ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
181
K.KARIMOVTÍŃ «AǴABIY» ROMANÍNDA GÓNERGEN SÓZLERDIŃ
QOLLANÍLÍW ÓZGEHSELIKLERI
J.Tańirbergenov
QMU docenti, PhD.
A.Usnatdinov
QMU 2-kurs magistrantı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14101125
Annotaciya.
Bul maqalada Qaraqalpaq jazıwshısı K.Karimovtıń “Aǵabiy”
romanında
gónergen sózlerdiń qollanılıw ózgeshelikleri berilgen. Jazıwshınıń romanda gónergen sózlerdi
qollanıw stili, ózgeshelikleri mısallar tiykarında talqılanǵan
Tirek sózler:
Basqarıw islerine baylanıslı sózler, Kiyim-kenshek atamalarına baylanıslı
sózler, Úy buyımları, Áskeriy islerge hám qural-jaraq atamalarına baylanıslı sózler
THE DISTINCTIVE USE OF DIALECT WORDS IN K. KARIMOV'S NOVEL
«AGABIY»
Abstract.
This article discusses the unique use of dialect words in the novel Agabiy by
Karakalpak writer K. Karimov. The writer's style and distinctive use of dialect words in the novel
are analyzed with examples.
Keywords:
"Words related to administrative matters, terms related to clothing and
accessories, household items, terms related to military matters, and weapon names.
ОСОБЕННОСТИ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ДИАЛЕКТНЫХ СЛОВ В РОМАНЕ К.
КАРИМОВА «АГАБИЙ»
Аннотация.
В этой статье описаны разновидности применения исторических слов
в романе "Агабий" каракалпакского писателя К.Каримова. Анализ включает в себя стиль и
разновидности использования старых слов в романе писателя с помощью примеров.
Ключевые слова:
"Слова, связанные с административными делами, термины,
связанные с одеждой и аксессуарами, предметы домашнего обихода, термины, связанные
с военными делами и названия оружия.
Jazıwshı K.Karimovtıń
«Aǵabiy» romanı óziniń kórkemliligi, tillik ózgeshelikleri, bay
tematikası menen ajıralıp turadı. Onıń leksikasında xalqımızdıń ótmishi, kún-kóris jaǵdayı, úrp-
ádet hám dástúrleri, basqa xalıqlar menen mádeniy hám ádebiy baylanısları, qaraqalpaq xalqınıń
XVII–XIX ásirlerdegi jasaw turmıs tárizi óz sáwlesin tapqan til birlikleri bar ekenligin ańlaymız.
Solardıń qatarında gónergen sózler sol dáwirdiń koloritin, kartinasın ashıp beriwshi til birlikleri
esaplanadı. Olardı shıǵarma tilinde kóplep ushıratıwǵa boladı.
Romanda xalqımızdıń sol dáwirdegi jasaw tárizine, jámiyetlik-siyasiy islerge, mámleketti
basqarıw islerine, kiyim-kenshek atamalarına, xalıqtıń sociallıq-ekonomikalıq jaǵdayına
baylanıslı gónergen sózlerdiń mánilik ózgesheliklerin esapqa ala otırıp, olardı tematikalıq jaqtan
birneshe toparlarǵa ajırattıq.
1. Basqarıw islerine baylanıslı sózler.
K.Karimovtıń
«Aǵabiy» romanında sol dáwirdiń
jámiyetlik-siyasiy islerine baylanıslı jumsalǵan sózler kóplep qollanılǵan. Bul toparǵa kiriwshi
sózler mámleketti basqarıw islerine, hámel, adamlardıń sociallıq jaǵdayın bildiretuǵın gónergen
sózler bolıp esaplanadı.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
182
Mısallar: Biraq
ámirden
qollaw bolatuǵın bolsa bas qatırıp kóriwge boladı (I, II, 56-bet).
Qaysı
ámir
, qaysı
sultan
, qaysı
xan
itaat etiwshi, xızmetke taq turıwshı puqarasın jaqsı
kórmegen (I, II, 57-bet). Bir kúni
xan
láshkerine nóker alıwǵa kelgen Subxan júzbasınıń kózine
tústi (I, II, 30-bet). Biz
aqpatsha
aǵzamnıń xızmetlerindemiz, al siz qaysı wálayattan bolasız? (III,
53-bet).
Qusbegi
albıraǵanın jasırmaqshı bolıp, belindegi enli qamarın asıqpay sheship, saqshıǵa
usındı (I, II, 123-bet). Ol Shımbay pristavınıń
pashshabı
bolıp, bazardaǵı tártipti qadaǵalaw ózine
tapsırılǵan edi (III, 4-bet).
Aǵabiy
– Xiywa xanı tárepinen 1859-jılı engizilgen qaraqalpaqlar ushın eń joqarı basqarıw
organı bolǵan. Bul lawazım engizilgeninen baslap Qaraqalpaq jerlerin Rossiya basıp alǵanǵa
shekem ataqlı biy Erejep biy basqarǵan. Bul lawazım keyin ala joǵalıp, házirgi waqıtta
qollanılmaydı. Mısalı: Ol payıtlarda Erejep
aǵabiydiń
abıroyı ósip turǵan waqıt bolsa kerek (III,
11-bet).
Aǵa
sózi áskeriy emes, jay – basshı, bas adam mánisi menen de qatar qollanılǵan.
Qáytkende de ótken waqıtlarda aǵa sózi jası ulken er adam degen maǵanası menen qatar, bas,
basshı, el (ruw, xalıq) basshısı ásker basshı degen awıspalı maǵanada jiyi qollanılıp, terminlik
sıpatqa iye bolǵanın kóremiz. Aǵa sóziniń bir gezdegi bas, basshı degen awıspalı mánisi erterekte
qáliplesken el aǵası, ot aǵası degen dizbeklerdiń bar ekenligi menen dálillenedi.
«Biy» sózi erte dáwirlerde daw-jánjellerdi, shatasqan máselelerdi sheship, biylik etiwshi
adam. Mısalı:
Oyanıp úlgergenler: qońsı otawdaǵı Qulshı menen birge kelgen
biyler,
atqosshılar
tura-tura seyistiń bolıp atırǵan otawı janındaǵı sırtı jıńǵıl menen qorshalǵan atqoraǵa asıqtı (I, II,
69-bet).
Oyaz
– Patsha Rossiyasında 1929-jılǵa shekem guberniya quramındaǵı adminstrativ
aymaqlıq bólim [1]. Mısalı:
Oyaz
pristavı ne ushın shaqırdı eken? (I, II kitap, 148-bet).
Tóre –
feodallıq jámiyette ústemlik etiwshi, biylewshi adam, aqsúyek. Mısalı: Orıs
tore
menen birneshe mártebe ushırasıp, izinde tamır bolıp ketiwine pristavtıń sol bashqurt
báshiri
sebep
bolǵan (III, 47-bet). Báshir – pristavtıń xatkeri usılay atalǵan.
Atalıq –
revolyuciyaǵa shekemgi puqara xalıqtıń ústinen húkimlik etiwshi, el basqarıwshı,
ámeldar kisi. Mısalı: Biyler hayran bolıstı, endi olar biyler emes, beglerbegiler menen
atalıqlar
,
nayıplar edi (I, II, 453-bet).
Sonıń menen birge, bul dáwir aralıǵında mámleketlik dúzimde rus tiline tán bolǵan
basqarıw organlarınıń atamaları hám lawazımların kóbirek ushıratamız.
Bolıs –
patshalıq Rossiyaǵa uezdiń bir bólimi bolıp esaplanǵan eski administrativlik-
territoriyalıq bóliniw, volost. Mısalı: Ózi tatar yamasa bashqurtlar arasında júrip turkiy tilde azı-
kem úyrengen bolsa kerek, dilmashtı shaqırmay-aq
bolıstı
ózi tergewge kiristi (III, 54-bet).
Joqarıda berilgen mısallardaǵı
ámir,
xan,
sultan, patsha, qusbegi, pashshap, biy, aǵabiy,
atqosshı, tóre, inaq, jállad, oyaz, bolıs
degen sózler romandaǵı waqıyalar bayan etilgen dáwirge
tiyisli basqarıw islerine baylanıslı jámiyetlik-siyasiy sózler bolıp tabıladı.
2. Kiyim-kenshek atamalarına baylanıslı sózler.
Kiyim-kenshekler hárbir dáwirde óz
zamanına say ózgeriske ushırap, ayırımları qollanıwdan shıǵıp qalıp otırǵan. K.Karimovtıń
«Aǵabiy» romanında súwretlengen waqıyalar tariyxıy proceslerdi sáwlelendirgenlikten, onda
gónergen sózler dáwir koloritin beriw ushın jumsaladı.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
183
Romanda tariyxıy waqıyalar sóz etilgenlikten, onda ushırasatuǵın kiyim-kenshek
atamalarınıń derlik barlıǵı tariyxıy kiyimler bolıp tabıladı.
Degeley
– ernegi júnli teri menen ádiplengen, gezlemeden tigilgen, malaqayǵa uqsas bas
kiyimniń bir túri. Mısalı: Ernegine qarakól teri qoyıp tigilgen
degeleyiniń
tısın aylandırıp kiydi (I,
II kitap, 79-bet).
Sálle
– hár túrli gezleme materiallardan orap islengen bas kiyim. Mısalı: Shoq saqalı
shıraylı júzine qup jarasıp turǵan, orta jaslardaǵı ámir basına
sálle
orap, ústine kelte jeńli qırmızı
reńli shapan kiyip, beline altın toǵalı kámar baylaǵan edi (I, II, 56-bet).
Jawlıq
– basqa jamılatuǵın úlken hám uzın oramal [2].
Jegde
– «shapanǵa usas bolǵan,
biraq onıń jeńleri bolmaǵan, kiyim-kenshektiń bir túri» mánisinde qollanıladı. Mısallar: …molla
menen qazı-kálanlardıń kelisigin keltirip orap, bir ushın iynine taslap qoyǵan
sálleleri,
aq jawlıq
taslaǵan,
kiymeshek
kiygen,
jegde
jamılǵan,
aydınlı oramal, mádeli oramal
tartqan keywanılar
menen kelinshekler,
sáwkele
kiyip,
óńir monshaq
, bolmasa
baqa túyme
asınǵan qızlar… (III, 21-
bet).
Kamzol –
«er adamlardıń hám hayal-qızlardıń ústine kiyetuǵın ústki kiyimi» mánisinde
jumsalǵan. Mısalı: Aydınlı oramalın qayta orap, ústindegi ǵıjım maqpal
kamzolınıń
qarsı ilgegin
ilip bolıp, taǵı sheshti (III, 8-bet).
Beshpent –
«qız-kelinshekler kóylektiń sırtınan kiyetuǵın ústki kiyim» mánisinde
qollanılǵan.
Shapan
– órmekte toqılǵan hám túrli gezleme materiallardan ishine paxta salıp
tigilgen uzın sırtqı kiyim. Mısallar: Kóylek tigip, haytta, toylarda
beshpenttiń
ishinen kiyse, kózge
osnhelli taslanbaydı (I, II, 316-bet). “Ózgeler kórsin” degen kibi bolıs
duwqat shapanınıń
kókiregin ayqara ashtı, mawıtı beshpentiniń kókireginde bolsa orden sawlat tógip turar edi (I, II
kitap, 52-bet).
Biz joqarıda sóz etken kiyim-kenshekler, bas kiyimler ata-babalarımızdıń burınǵı waqıtları
kiygen kiyimleri. Házirgi kúnde bunday kiyimlerdiń ayırım túrleri ǵana shapan, kamzol, taqıya
qollanıladı.
3. Úy buyımı atamalarına baylanıslı sózler.
Hárbir xalıqtıń milliyligin kórsetiwshi úy
tutınıw buyımları bolǵanı sıyaqlı qaraqalpaq xalqınıń ótmishine, kún kórisine baylanıslı úy tutınıw
buyımları K.Karimovtıń «Aǵabiy» romanı tilinde óz kórinisin tabadı. Romanda pazna, kewsen,
otaw, qos, kerege, qaqıra, sabayaq, sandıq, boqjama hám t.b. sózler jiyi qollanılǵan. Mısallar:
Ákesi Bozay at taǵalaǵan, shıńǵóbız soqqan, oraq penen beldiń, ketpenniń,
paznanıń
ustası –
temirshi edi (I, II, 211-bet). Biziń
kewsendi
qashan bereseń, awılıńa dán tiyep qaytatuǵın arba
jibere bereyin be? – dep qoyadı usta jiyen bir jaǵı oyın, bir jaǵı shın (I, II, 261-bet). Qojamyar biy
bas bolıp kelgen mańǵıtlardıń otawın tabıwı kerek (I, II, 74-bet). Otın kóp, seksewil degeniń qol
sozım jerde turıptı, úyler menen
qoslardıń
arasına derlik hár adımda jaǵılǵan ot pútkil átiraptı
jaqtırtıp jibergendey kórinedi (I, II, 29-bet).
Keregeden
qınaptaǵı qılıshı taǵılǵan, bir jaǵında qayqı
qanjar ilingen, toǵası gúmisten, al ózi ógizdiń terisinen iylengen, eni yarım qarıs keletuǵın kámarın
beline bayladı (I, II, 5-bet). Páskeltek etip atpa ılaydan salınǵan tamlar, bolmasa qamıs
qaqıralar
tar kóshelerdiń boylarında bir-birine iyin tiresip turıptı (III, 21-bet).
Sandıǵı
menen sabayaǵı,
boǵjaması menen qarshını, júǵi menen
kergisi
kemistaǵı! (III, 109-bet).
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
184
Ózińiz joq ta oylasıqsız bir is qılıp qoydıń, – dedi Jarqınay qız waqtında óz jasawı
menen birge alıp kelgen, tek Qayır kelgende ǵana
sabayaqtan
shıǵarılıp, qımız quyılatuǵın
ıdıs-saplı ayaqqa babında ashıǵan, kópirip turǵan qımız toltırıp atırıp (I, II, 426-bet). ...kiyizler
menen kórpe-tósekti
boǵjamaǵa
, qazan-tabaǵın
qarshınǵa,
kese-shaynegi barlar, onday
ıdısların shınıqaplarǵa salıp kóliklerge artıwǵa tayarlana berdi (I, II, 47-bet).
4. Tóseniw hám tutınıw buyımlarına baylanıslı sózler.
Xalqımız úy ruzgershiligine de óz
aldına kewil bólgen. Hárbir xalıqtıń milliyligin kórsetiwshi úy tutınıw buyımları bolǵanı sıyaqlı
qaraqalpaq xalqınıń ótmishine, kún kórisine baylanıslı úy tutınıw buyımları roman tilinde óz
kórinisin tabadı. Úy buyımlarınıń geyparaları kiyim-kenshekler sıyaqlı óz dáwiri ushın xarakterli
bolıp, házirgi kúnde qollanıwdan shıǵıp qalǵan. Romanda
tóseniw, tutınıw buyımlarına baylanıslı
qorjın, kiyiz, kepshik, shıpta, boyra, keli, kelsap, kewsen
gónergen sózleri qollanılǵan.
Mısallar:
Qorjındı
, aqsham jamılıp qalǵıǵan qasqır ishigin keregege ildirdi (I, II, 5-bet).
Kiyiz
tutılǵan qara úydiń japsarındaǵı qasqır terisiniń ústinde tonın jamılıp qalǵıwǵa
beyimlesken Qulshı biy tonnıń ıssılıǵınan ráhátlenip, kózlerin jumdı. (I, II, 17-bet). Kóp ótpey
qolına dán tolı
kepshik
kótergen hayal kórindi. (III, 207-bet). Berkinbaydıń eski qaraúyinen
hárdayım "jamǵır bir jawsa, úydiń ishi eki jawıp", ishke tóselgen
shıpta menen boyranı
hár kúni
sırtqa jayıp, qurǵatıp alıwǵa tuwra keledi (III, 227-bet). Bul iste
keli menen kelsap,
aǵash toqpaq,
jún sabaytuǵın, sabawlar, qızıl jıńǵıldıń qayısqaq shıbıqları, qullası júweri bastan dánin ayrıwǵa
imkan jaratatuǵın hámme nárse iske salındı (III, 229-bet). Al,
kewsendi
Seyilxannıń jarımjan
balasınıń úyine aparıńlar, – dep tapsırdı (III, 229-bet).
Qaraqalpaq xalqı házirgi waqıtta úy turmısında kerekli bolǵan hár qıylı zatlardı salıp
qoyıwda hám olardı saqlawda materiallardan, gezlemeden, shiysheden islengen ıdıslardan
paydalanadı. Ertede xalqımız aǵashtan, ılaydan, teriden, hár qıylı palız eginlerinen islengen
ıdıslardı paydalanǵan. Sonlıqtan da bul toparǵa kiretuǵın úy buyımları atamalarınıń ayırımları
tilimizde qollanıwdan shıǵıp qalǵan yaki bolmasa siyrek ushırasatuǵın sózler toparına kiredi.
Máselen, palız ónimleriniń biri – qabaqtan islengen ıdıslarǵa
may qabaq, suwqabaq, ıdıs
qabaq, awız qabaq, ayran qabaq
hám taǵı basqa da túrlerin jatqarıwǵa boladı.
5. Áskeriy islerge hám qural-jaraq atamalarına baylanıslı sózler.
Shıǵarmada sáwlelengen
dáwirde urıs islerinde qollanılatuǵın qural-jaraqlardıń túrlerine
qılısh, nayza, qanjar, qalqan,
dubılǵa, sawıt, sadaq, shoqmar, oq jay, dúpeń, aybalta
sózlerin kirgizsek boladı. Mısallar:
Hámmege “tayarlan” degen buyrıq berilgen sıyaqlı kim janında jatqan
shoqmarın
, kim
nayzasın
,
“ornında turıp pa” degen yańlı qarmalap kózlerin uwqaladı (I, II, 113-bet). Basınan taslamaytuǵın
temir
dubılǵasın
jelkesine qaray ısırıp qoydı (I, II, 87-bet).
Dúpeńler
oqdári iyisin saǵındı (I, II
kitap, 122-bet). Dushpan
sadaǵı
ısqırıp kelip Bektemirdiń kókiregine qadaldı (I, II, 133-bet). Jeńi
shıǵanaqqa keletuǵın kózgenek polat
sawıt
sheshilmedi (I, II, 134-bet). Kópshiliginiń qollarında
quralı,
qalqanı,
iyinlerinde qara mıltıq penen
sarı jayları
bar (I, II, 83-bet).
Romanda urıs jaǵdayında sawashtı basqarıw sistemasına baylanıslı hámel atamaların
bildiriwshi
júzbası, mıńbası, ásker, láshker, eliwbası, onbası
sıyaqlı gónergen sózler de ushırasadı.
Mısallar: Astına qara buwdan at mingen, murtı endi tap bergen jigit shıǵıp kelgende
mıńbasınıń
óz áskerlerinen kútken úlken úmiti pushqa shıqqanday tuyıldı (I, II, 321-bet).
Júzbası da, onbası
da buyrıq bere berip, qanıma toydırdı (I, II, 120-bet). Ámirdiń
láshkeri
qalaǵa jaqın jerdegi bir
awılda turatuǵın edi (I, II, 119-bet).
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
185
K.Karimovtıń «Aǵabiy» romanında qollanılǵan áskeriy islerge baylanıslı terminlerdiń
kópshiligi áskeriy qural-jaraq atamaları bolsa, ayırımları áskeriy lawazımlardıń atamalarınan
ibarat.
Juwmaqlap aytqanda, jazıwshınıń «Aǵabiy» romanı tilinde jumsalǵan gónergen sózler
ózleriniń shıǵarma tilinde qollanılıwı arqalı xalıqtıń milliy ózinsheligin, tariyxın, sonıń menen
birge qaraqalpaq tiliniń rawajlanıw basqıshlarınan derek beretuǵın bay material sıpatında joqarı
bahalanadı. Olardıń mánilik ózgesheliklerin úyreniw qaraqalpaq tili tariyxı, tariyxıy
dialektologiyası, leksikologiyası ushın úlken áhmiyetke iye.
REFERENCES
1.
Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги. –Нөкис: Қарақалпақстан, 1992. IV том. – Б.
382.
2.
Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги. –Нөкис: Қарақалпақстан, 1984. II том. –Б.
188.
3.
Каримов К. Ағабий. Тарийхый роман. I, II китаплар. – Нөкис: Билим, 2017. – Б. 476.
4.
4. Каримов К. Ағабий. Аққапшық. Тарийхый роман. III китап. – Үргениш: Хорезм,
2016. – Б. 267.
