BUXORO AMIRLIGI VA ROSSIYA O`RTASIDA XIX ASRNING 30-50
YILLARDA OLIB BORILGAN MUNOSIBATLAR
Homidjonov Nodir Bahodir og`li
CHDPU talabasi.
Buxoro va Rossiya o’rtasidagi XIX asirning 30-40 yillarda olib borgan
aloqalarni yoritishda, avvalambor iqtisodiy aloqalar va o’zaro munosibatlar qay
darajada ekanligiga biroz to’xtalib o’tish kerak. Bu vaqtda Buxoroning Rossiyaga
chiqaradigan maxsulotlarining asosiy qismi: paxta, yigirilgan ip, mahalliy to’qima ip
gazlamalardan iborat edi. Shu bilan birga ikkinchi darajada Buxorodan gilam, xar xil
mo’ynalar, quruq mevalar chiqarilardi.
Aksincha Rossiyadan Buxoroga yuboriladigan maxsulotlar asosan: To’qima
ipgazlamalar, movut, charm, metallardan: mis, temir, cho’yan hamda oltin va
bo’yoqlar tashkil etar edi. Asosan tayyor maxsulotlarning olib kelish ham va unga
bo’lgan talab ham ancha yuqori bo’lgan. Paxta bilan yigirilgan ip Buxoro
ekisportining 25 foizini, ip gazlamalar ham 25 foizini tashkil qilar edi.
XIX 30-40 yillar davomida Buxoro xonligi va Rossiyaning savdo munosibatlari
Qozog’stondagi talonchilik harakatlari yoki Hindiston ingiliz mahsulotlarining O’rta
Osiyo va shu bilan birga Buxoroga kirib kelishi va Rossiya mollari bilan o’zaro
raqobatning keskinlashuviga qaramasdan o’zaro savdo-sotiq ishlari rivojlanib borar
edi. Bunga misol qilib Rossiyaga chiqariladigan mahsulotlarning umumiy hajmi
1837-1839- yillar uchun berilgan malumotlar bo’yicha o’rta hissob bilan, 264 ming
so’mdan to 3550 ming so’m orasida tebranib turgan bo’lsa, Rossiyadan Buxoroga
keltirilgan mahsulotlarning umumiy hajmi yiliga, o’rta hissob bilan olinganda, 1180
ming so’mdan to 1600 ming so’mgacha yetib brogan edi.
Yana bir misol N.Xonikovning bergan malumotlarga qaraganda Rossiyadan
Buxoroga 1830-yilda 1 million 834 ming 571 so’m 80 tiyinlik mol chiqarilgan bo’lsa,
1840-yilga kelganda Buxoroga olib kelingan rus maxsulotlarining umumiy hajmi 3
million 283 ming 654 so’mgacha oshib brogan edi.
XIX asirning 30-40 yillarda Buxorodan Rossiyaga olib boriladigan paxta
maxsulotining hamda Rossiyadan O’rta Osiyoga olib kelinadigan mollarning orasida
tayyor maxsulotning hajmi oshib borayotgan edi. 1834-1840 yillar ichida
Rossiyaning O’rta Osiyoga olib kelgan maxsulotning umumiy hajmining 50-60 foizi
tayyor mahsulotdan iborat edi.
XIX asirning 40-50 yillar davomida Rossiya va Buxoro o’rtasidagi savdo-sotiq
oldingisidan ham yanada rivoj topdi. Bu paytlarda Rossiyaning sanoat mahsulotlari
Yevropa sanoat mahsulotlari bilan raqobat qila olmas edi. Shu uchun Rossiya o`z
sanoat mahsulotlarini O’rta Osiyo bozorlarida sotishni rejalashtirgandi. Bu holat
Buxoro uchun ham manfatli edi. Chunki O’rta Osiyo sanoatlashmagandi. Shu tufayli
O’rta Osiyoda tayyor mahsulotga talab kuchli edi. Shu uchun har ikki tomonga
manfatli bo’lgani uchun ikki o’rtada savdo rivojlandi.
XIX asirning 40-50 yillari Rossiyada O’rta Osiyoga chiqariladigan mahsulotlar
umumiy hajmining 60 foizidan to 80 foizigacha tayyor mahsulot tashkil etar edi.
Masalan Rossiya ekisporining 30 foizi ip-gazlama, 20 foizi xar xil olton chervon
puli, 12 foizi charm va 15 foizi metal hamda metal buyumlardan iborat edi. Shu
vaqtlarda O’rta Osiyodan Rossiyaga chiqarilgan mahsulotlarning 30 foizini paxta
bilan yigirilgan ip, 45 foizini mahalliy to’qima ip gazlamalar va 12 foizini xar xil
mo’ynalar tashkil qilar edi. Bu vaqtlarda Rossiyaga chiqarilgan paxtani umummiy
hajmi yiliga ipning hajmiga qaraganda 70 foizga yaqin borar edi.
XIX
asirning
2
yarmida
Rossiyada qo’lda ishlab chiqarishdan
mashinalashtirilgan ishlab chiqarish texnikasiga o’tish davri bo’ldi, bu to’qimachilik
sanoatida boshlangan edi. Ayniqsa 1842 yilda ingiliz hukumati chet davlatlarga
mashina chiqarishga ochiqdan-ochiq ruxsat etilganidan so’ng yanada rivojlandi.
Masalan 1841 yil Rossiyada 20 dona ip yigirish va 224 ta to’qimachilik korxonasi
bo’lgan bo’lsa 1850 yilga kelganda ip yigirish korxonalarining soni 15,877,
to’qimachilik korxonasining soni 12,771 ga yetgan edi.
Sanoat rivojlanganligi uchun to’qimachilik soxasiga paxta kerak edi. Bu
muammoni yechish uchun bu maxsulotni O’rta Osiyodan olish arzonga tushardi.
Rossiya va Buxoro bilan savdo-sotiq yo’llari yaqin bo’lgan Orenburg va Troisk
shaxarlaridan o’tib, Xiva xonligidan o’tib borish kerik edi. Shu uchun Xiva xonligi
tranzit savdo o’tgani uchun tranzit boj olingan. Qozoqlar karvonlarning talashi va
Buxoroda Osiyo savdogarlariga rus savdogarlaridan kam boj olinishi savdo-sotiqqa
to’sqinlik qilar edi. Shu uchun ular odatda savdoni O’rta Osiyo savdogarlari
vositachiligida amalga oshirganlar.
Rossiya xomashyo bazasi va mollarni sotadigan bozor sifatida qaraganligi
uchun rus savdogarlari hukumatga bojlarni qisqartirish, Buxoro va Xiva savdo
yo’llarida karvonsaroylar qurish, Buxoroda Rus elchixonalarini tashkil etish,
Xivadan tiranzid boj olmaslik choralarini ko’rishni hukumatdan so’ray boshlagan
edilar. Ayrim burjuaziya vakillari ham 40-yillarda Osiyo bilan bo’ladigan savdoni
yanada rivojlantirish va unda Rus mahsulotlarining monopol savdosini uyushtirish
uchun bir qancha aniq programmalar bilan hukumatga murojat qila boshlagan edi.
Mana shunday burjuaziya vakillaridan biri P.V.Golubkov. U O’rta Osiyo va
Hindiston bilan savdoni kuchaytirish uchun “Rossiya va Osiyo savdo uyi” nomi bilan
aksiyalar savdo kompaniyasining tashkil etishni taklif qiladi. Uni taklifiga binoan
Kaspiyda tanho suzish, Eron, Afg’oniston, O’rta Osiyo orqali Hindiston bilan tranzit
savdo qilish huquqi berilib hukumat harbiy kuch va pul mablag’i bilan yordam berishi
kerak edi.
Rossiya oldida O’rta Osiyo bozorlarida manapol savdoni taminlash hamda
ingilizlarning bu yerda tasir etmaslikka yo’l qo’ymaslik vazifasi turar edi. Shu bilan
birga Xiva xonligining Qozog’iston janubidagi xonliklarga homiylik qilib, rus
mollariga hujum qilishini oldini olish muhim edi. Shu bilan birga eng katta
muammolardan biri, ingilizlarning janubdan bu yerlarga ko`z olaytirayotganligi
Rossiya hukumatiga yoqmas edi.
Shu bilan birga Buxorodan Rossiyaga elchilar borib Xiva va Qozog’istondagi
talonchiliklarni to’xtatishni so’ragan. Shundaylardan biri 1836 Orenburg shahriga
kelgan Buxoro elchisi Boltaqulbek Rus hukumatidan Xivaliklarning savdo yo’lida
olib borayotgan talonchilik harakatiga qarshi kurash boshlashni iltimos qiladi. Bu
borada Buxoro amiri ham Rossiyaga yordam berishni aytib murojat qiladi.
Rossiya hukumati ham bu vaqtlarda Xiva xonligi bilan munosibatlarning
keskinlashuvi sababli Buxoro xonligi bilan aloqani mustahkamlash tarafdori edi.
1834 yilda rus hukumati Buxoroga P.I.Demizonni yuborgan edi. Adabiyotlarda
ko’rsatilishicha, P.I.Demizon Buxoroga Mirza Zafar nomi bilan tatar mullasi niqobi
ostida keladi. Ammo P.I.Demizonning bunday niqob bilan yuborilishning sababi
malum emas. Bizning fikrimizcha u islom dini va sharq urfodatlari bilan tanish
bo’lganligi uchun Buxoroda bemalol yurib malumot to’plash maqsadida bunday
niqob ostida yuborilgan bo’lsa kerak. garchiBuxoro hukumati P.I.Demizonga shubha
bilan qarab, uni biroz adovat bilan qarshi olgan bo’lsa ham lekin amir Nasrullo
Rossiya va Xiva o’rtasida urush kelib chiqqan paytda Buxoroning betaraf bo’lishiga
vada qilgan edi.
Buxoro xonligi ham Ingiliz agressiyasidan himoyalanish uchun Rossiya bilan
yaqinlashish siyosatini o’tkazadi. Hattoki ingilizlardan agent kelgan paytda ham Rus
hukumatini xabardor qilgan, shuningdek ularga qanday javob qaytarishni ham
ulardan maslihat so’ragan. Misol uchun 1836 yil Orsk qalasiga Qurvonbek kelib
ingiliz agentlari kelib kelib ingiliz agentlari kelib amirni arzon sanoat mollarini olib
kelishi bilan amirni ishontirib zo`r berib shartnoma tuzmoqchi ekanligini aytadi.
Rossiya hukumati bu borada mudofa uchun Osiyo davlatlari bilan ittifoq bo`lishini
Rossiya quvatlashini aytadi. Rossiya hukumati Xiva xonligiga qarshi qirolli yurish
uyushtirgan paytlarda Buxoro va Rossiya aloqasi yanada mustahkamlanadi. Sababi
Xivaga Angilya agressiv harakati bilan Angilya qo`liga o`tsa Rossiya Buxoro
iqtisodiy aloqalariga putur yetishini bilardilar. Shu uchun Buxorodan Xiva xoni
Rossiyaga qarshi ittifoq bo`lishini so`rasa taklifini qaytarib yuboradi. Hattoki 1838
yil voqeadan xabar berish uchun Boltaqulbekka alohida vazifa beriladi. Shu bilan
birga amir Nasrullo Buxoro hududidan yer osti boyliklarini topish uchun tog`
injinerlarini yuborishni so`raydi. Sanoat rivojlanib xomashyoga talab ortib
borayotgan Rossiyaga qo`l keladi. Rossiyadan 1839 yil aprel oyida kapitan
Kovaleviskiy, kapitan Gerngrees, tarjimon, kon texnigi, 2 ishchi va 4 kazakdan iborat
ekspiditsiya yuboradi.
Xulosa qilib aytadigan bo`lsak Rossiya Angilya agressiyasidan asrab qolish va
O`rta Osiyo xalqlarini iqtisodiy qaram qilib, o`z tasirini oshirishga harakar qila
boshlaydi. Bu narsa O`rta Osiyo xalqlari tarixida eng yuksak va eng progressive
xodisaga yani O`rta Osiyoning Rossiyaga qo`shilib borishiga va bu yerda
yashaydigan xalqlarning jumladan O`zbeklarning rus xalqiga yondashishiga olib
kelmoqda edi. Bu hodisalar oxir oqibat ayanchli oqibatlarga olib kelishiga zamin
yaratdi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Темиров, Ф., & Халикова, Н. (2021). Бухоро амирлигида ташқи сиёсат ва дипломатиянинг
ривожланиши тарихидан.
Scientific progress
,
2
(1), 1276-1282.
2.
Темиров, Ф., & Умаров, Б. (2021). Бухоро амирликда оила, никоҳ ва мерос ҳуқуқининг
амалда қўлланиши.
Scientific progress
,
2
(1), 1201-1207.
3.
Temirov,
F.
(2023).
SADRIDDIN
AYNIY
IJODIDA
TURKISTON
TARIXI
MASALALARI.
Farg'ona davlat universiteti
, (1), 70-70.
4.
Temirov, F. Of the journalistie work of Sadriddin Ayni Concerning Issues of Bukhara
history.
Irish Interdisciplinary of Science & Research (IIJSR) Vol
,
6
, 12-17.
5.
Темиров, Ф. У. (2023). Жизнь И Научно-Творческая Деятельность Садриддина Айни В
Трудах Его Современников.
Central Asian Journal of Social Sciences and History
,
4
(2), 128-134.
6.
Темиров, Ф. У. (2022). Мустақил ўзбекистонда инсон ҳуқуқлари ва қадрини улуғлаш–энг
олий немат.
Academic research in educational sciences
, (1), 184-188.
7.
Umarov B.B. & Temirov, F. (2023). Sources of information on the socio-economic life of the
Somanian dynasty.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
3
(3), 35-41.
8.
Темиров, Ф., & Исломов, Д. (2021). САДРИДДИН АЙНИЙ–ЗАМОНДОШИ ФИТРАТ
ҲАҚИДА.
Scientific progress
,
2
(1), 1349-1354.
9.
RAJABOV, O. (2022). " TARIKHI MULLOZODA" IS AN IMPORTANT SOURCE ON THE
HISTORY OF THE SACRED PLACES AND SHRINES OF BUKHARA.
International Journal
of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 89-93.
10.
Rajabov, O. (2021). “Тарихи Муллозода” асари–Бухоро муқаддас қадамжолари ва
зиёратгоҳлари тарихи бўйича муҳим манба.
Центр научных публикаций (buxdu. uz)
,
8
(8).
11.
Rajabov, O. (2021). Chor Bakr tarixiy me’moriy majmuasi xususida.
Центр научных
публикаций (buxdu. uz)
,
8
(8).
12.
Rajabov, O. I. (2022). History of fortress of Makhmud Torobi.
International Journal of
Intellectual Cultural Heritage
,
2
(6), 50-54.
13.
Temirov, F., & Umarov, B. (2021). Practical application of family, marriage and inheritance
rights in bukhara emirates.
Scientific progress
,
2
(1), 1201-1207.
14.
Rajabov, O. I. (2021). Buxorodagi ayrim muqaddas qadamjo-qal’alar xususida.
Scientific
progress
,
1
(6), 1162-1168.
15.
Iskandarovich, R. O. (2022). Historical Architectural Complex of the Chor (Pers. Four) Bakr
Ensemble.
Telematique
, 6886-6890.
16.
Rajabov, O. I. (2022). History of fortress of Makhmud Torobi.
International Journal of
Intellectual Cultural Heritage
,
2
(6), 50-54.
17.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро шаҳри 11 дарвозасининг тарихи ва тақдири (ўлкашунос
ТФ Гелах тадқиқотларида). Тюркоязычные страны. Республиканский научно-методический
и познавательный журнал.
Алмати
,
2
, 6-8.
18.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро ўлкашунослиги тарихини ўрганишда СН Юренев
ёзишмаларининг ўрни.
Тошкент: Ўзбекистон Миллий университети хабарлари
, (1), 5-9.
19.
BAXTISHOD, U., & ULUG‘BEK, Q. Y. (2022). MS ANDREEV-THE GREAT EASTERN
SCIENTIST.
International Journal of Philosophical Studies and Social Sciences
,
2
(3), 120-123.
20.
Болтаев, А. Х. (2019). Исследование С. Юренева в мечети Калян.
Вестник археологии,
антропологии и этнографии
, (1 (44)), 45-53.
21.
Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро ўлкашунослиги тарихини ўрганишда СН Юренев
ёзишмаларининг ўрни.
Тошкент: Ўзбекистон Миллий университети хабарлари
, (1), 5-9.
22.
Болтаев, А. Х. (2019). Бухарские коллекционеры. In
Россия-Узбекистан.
Международные образовательные и социально-культурные технологии: векторы
развития
(pp. 142-143).
23.
Болтаев, А. (2020). Бухородаги биринчи музей.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
1
(1).
24.
Naimov, I., & Toshpo‘latova, S. (2023). MARRIAGE CEREMONY OF TAJIKS IN THE
WORK OF MIKHAIL STEPANOVICH ANDREYEV “TADJIKI DOLINI KHUF”.
International
Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
3
(1), 12-16.
25.
Umarov, B. (2021). OLIY TA’LIMDA TALABALAR O ‘QUV-BILUV
FAOLIYATINING PSIXODIDAKTIK ASOSLARI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
8
(8).
26.
Umarov, B. B. (2021). FAMILY AND MARRIAGE RELATIONS IN NA KISLYAKOV'S
RESEARCH.
Journal of Central Asian Social Studies
,
2
(02), 127-135.
27.
Naimov, I. N. (2021). A coverage of the activities of the Mangitic Emirs in the works of
Ahmad Donish.
International Journal on Integrated Education
,
4
(5), 36-45.
28.
Naimov, I. (2023). AHMAD DONISH ILMIY MEROSIDA ISLOM HUQUQI
MASALALARI.
Scientific journal of the Fergana State University
, (1), 71-71.
29.
Ismat, N. (2021). “MEYORU-Т-TADOYYUN” AS RELIGIOUS AND MORAL
SOURCE.
The Light of Islam
,
2021
(2), 46-54.
30.
Klichev, O. (2020). Scholarships of Emirs of Bukhara.
Oriente moderno
,
100
(1), 57-74.
31.
Кличев, О. А. (2020). Особенности приема посольств Российской Империи в
Бухарском Эмирате во второй половине XIX в.
Россия и мусульманский мир
, (1 (315)), 99-
113.
32.
Klichev, O. A. (2016). Discourse to the history of political аgency in the emirate of
Bukhara.
Europaische Fachhochschule
, (8), 14-15.
33.
Umarov, B. (2020). БУЮК ОЛИМ НА КИСЛЯКОВНИНГ ПЕДАГОГЛИК
ФАОЛИЯТИГА НАЗАР.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
34.
Abdurasulovich, K. O. (2023). ACTIVITY OF EDITORS OF" BUKHORONOMA"
NEWSPAPER.
Open Access Repository
,
4
(3), 1385-1388.
35.
Кличев, О. (2020). БУХОРО АМИРЛИГИ ВА РОССИЯ ИМПЕРИЯСИ
ЎРТАСИДАГИ
ДИПЛОМАТИК
МУНОСАБАТЛАРДА
СОВҒА
АЛМАШИНУВ
ТАРТИБЛАРИ.
Farg'ona davlat universiteti
, (4), 71-74.
36.
Beshimov, M. (2022). Abdulvahid Munzim-enlightened poet, state and public
figure.
International Journal of Philosophical Studies and Social Sciences
,
2
(6), 52-56.
37.
BESHIMOV, M. (2022). Amir Said Alimkhan and Young Bukhara residents.
International
Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 78-83.
38.
Beshimov, M. (2023). ISSUES OF AGGRESSION OF THE RUSSIAN EMPIRE IN THE
WORKS OF MIRZO SOMI.
Modern Science and Research
,
2
(7), 316-321.
39.
Beshimov, M. (2021). Mang'itlar davrida Buxoroda madaniy hayot.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
7
(7).
40.
UMAROV, B. (2022). ARCHITECTURE OF BUKHARA IN THE ASHTARKHANID
PERIOD.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 94-100.
41.
Beshimov, M. (2023). THE HISTORY OF BUKHARA OF THE DOCUMENTS OF THE
QUSHBEGI ARCHIVE IMPORTANCE IN LEARNING.
Modern Science and Research
,
2
(7),
305-309.
42.
SHAROPOV, D. (2022). ПРАВИТЕЛЬ МАНГЫТОВ ЭМИР ХАЙДАР.
International
Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
2
(2), 101-104.
43.
Ravshanovich, S. D. (2022). CURRENTLY, THE PLACE OF AFGHANISTAN IN THE
COMMUNICATION OF CENTRAL AND SOUTH ASIA.
International Journal of Intellectual
Cultural Heritage
,
2
(6), 55-59.
44.
Sharopov, D. (2021). ABDURAZZOQ SAMARQANDIYNING “MATLAI SA'DAYN VA
MAJMAI BAHRAYN” ASARINING O'RGANILISH TARIXI.
Scientific progress
,
2
(1), 358-361.
45.
Nosirov, S. (2022). Sadriddin Ayniy asarlari buxoro inqilobini tarixini o ‘rganuvchi manba
sifatida.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
26
(26).
46.
Sherzod, N. (2023). HISTORIAN SCIENTIST POLAT SOLIYEV IS A RESEARCHER
OF THE HISTORY OF BUKHARA.
International Journal of Philosophical Studies and Social
Sciences
,
3
(3), 32-38.
47.
Bakhtishod, U. (2024). CONSTRUCTIVE ACTIVITIES TO THE SAMANID
RULERS.
Western European Journal of Historical Events and Social Science
,
2
(5), 169-172.
48.
Sherzod O‘ktam o‘g, N., & Komilovich, B. M. (2023). Illumination of socio-economic
issues in Turkestan in the works of Professor Polat Soliyev.
Telematique
,
22
(01), 1278-1282.
49.
Nosirov, S. (2023). TARIXCHI OLIM PO ‘LAT SOLIEV IJODIDA TURKISTON TARIXI
MASALALARINING YORITILISHI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
29
(29).
50.
Umarov, B. (2023). ARAB MANBALARIDA BUXORO SHAHRI TAVSIFI (“KITOB AL-
MASOLIK VAL MAMALIK” MISOLIDA).
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
38
(38).
51.
Umarov B. NA KISLYAKOV TADQIQOTLARIDA BUXORO AMIRLIGIDAGI
FEODAL VA QISHLOQ XO‘JALIGI MUNOSABATLARINING YORITILIShI //ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2021. – Т. 6. – №. 6.
