Noyabr, 2024-Yil
71
AHOLI DEMOGRAFIYASINING MAMLAKAT IQTISODIY TARAQQIYOTIGA
TA’SIRI
Hakimov Dilshod Shokir o‘g‘li
Samarqand davlat universiteti
Kattaqo‘rg‘on filiali Raqamki texnalogiyalar va iqtisodiyot kafedrasi o‘qituvchisi.
A’zamova Feruza
Samarqand davlat universiteti
Kattaqo‘rg‘on filiali “Iqtisodiyot” yo‘nalishi talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14052115
Annotatsiya.
Ushbu tadqiqotda aholi demografiyasining mamlakat iqtisodiy taraqqiyotiga
ta'siri, xususan, mehnat bozori, bandlik va milliy daromadga ko'rsatgan ta'siri o'rganiladi.
Maqolada dunyo va O‘zbekiston olimlarining demografik jarayonlarning iqtisodiy
rivojlanish bilan bog'liq tadqiqotlari tahlil qilinadi. Aholi dinamikasi, yosh tarkibi, migratsiya va
boshqa demografik ko'rsatkichlarning iqtisodiy jarayonlarga ta'siri, shuningdek, bu
jarayonlardan samarali foydalanish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqiladi. Tadqiqot natijalari
iqtisodiy siyosatni shakllantirishda demografik o‘zgarishlarni hisobga olish zarurligini ko‘rsatadi
va mamlakatning barqaror rivojlanishiga hissa qo‘shadi.
Kalit so‘zlar:
demografiya, iqtisodiy rivojlanish, mehnat bozori, aholi dinamikasi,
migratsiya.
THE EFFECT OF POPULATION DEMOGRAPHY ON THE ECONOMIC
DEVELOPMENT OF THE COUNTRY
Abstract.
This study examines the impact of population demographics on a country's
economic development, specifically focusing on the labor market, employment, and national
income. The article analyzes research by global and Uzbek scholars on demographic processes
and their relationship to economic growth. Population dynamics, age structure, migration, and
other demographic indicators are studied, along with recommendations for effectively utilizing
these processes. The findings emphasize the importance of considering demographic changes in
shaping economic policies and promoting the country's sustainable development.
Keywords:
demography, economic development, labor market, population dynamics,
migration.
ВЛИЯНИЕ ДЕМОГРАФИИ НАСЕЛЕНИЯ НА ЭКОНОМИЧЕСКОЕ РАЗВИТИЕ
СТРАНЫ
Noyabr, 2024-Yil
72
Аннотация.
В данном исследовании рассматривается влияние демографии
населения на экономическое развитие страны, в частности, на рынок труда, занятость и
национальный доход. В статье проводится анализ исследований мировых и узбекистанских
ученых по демографическим процессам и их связи с экономическим развитием. Изучаются
динамика населения, возрастная структура, миграция и другие демографические
показатели, а также разрабатываются рекомендации по эффективному использованию
этих процессов. Результаты исследования подчеркивают необходимость учета
демографических изменений при формировании экономической политики и содействии
устойчивому развитию страны.
Ключевые слова:
демография, экономическое развитие, рынок труда, динамика
населения, миграция.
Kirish
XXI asrda mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanishi va barqaror taraqqiyotga erishishida
demografik omillar katta ahamiyatga ega bo'lib qolmoqda. Har bir davlatning aholisi uning
iqtisodiy faoliyati va ijtimoiy infratuzilmasi uchun asosiy resurs hisoblanadi. Shuning uchun aholi
soni, yosh tarkibi, migratsiya va bandlik kabi demografik ko'rsatkichlarning iqtisodiy taraqqiyotga
ta'sirini o'rganish dolzarb masalalardan biridir.
Mamlakat iqtisodiyoti va demografiyasi o'rtasidagi o'zaro bog'liqlikni chuqur tushunish
iqtisodiy siyosatni yanada samarali rejalashtirish va amalga oshirish imkonini beradi. Demografik
o'zgarishlar, xususan, aholining keksayishi, mehnat yoshidagi aholining o'sishi yoki kamayishi
kabi jarayonlar iqtisodiy o'sish sur'atlariga bevosita ta'sir ko'rsatadi. Bu jarayonlar nafaqat ishlab
chiqarish va iste'mol darajasiga, balki davlatning soliq siyosati, investitsiyalar va ijtimoiy ta'minot
tizimiga ham ta'sir etadi.
Ushbu tadqiqotning maqsadi — aholi demografiyasining asosiy jihatlari va o'zgarishlarini
o'rganish hamda ularning mamlakat iqtisodiy taraqqiyotiga ta'sirini tahlil qilishdir. Tadqiqot
doirasida aholining yosh tarkibi, tug'ilish va o'lim darajalari, migratsiya va boshqa demografik
ko'rsatkichlar iqtisodiy jarayonlarga qanday ta'sir ko'rsatishi o'rganiladi. Bu orqali davlatning
iqtisodiy siyosatini takomillashtirish va demografik imkoniyatlardan samarali foydalanish
bo'yicha tavsiyalar ishlab chiqish rejalashtirilmoqda.
Mazkur mavzu bo'yicha tadqiqot O'zbekiston misolida amalga oshiriladi, bunda mamlakat
demografik jarayonlari va iqtisodiy o'sish ko'rsatkichlari asosida mintaqaviy xususiyatlarni
hisobga olgan holda tahlil o'tkaziladi.
Noyabr, 2024-Yil
73
Aholi demografiyasining mamlakat iqtisodiy taraqqiyotiga ta’sirini va uning nazariy
hamda amaliy jihatlari nafaqat O‘zbekistonlik olimlar tomonidan, balki dunyo miqyosidagi
tadqiqotchilar tomonidan ham keng o‘rganilgan.
T. R. Malthus
– demografik tadqiqotlarning asoschilaridan biri hisoblanadi. Uning "Aholi
haqidagi tadqiqot" asarida aholi soni va oziq-ovqat resurslari o'rtasidagi munosabat haqida
nazariya ilgari surilgan. Malthus aholining geometrik progressiyada o'sishi va resurslarning
cheklanganligi sababli iqtisodiy qiyinchiliklar yuzaga kelishini ta’kidlagan.
David Bloom va David Canning
– "demografik dividend" tushunchasini ishlab chiqqan
olimlardandir. Ular demografik dividend orqali mehnat yoshidagi aholining o‘sishi iqtisodiy o‘sish
sur’atlarini oshirish imkoniyatini yaratishini ta'kidlaydi. Ularning tadqiqotlari rivojlanayotgan
davlatlarda demografik dividenddan foydalanish orqali iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishga
qaratilgan.
O‘zbekistonlik olimlar: Murodali Teshayev
– O‘zbekistonning yetakchi
demograflaridan biri bo‘lib, aholining yosh tarkibi va demografik jarayonlarning iqtisodiy
o‘sishga ta'sirini o‘rgangan. Uning tadqiqotlari aholining iqtisodiy faolligini oshirish va iqtisodiy
siyosatga demografik omillarni hisobga olgan holda yondashishni taklif qiladi.
Bahodir Mirkhaydarov
– iqtisodchi olim sifatida demografik o‘zgarishlarning iqtisodiy
siyosatga ta'sirini o‘rgangan. U aholining bandligi va migratsiya oqimlari O‘zbekiston iqtisodiy
rivojlanishi uchun qanday ahamiyatga ega ekanligi haqida ilmiy maqolalar yozgan.
Shoislom Shayusmonov
– uning tadqiqotlari aholining iqtisodiy faolligi, aholining o‘rta
yosh tarkibi va bu omillarning iqtisodiy o‘sishga ta'sirini o‘rganishga qaratilgan. Shoislomov
iqtisodiy o‘sish uchun aholi mehnat resurslaridan samarali foydalanishni taklif qilgan.
Saida Safarova
– O‘zbekistonda demografik o‘zgarishlar va mehnat bozori o‘rtasidagi
bog‘liqlikni tahlil qiluvchi yetakchi tadqiqotlardan birini olib borgan. Uning ishlarida demografik
jarayonlarning mamlakat mehnat bozoridagi taklif va talabga qanday ta'sir qilishi haqida ilmiy
xulosalar berilgan.
Ushbu tadqiqotlar asosida demografik jarayonlarning mamlakat iqtisodiy siyosatiga ta’siri
va rivojlanish strategiyalari aniqlangan. O‘zbekiston olimlari bu masalaga mahalliy xususiyatlarni
inobatga olgan holda yondashishadi va milliy iqtisodiy rivojlanish yo‘llarini taklif qilishadi.
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligining xabar berishicha,
2024-yil 1-oktabr holatiga ko’ra, O’zbekiston Respublikasida istiqomat qiluvchi doimiy aholi soni
37,355.4 ming kishini tashkil etadi. Bu ko’rsatkich 2023-yilning shu davriga nisbatan 755.6 ming
kishiga, ya’ni 2.1 %ga oshgan.
Noyabr, 2024-Yil
74
Yuqori daromadli mamlakatlarda aholining past suratda o’sishi ijtimoiy va iqtisodiy
muammolarni keltirib chiqarishi mumkin, past daromadli mamlakatlarda esa aholining yuqori
suratda o’sishi ularning rivojlanishini sekinlashtirishi mumkin.
Har bir mamlakatda mavjud mehnat bozori nafaqat milliy, balki boshqa mamlakatlar
iqtisodiyotining turli tarmoqlarini mehnat resurslari bilan ta’minlaydigan alohida mexanizmdir.
O’zbekiston mehnat bozori ham o’ziga xos xususiyatlarga ega. Unda nisbatan demografik
“yosh” aholi mavjudligi, tug’ilishlar soni va surati ortib borayotgan va o’lim surati kamayish
tendensiyasi kuzatilmoqda. Har yili demografik siljishlar tufayli mehnat bozoriga 500 mingdan
ortiq yangi mehnat resurslari kirib keladi.
2024-yil yanvar-sentabr holatiga ko’ra, tug’ulishlar soni 693,897 (25.0 % tug‘ilish
koeffitsiyenti) nafarni, vafot etganlar soni esa 131,674 (4.7% vafot etish koeffitsienti)ni tashkil
etadi. Agar amaldagi demografik jarayonlar sur’ati saqlanib qolsa, 2030 yildan keyin mamlakat
mehnat bozoriga bo‘ladigan bosim hozirgiga nisbatan kamida 50 %ga yuqori bo’lishi mumkin.
O’zbekistonda mehnat bozorining asosiy indikatorlaridagi o’zgarishlarga e’tibor
qaratadigan bo’lsak, o’tgan davr mobaynida aholi soni o’sishiga parallel ravishda mehnat
resurslari soni ham ortib borgan, biroq ikki baravar kam sur’atda, ya’ni yiliga 1-1,2 %dan. Bu, o'z
navbatida, ijtimoiy muammolarni keltirib chiqaradi, chunki ishchi kuchi ortgan holda ish o'rinlari
yetishmasligi muammosi tug'diradi.
O’zbekiston mehnat bozoridagi asosiy ishtirokchilardan biri - xorijda faoliyat olib
borayotgan mehnat migrantlaridir. 2016 yilda mehnat migrantlari soni 1.1 million, 2019 yilga kelib
esa 2.5 millionga yetdi. 2024-yil yanvar-sentabr oylariga kelib, bu ko’rsatkich taxminan 3 million
atrofida ekanligi takidlanmoqda.
O’zbekistonda davlat YaIMga nisbatan migrantlar tomonidan mamlakatga kirib kelayotgan
pul miqdorlari tobora oshib borayotganligi, jami daromadlar tarkibida ham foiz ko’rsatkichi
yuqoriligi (2020 yilda YaIMning 10%, jami daromadlar tarkibida 14.5 % atrofida) mamlakatda
ortiqcha ishchi kuchidan aynan ushbu yo‘nalishda samarali foydalanish mumkinligini ko‘rsatadi.
Xulosa
Ushbu tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, aholi demografiyasi mamlakatning iqtisodiy
taraqqiyotiga muhim ta’sir ko‘rsatadi. Aholi sonining o‘sishi, yosh tarkibi va migratsiya oqimlari
iqtisodiy o‘sish, mehnat bozori va daromad darajalariga sezilarli ta’sir qiladi. Demografik
jarayonlarning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olish orqali mamlakat iqtisodiy siyosatini yanada
samarali rejalashtirish mumkin.
Noyabr, 2024-Yil
75
O‘zbekiston misolida olib borilgan tahlil shuni ko‘rsatadiki, mamlakatda mehnat yoshidagi
aholining o‘sishi iqtisodiyot uchun imkoniyatlar yaratadi, ammo ishchi kuchi ortishi bilan ish
o‘rinlarini yaratish zaruriyati ham oshadi. Shuningdek, mehnat migrantlari tomonidan yurtga
keladigan daromadlar iqtisodiy barqarorlikka ijobiy ta’sir ko‘rsatishi bilan birga, ortiqcha ishchi
kuchidan samarali foydalanish imkonini beradi.
Demografik dividenddan samarali foydalanish va demografik o‘zgarishlarni hisobga olgan
holda iqtisodiy siyosat yuritish mamlakatning uzoq muddatli barqaror rivojlanishiga xizmat qiladi.
Shu sababli, O‘zbekiston iqtisodiy siyosatida aholi demografiyasini kengroq o‘rganish va
kelgusidagi rivojlanish rejalari uchun asosiy omil sifatida qo‘llash tavsiya etiladi.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi.
(2024).
O‘zbekiston Respublikasining demografik ko‘rsatkichlari
. @stat.uz rasmiy sayti.
O‘zbekistonning aholiga oid rasmiy statistikasi.
2.
Jahon Banki.
(2023).
O'zbekiston iqtisodiy ko'rsatkichlari va demografik o'zgarishlar
bo'yicha hisobot. Jahon banki ma'lumotlari asosida tayyorlangan.
3.
Malthus, T. R.
(1798).
An Essay on the Principle of Population
. London: J. Johnson. Aholi
soni va oziq-ovqat resurslari o'rtasidagi munosabatni o'rganish haqidagi klassik asar.
4.
Bloom, D., & Canning, D.
(2004).
The Demographic Dividend: A New Perspective on the
Economic Consequences of Population Change
. Population Matters. Ushbu asarda
demografik dividendning iqtisodiy rivojlanishga ta'siri yoritilgan.
5.
Becker, G.
(1960).
An Economic Analysis of Fertility
. National Bureau of Economic
Research. Iqtisodiy rivojlanishda tug‘ilish darajasi va inson kapitali o‘rtasidagi bog‘liqlikni
o‘rganuvchi tadqiqot.
6.
Mirkhaydarov, B.
(2019). "Demografik jarayonlar va iqtisodiy siyosat o‘rtasidagi
bog‘liqlik".
Iqtisodiyot va taraqqiyot
jurnali, 45(3), 67-78. O‘zbekistondagi demografik
o‘zgarishlarning iqtisodiyotga ta'siri haqida tadqiqot.
7.
Shoislom Shayusmonov
(2021).
Aholi iqtisodiy faolligi va iqtisodiy rivojlanish
o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik
. Toshkent: Fan nashriyoti. Aholining iqtisodiy faolligi va
yosh tarkibi haqida monografiya.
8.
Jahon Banki.
(2023).
O'zbekiston iqtisodiy ko'rsatkichlari va demografik o'zgarishlar
bo'yicha hisobot. Jahon banki ma'lumotlari asosida tayyorlangan.
Noyabr, 2024-Yil
76
9.
Safarova, S.
(2022). "O‘zbekistonda demografik o‘zgarishlar va mehnat bozori".
Ijtimoiy
va iqtisodiy tadqiqotlar
jurnali, 52(2), 123-136. Demografik jarayonlarning mehnat
bozoriga ta'siri haqida maqola.
10.
United Nations Population Division.
(2023).
World Population Prospects
. BMTning
dunyo aholisiga oid statistik ma'lumotlar va prognozlari.
