, u yerdan Olmoniya (Germaniya)ga bordi.
Berlindagi mehmonxona, kutubxonalar, shahar ozodaligi, bog'lari, temir yo'l
qurilishidagi yutuqlari, harbiy patentsiali, boy turmush tarzi Rossiya va Turkiya
bilan qiyoslaganda sezilarli darajada yuqori ekanini ta'kidlaydi.Yevropa aholisining
ijtimoiy hayotini yoritishda shaharlarning tozaligi, tibbiyot sohasidagi yutuqlariga
alohida e'tibor qaratadi. Mirzo Sirojiddin Germaniya kasalxona (marizxona)lari
xushhavo maskan, ixtisoslashgan binolarda joylashgani va sanitar holatiga ijobiy
baho berib, u yerlarda davolanayotgan bemorlar doktor va ularning muolajalarisiz
ham 10 kun ichida tuzalib ketadi, deb yozadi. Yevropa davlatlari bo'ylab safar
yakunida Angliyaning London shahriga borib, barcha sohalardagi yutuqlar,
jumladan, savdo, ishlab chikarish, shahar iqtisodiyotiga alohida e'tibor qaratadi.
Londonda ham turli ijtimoiy-ma'rifiy maskanlarga borganini, xususan kasalxonalar
va yerdagi ko'plab shifokorlarni faoliyatini yoritib beradi. U safarlari davomida
Germaniya, Angliya, Avstriya, Shveytsariya, Turkiya, Eron, Afgoniston kabi
mamlakatlarda bo'lib, u yerdagi iqtisodiy rivojlanish, madaniy taraqqiyot, sanoat
korxonalarining yuksakliklari bilan tanishar ekan, Buxoroning rivojlanishdan
orqada qolish sabablarini taxlil kila boshlaydi.
Ko'hna diyorni qoloqlikdan chiqarish masalalari ustida chuqur o'ylaydi, bosh
qotiradi.xalqni ma'rifatga da'vat etadi va o'zi shu ishlarga bel bog'lab kirishadi.
Mirzo
Sirojiddinning “Tuhafi ahli Buxoro” memuar asaridan tashqari bizgacha
o‘zbek va tojik tillarida yozilgan 200 dan ortiq g‘azal, qasida, muxammas va ruboiy
kiritilgan 2 ta to‘plami ham yetib kelgan. Muxtasar aytganda, ma’rifatparvar inson
Mirzo Sirojiddinning ilmiy-ijodiy merosi va faoliyatini o‘rganish, tadqiq qilish va
unga munosib baho berish bugungi kun talabidir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Темиров, Ф., & Халикова, Н. (2021). Бухоро амирлигида ташқи сиёсат ва
дипломатиянинг ривожланиши тарихидан.
Scientific progress
,
2
(1), 1276-1282.
2.
Темиров, Ф., & Умаров, Б. (2021). Бухоро амирликда оила, никоҳ ва мерос ҳуқуқининг
амалда қўлланиши.
Scientific progress
,
2
(1), 1201-1207.
3.
Temirov,
F.
(2023).
SADRIDDIN
AYNIY
IJODIDA
TURKISTON
TARIXI
MASALALARI.
Farg'ona davlat universiteti
, (1), 70-70.
4.
Temirov, F. Of the journalistie work of Sadriddin Ayni Concerning Issues of Bukhara
history.
Irish Interdisciplinary of Science & Research (IIJSR) Vol
,
6
, 12-17.
5.
Темиров, Ф. У. (2023). Жизнь И Научно-Творческая Деятельность Садриддина Айни В
Трудах Его Современников.
Central Asian Journal of Social Sciences and History
,
4
(2), 128-
134.
6.
Темиров, Ф. У. (2022). Мустақил ўзбекистонда инсон ҳуқуқлари ва қадрини улуғлаш–
энг олий немат.
Academic research in educational sciences
, (1), 184-188.
7.
Umarov B.B. & Temirov, F. (2023). Sources of information on the socio-economic life of the
Somanian dynasty.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
3
(3), 35-41.
8.
Темиров, Ф., & Исломов, Д. (2021). САДРИДДИН АЙНИЙ–ЗАМОНДОШИ ФИТРАТ
ҲАҚИДА.
Scientific progress
,
2
(1), 1349-1354.
9.
RAJABOV, O. (2022). " TARIKHI MULLOZODA" IS AN IMPORTANT SOURCE ON THE
HISTORY OF THE SACRED PLACES AND SHRINES OF BUKHARA.
International Journal
of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 89-93.
10.
Rajabov, O. (2021). “Тарихи Муллозода” асари–Бухоро муқаддас қадамжолари ва
зиёратгоҳлари тарихи бўйича муҳим манба.
Центр научных публикаций (buxdu. uz)
,
8
(8).
11.
Rajabov, O. (2021). Chor Bakr tarixiy me’moriy majmuasi xususida.
Центр научных
публикаций (buxdu. uz)
,
8
(8).
12.
Rajabov, O. I. (2022). History of fortress of Makhmud Torobi.
International Journal of
Intellectual Cultural Heritage
,
2
(6), 50-54.
13.
Temirov, F., & Umarov, B. (2021). Practical application of family, marriage and
inheritance rights in bukhara emirates.
Scientific progress
,
2
(1), 1201-1207.
14.
Rajabov, O. I. (2021). Buxorodagi ayrim muqaddas qadamjo-qal’alar xususida.
Scientific
progress
,
1
(6), 1162-1168.
15.
Iskandarovich, R. O. (2022). Historical Architectural Complex of the Chor (Pers. Four)
Bakr Ensemble.
Telematique
, 6886-6890.
16.
Rajabov, O. I. (2022). History of fortress of Makhmud Torobi.
International Journal of
Intellectual Cultural Heritage
,
2
(6), 50-54.
17.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро шаҳри 11 дарвозасининг тарихи ва тақдири (ўлкашунос
ТФ Гелах тадқиқотларида). Тюркоязычные страны. Республиканский научно-
методический и познавательный журнал.
Алмати
,
2
, 6-8.
18.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро ўлкашунослиги тарихини ўрганишда СН Юренев
ёзишмаларининг ўрни.
Тошкент: Ўзбекистон Миллий университети хабарлари
, (1), 5-9.
19.
BAXTISHOD, U., & ULUG‘BEK, Q. Y. (2022). MS ANDREEV-THE GREAT
EASTERN SCIENTIST.
International Journal of Philosophical Studies and Social Sciences
,
2
(3),
120-123.
20.
Болтаев, А. Х. (2019). Исследование С. Юренева в мечети Калян.
Вестник
археологии, антропологии и этнографии
, (1 (44)), 45-53.
21.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро ўлкашунослиги тарихини ўрганишда СН Юренев
ёзишмаларининг ўрни.
Тошкент: Ўзбекистон Миллий университети хабарлари
, (1), 5-9.
22.
Болтаев, А. Х. (2019). Бухарские коллекционеры. In
Россия-Узбекистан.
Международные образовательные и социально-культурные технологии: векторы
развития
(pp. 142-143).
23.
Болтаев, А. (2020). Бухородаги биринчи музей.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
1
(1).
24.
Naimov, I., & Toshpo‘latova, S. (2023). MARRIAGE CEREMONY OF TAJIKS IN THE
WORK
OF
MIKHAIL
STEPANOVICH
ANDREYEV
“TADJIKI
DOLINI
KHUF”.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
3
(1), 12-16.
25.
Umarov, B. (2021). OLIY TA’LIMDA TALABALAR O ‘QUV-BILUV
FAOLIYATINING PSIXODIDAKTIK ASOSLARI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
8
(8).
26.
Umarov, B. B. (2021). FAMILY AND MARRIAGE RELATIONS IN NA
KISLYAKOV'S RESEARCH.
Journal of Central Asian Social Studies
,
2
(02), 127-135.
27.
Naimov, I. N. (2021). A coverage of the activities of the Mangitic Emirs in the works of
Ahmad Donish.
International Journal on Integrated Education
,
4
(5), 36-45.
28.
Naimov, I. (2023). AHMAD DONISH ILMIY MEROSIDA ISLOM HUQUQI
MASALALARI.
Scientific journal of the Fergana State University
, (1), 71-71.
29.
Ismat, N. (2021). “MEYORU-Т-TADOYYUN” AS RELIGIOUS AND MORAL
SOURCE.
The Light of Islam
,
2021
(2), 46-54.
30.
Klichev, O. (2020). Scholarships of Emirs of Bukhara.
Oriente moderno
,
100
(1), 57-74.
31.
Кличев, О. А. (2020). Особенности приема посольств Российской Империи в
Бухарском Эмирате во второй половине XIX в.
Россия и мусульманский мир
, (1 (315)), 99-
113.
32.
Klichev, O. A. (2016). Discourse to the history of political аgency in the emirate of
Bukhara.
Europaische Fachhochschule
, (8), 14-15.
33.
Umarov, B. (2020). БУЮК ОЛИМ НА КИСЛЯКОВНИНГ ПЕДАГОГЛИК
ФАОЛИЯТИГА НАЗАР.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
34.
Abdurasulovich, K. O. (2023). ACTIVITY OF EDITORS OF" BUKHORONOMA"
NEWSPAPER.
Open Access Repository
,
4
(3), 1385-1388.
35.
Кличев, О. (2020). БУХОРО АМИРЛИГИ ВА РОССИЯ ИМПЕРИЯСИ
ЎРТАСИДАГИ ДИПЛОМАТИК МУНОСАБАТЛАРДА СОВҒА АЛМАШИНУВ
ТАРТИБЛАРИ.
Farg'ona davlat universiteti
, (4), 71-74.
36.
Beshimov, M. (2022). Abdulvahid Munzim-enlightened poet, state and public
figure.
International Journal of Philosophical Studies and Social Sciences
,
2
(6), 52-56.
37.
BESHIMOV, M. (2022). Amir Said Alimkhan and Young Bukhara residents.
International
Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 78-83.
38.
Beshimov, M. (2023). ISSUES OF AGGRESSION OF THE RUSSIAN EMPIRE IN THE
WORKS OF MIRZO SOMI.
Modern Science and Research
,
2
(7), 316-321.
39.
Beshimov, M. (2021). Mang'itlar davrida Buxoroda madaniy hayot.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
7
(7).
40.
UMAROV, B. (2022). ARCHITECTURE OF BUKHARA IN THE ASHTARKHANID
PERIOD.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 94-100.
41.
Beshimov, M. (2023). THE HISTORY OF BUKHARA OF THE DOCUMENTS OF THE
QUSHBEGI ARCHIVE IMPORTANCE IN LEARNING.
Modern Science and Research
,
2
(7),
305-309.
42.
SHAROPOV, D. (2022). ПРАВИТЕЛЬ МАНГЫТОВ ЭМИР ХАЙДАР.
International
Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 101-104.
43.
Ravshanovich, S. D. (2022). CURRENTLY, THE PLACE OF AFGHANISTAN IN THE
COMMUNICATION OF CENTRAL AND SOUTH ASIA.
International Journal of Intellectual
Cultural Heritage
,
2
(6), 55-59.
44.
Sharopov, D. (2021). ABDURAZZOQ SAMARQANDIYNING “MATLAI SA'DAYN
VA MAJMAI BAHRAYN” ASARINING O'RGANILISH TARIXI.
Scientific progress
,
2
(1),
358-361.
45.
Nosirov, S. (2022). Sadriddin Ayniy asarlari buxoro inqilobini tarixini o ‘rganuvchi manba
sifatida.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
26
(26).
46.
Sherzod, N. (2023). HISTORIAN SCIENTIST POLAT SOLIYEV IS A RESEARCHER
OF THE HISTORY OF BUKHARA.
International Journal of Philosophical Studies and Social
Sciences
,
3
(3), 32-38.
47.
Bakhtishod, U. (2024). CONSTRUCTIVE ACTIVITIES TO THE SAMANID
RULERS.
Western European Journal of Historical Events and Social Science
,
2
(5), 169-172.
48.
Sherzod O‘ktam o‘g, N., & Komilovich, B. M. (2023). Illumination of socio-economic
issues in Turkestan in the works of Professor Polat Soliyev.
Telematique
,
22
(01), 1278-1282.
49.
Nosirov, S. (2023). TARIXCHI OLIM PO ‘LAT SOLIEV IJODIDA TURKISTON
TARIXI MASALALARINING YORITILISHI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
29
(29).
50.
Umarov, B. (2023). ARAB MANBALARIDA BUXORO SHAHRI TAVSIFI (“KITOB
AL-MASOLIK VAL MAMALIK” MISOLIDA).
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
38
(38).
51.
Umarov B. NA KISLYAKOV TADQIQOTLARIDA BUXORO AMIRLIGIDAGI
FEODAL VA QISHLOQ XO‘JALIGI MUNOSABATLARINING YORITILIShI //ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2021. – Т. 6. – №. 6.
