ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
379
XORIJ АMАLIYOTIDА MEDIАTSIYA INSTITUTINING HUQUQIY TАRTIBGА
SOLINISHI
Aliyev Ahmadjon
Toshkent davlat yuridik universiteti
Magistratura va sirtqi ta’lim fakulteti
Mediatsiya va nizolarni muqobil hal qilish usullari yo’nalishi talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14165760
Annotatsiya. Ushbu maqola xorijiy mamlakatlar tajribasida mediatsiya institutining
huquqiy tartibga solinishi masalalarini tahlil qilishga bag'ishlangan. Maqolada mediatsiya
institutining xorijiy davlatlardagi huquqiy asoslari, uning amaliyotda qo'llanilishi va
samaradorligi o'rganilgan. Mediatsiyaning nizolarni hal etishdagi ahamiyati, uning an'anaviy sud
tartibidan afzalliklari hamda xalqaro tajribada mediatsiya institutini rivojlantirish tendentsiyalari
yoritib berilgan. Shuningdek, mediatsiya sohasidagi xalqaro standartlar va ilg'or xorijiy tajribani
milliy qonunchilikka implementatsiya qilish masalalari ko'rib chiqilgan. Maqolada mediatsiya
institutini yanada rivojlantirish bo'yicha ilmiy asoslangan takliflar va amaliy tavsiyalar ishlab
chiqilgan.
Kalit so'zlar: mediatsiya, nizolarni hal qilish, xorijiy tajriba, huquqiy tartibga solish,
xalqaro standartlar, mediator, kelishuv bitimi, sud amaliyoti.
LEGAL REGULATION OF MEDIATION INSTITUTE IN FOREIGN PRACTICE
Abstract. This article is devoted to the analysis of issues of legal regulation of the mediation
institution in the experience of foreign countries. The article examines the legal foundations of the
mediation institute in foreign countries, its practical use and effectiveness. The importance of
mediation in resolving disputes, its advantages over the traditional court procedure, and trends in
the development of the institution of mediation in international experience are highlighted.
International standards in the field of mediation and implementation of advanced foreign
experience into national legislation were also considered. Scientifically based proposals and
practical recommendations for further development of the mediation institute have been developed
in the article.
Key words: mediation, dispute resolution, foreign experience, legal regulation,
international standards, mediator, settlement agreement, judicial practice.
ПРАВОВОЕ РЕГУЛИРОВАНИЕ ИНСТИТУТА МЕДИАЦИИ В ЗАРУБЕЖНОЙ
ПРАКТИКЕ
Аннотация. Данная статья посвящена анализу вопросов правового регулирования
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
380
института медиации в опыте зарубежных стран. В статье рассматриваются правовые
основы института медиации в зарубежных странах, его практическое использование и
эффективность. Освещены значение медиации при разрешении споров, ее преимущества
перед традиционной судебной процедурой, а также тенденции развития института
медиации в международном опыте. Также были рассмотрены международные
стандарты в сфере медиации и внедрение передового зарубежного опыта в национальное
законодательство. В статье разработаны научно обоснованные предложения и
практические рекомендации по дальнейшему развитию института медиации.
Ключевые слова: медиация, разрешение споров, зарубежный опыт, правовое
регулирование, международные стандарты, медиатор, мировое соглашение, судебная
практика.
KIRISH
Zamonaviy huquq tizimida nizolarni muqobil hal etish usullarining roli tobora ortib
bormoqda. Mediatsiya instituti - nizolarni sud tartibidan tashqari hal etishning eng samarali
mexanizmlaridan biri sifatida jahon miqyosida keng tarqalmoqda. Bu institutning huquqiy tartibga
solinishi mamlakatlar bo'yicha turlicha bo'lib, ilg'or xorijiy tajribani o'rganish va milliy
qonunchilikni takomillashtirish dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi xorijiy davlatlarda mediatsiya institutining huquqiy
tartibga solinishi va amaliy qo'llanilishi tajribasini kompleks tahlil qilish hamda milliy
qonunchilikni takomillashtirish bo'yicha ilmiy asoslangan taklif va tavsiyalar ishlab chiqishdan
iborat.
Tadqiqotning vazifalari quyidagilardan iborat:
- mediatsiya institutining xorijiy mamlakatlardagi huquqiy asoslarini o'rganish;
- mediatsiyaning nizolarni hal etishdagi o'rni va ahamiyatini aniqlash;
- mediatsiya sohasidagi xalqaro standartlarni tahlil qilish;
- xorijiy davlatlarda mediatsiya institutining amaliy qo'llanilish xususiyatlarini o'rganish;
- mediatsiya institutini rivojlantirishning zamonaviy tendentsiyalarini aniqlash;
- ilg'or xorijiy tajribani milliy qonunchilikka implementatsiya qilish imkoniyatlarini tadqiq
etish.
Tadqiqotning obyekti xorijiy mamlakatlarda mediatsiya institutini huquqiy tartibga solish
bilan bog'liq ijtimoiy munosabatlar tizimi, predmeti esa mediatsiya institutini huquqiy tartibga
solishga oid xorijiy mamlakatlar qonunchiligi, sud amaliyoti va huquqni qo'llash tajribasi
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
381
hisoblanadi.
Shuningdek, ushbu maqolada mediatsiya institutining xorijiy mamlakatlardagi huquqiy
asoslari va amaliyoti kompleks tahlil qilingan, ushbu sohada milliy qonunchilikni takomillashtirish
bo'yicha yangi ilmiy-nazariy xulosalar va amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.
METODLAR
Adabiyotlar tahlili:
Ushbu taqdiqot xorijiy mamlakatlar tajribasida mediatsiya
institutining huquqiy tartibga solinishi masalalarini tahlil maqsadida yetakchi nazariy va amaliy
manbalarni tahlil qiladi. Bu jarayonda Google Scholar, Science Direct va Cyberleninka kabi ilmiy
ma’lumotlar bazalaridan foydalanildi. Adabiyotlar tahlilida mediatsiya institutini rivojlantirish
yo’llari e’tiborga olindi. Shu bilan birga, ilmiy maqolalar, kitoblar va konferensiya materiallari
ko’rib chiqildi.
Tadqiqot jarayonida ilmiy bilishning tarixiylik, tahlil va sintez, qiyosiy-huquqiy,
induktsiya va deduktsiya hamda taqqoslash kabi ilmiy tadqiqot usullaridan foydalanildi.
NATIJALAR
Tadqiqot davomida AQSh, Yevropa Ittifoqi, Yaponiya va boshqa rivojlangan davlatlarda
mediatsiya institutining huquqiy tartibga solinishi o'rganildi. Mediatsiya to'g'risidagi qonunchilik
tahlili shuni ko'rsatdiki, ko'pchilik mamlakatlarda:
- mediatsiyaning asosiy tamoyillari;
- mediatorning huquqiy maqomi;
- mediatsiya jarayonini o'tkazish tartibi;
- mediatsiya kelishuvi va uning ijrosi masalalari
aniq belgilangan.
Shuningdek, xorijiy tajriba natijalari quyidagi tendensiyalarni aniqlash imkonini berdi:
- fuqarolik-huquqiy nizolarda mediatsiyadan foydalanish 60-70% hollarda ijobiy natija
bermoqda;
- mediatsiya orqali nizo hal etilganda, tomonlarning 85% kelishuvga rioya qilmoqda;
- mediatsiya jarayoni an'anaviy sud tartibiga nisbatan 3-4 barobar tezroq yakunlanmoqda;
- mediatsiya xarajatlari sud xarajatlaridan o'rtacha 2-3 marta kam
1
.
Bundan tashqari, tadqiqot natijasida quyidagi asosiy xalqaro standartlar aniqlandi:
- mediatorning mustaqilligi va bеtаrаfligi;
- mediatsiya jarayonining ixtiyoriyligi;
- konfidentsiallik tamoyili;
1
Hopt, K. J., & Steffek, F. (2023). Mediation: Principles and Regulation in Comparative Perspective. Oxford
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
382
- tomonlarning teng huquqliligi;
- mediatsiya kelishuvining ijro etilishi kafolatlari.
Shu bilan birga, xorijiy tajriba asosida quyidagi tavsiyalar ishlab chiqildi:
- mediatorlarning malaka talablarini xalqaro standartlarga moslash;
- mediatsiya kelishuvining ijrosini ta'minlash mexanizmlarini kuchaytirish;
- mediatsiyani rag'batlantirish choralarini kengaytirish;
- mediatsiya sohasida xalqaro hamkorlikni rivojlantirish.
Ushbu natijalar mediatsiya institutini xorijiy tajriba asosida takomillashtirish va
rivojlantirish imkonini beradi va milliy qonunchilikni takomillashtirish hamda huquqni qo'llash
amaliyotini yaxshilashga xizmat qiladi.
MUHOKAMA
Аnglo-sakson huquqiy tizimi amal qiladigan mamlakatlarda nizolarni mediatsiya
yordamida hal qilishga alohida eʼtibor qaratiladi. Mazkur huquq tizimida mediatsiya tartibini
shakllantirish va rivojlantirish ommaviy huquqdan koʼra, xususiy huquqning mohiyatida koʼproq
namoyon boʼladi. Chunki, ushbu huquq tizimida mediatsiyaning xususiy va davlat huquqiy
munosabatlar subyektlari bilan oʼzaro munosabatlarining oʼziga xos xususiyatlari ham muhim
emas. Mediatsiya tamoyillari asosan xususiy huquq doirasida vujudga keladigan munosabatlarga
nisbatan qoʼllanilishi bilan ahamiyatlidir.
Roman-german huquqiy tizimi mamlakatlari esa mediatsiya institutining doirasi xususiy
va davlatga boʼlinish bilan bogʼliq holda qonun normalari bilan aniq tartibga solinadi. Har qanday
faoliyat turini huquqiy jihatdan belgilash masalalarini koʼrib chiqishda qonuniylikni
taʼminlaydigan manbalarni hisobga oladi.
АQSh, Buyuk Britaniya va Hamdoʼstlik mamlakatlarida turli huquqiy institutlarning
rivojlanishi bilan bogliq boʼlgan muayyan tarixiy jarayonlar tufayli huquq manbalari tizimida
huquqiy pretsedent yetakchi oʼrinni egalladi. Bundan tashqari, anglo-sakson huquqiy oilasining
manbalari tizimida qonunlar yoki qonunlar koʼrinishidagi normativ-huquqiy hujjatlar, shuningdek,
yuridik odat bilan bir qatorda mediatsiya institutini qonuniylashtirish, unga xoʼjalik huquqini
berish masalalarida katta ahamiyatga ega boʼlgan normativ-huquqiy hujjatlar ham mavjud.
Mediatsiya institutining rivojlanishini davrlashtirishda uning zamonaviy shakli birinchi
marta XX asr oʼrtalarida Аmerika Qoʼshma Shtatlarida tarqalgan.
1970-yillarga kelib, mediatsiya AQSH hayotida ayniqsa eng kichik hududiy birliklarda
keng tarqala boshladi.
Vaqt o‘tishi bilan, mediatsiya texnologiyasi nikoh va oilaviy nizolarni hal qilish uchun
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
383
qulay vositaga aylanib bordi. O‘tgan asrning 80-90-yillarida shakllangan amaliyot asosida oilaviy
mediatsiya mediatsiyaning mutlaqo mustaqil yo‘nalishiga aylandi. Oilaviy nizolar va nizolarni hal
qilish bo‘yicha ixtisoslashgan markazlar paydo bo‘ldi, ularda konstruktiv ajralish jarayoni
masalalari ko‘rib chiqildi.
Nizolarni suddan tashqari hal qilish shakllari Amerika huquq tizimining muhim qismiga
aylandi va osonlik bilan tarqaldi. Ular davlatning adolat tizimiga muqobil sifatida paydo bo‘ldi va
qimmat, rasmiy va uzoq davom etadigan sud jarayonlarini oldini olishga xizmat qildi. Masalan,
maxfiylik, tomonlarning tengligi, jarayonning borishini nazorat qilish qobiliyati, nizolarni hal
qilishning arzonligi, ularni oylar, hatto yillar davomida hal qilinishi o‘rniga vaqt tejamkorligi kabi
muhim omillar mediatsiya jarayonining afzalliklari sifatida baholanib, ushbu amaliyotdan
foydalanuvchilar soni tobora orta boshladi
2
.
Bugungi kunda Qo‘shma Shtatlarda “ko‘p eshiklar” deb ataladigan sud modeli mavjud
bo‘lib, bu model sud jarayonini o‘tishga kirishishdan oldin nizoni hal qilishning turli usullarini
taklif qiladi. Bu modelda tomonlar mediatsiya (vositachilik), arbitraj (arbitraj sudi), muzokara yoki
klassik sud jarayonidan birini tanlash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Ushbu “ko‘p eshiklar” modeli sud
tizimining samaradorligini oshirish uchun yaratilgan bo‘lib, tomonlarga eng mos va qulay yo‘lni
tanlash orqali nizolarni tezroq va samaraliroq hal qilishni ko‘zda tutadi
3
.
Agar bu jarayonlar samara bermasa, oxirgi chora sifatida klassik sud orqali nizoni hal
qilishga o‘tiladi. Bu model Qo‘shma Shtatlar huquq tizimida muhim o‘rin egallagan bo‘lib,
ko‘plab shtatlarda nizolarni hal qilishda qo‘llaniladi va odamlarga sudgacha bo‘lgan vositalardan
foydalanish imkonini beradi.
Shubhasiz, nizolarni hal etishda mediatsiya AQShda yuqori samaradorlikka erishgan.
Statistikaga ko‘ra, Qo‘shma Shtatlarda nizolarning 95 foizi suddan tashqari hal etiladi, bu
ko‘rsatkich boshqa davlatlarda esa biroz pastroq. Masalan, Angliyada bu ko‘rsatkich 87 foizni,
Sloveniyada 35 foizni, Xitoyda esa 30 foizni tashkil etadi
4
. Biroq, Rossiyada suddan tashqari
nizolarni hal qilish tajribasi ancha past bo‘lib, u 10 foizdan oshmaydi.
Mediatsiya orqali hal etilgan nizolarning aksariyati, ya’ni 80 foizdan ortig‘i, taraflar
o‘rtasida tuzilgan kelishuv bilan yakunlanadi. Ushbu kelishuv ko‘pincha rasmiy sud hujjatlariga
tenglashtiriladi va ijro etilish qobiliyatiga ega bo‘ladi.
Shu tariqa, mediatsiya jarayoni ko‘plab mamlakatlarda nafaqat nizolarni tezroq hal qilishga
2
https://www.mediate.com/
3
Медиация базовый курс. Основы применения медиации. Ташкент. 2019. –С. 6.
4
Мурзанова Е.А. Медиация - способы и задачи урегулирования споров: опыт зарубежных стран //Вестник
Волжского университета им. В.Н. Татищева.2016. №4. С. 65.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
384
yordam beradi, balki sud tizimining yukini ham kamaytiradi, bu esa taraflar uchun vaqt va
mablag‘ni tejaydi
5
.
Buyuk Britaniyada mediatsiya sohasida yagona, butun qirollik bo‘yicha amal qiluvchi
qonun mavjud emas. Shuningdek, mediatsiyaning aniqlangan huquqiy ta'rifi ham yo‘q.
Mediatorlar va huquqshunoslar turli milliy qonun hujjatlariga va ba’zan Yevropa Ittifoqi
qonunlariga tayanadilar. Ayniqsa, oilaviy, fuqarolik, xo‘jalik nizolari va voyaga yetmaganlar
ishtirokidagi ayrim jinoiy ishlarda mediatsiya keng qo‘llaniladi.
Mediatsiyani amalga oshirish jarayoni tomonlarning o‘z tashabbuslari asosida umumiy
onlayn reestr yoki ixtisoslashgan telefon xizmatlari orqali mos mediatorni tanlash imkoniyati bilan
muvofiqlashtirilgan. Bu tizim orqali konsultant nizoning mohiyatiga qarab eng maqbul mediatorni
tavsiya qilishi mumkin.
2011-yilda Adliya vazirligi tomonidan olib borilgan tadqiqotlar mediatsiya
uchrashuvlarining ko‘p qismi telefon, kompyuter yoki onlayn konferensiya platformalari orqali
o‘tkazilishini ko‘rsatdi, bu esa uzoq masofalardagi tomonlar uchun ham qulay va samarali echim
bo‘lmoqda
6
.
Germaniyada 2012-yilda qabul qilingan “Mediatsiya to‘g‘risida”gi federal qonun
mediatsiya amaliyotini rasmiylashtirdi va huquqiy asos yaratdi. Ushbu qonun Germaniyaning
ba’zi hududlari tomonidan qabul qilingan mahalliy huquqiy hujjatlar bilan bir qatorda ishlaydi,
shu sababli ba’zi mintaqalarda mediatsiya jarayoni mahalliy qoidalarga muvofiq tartibga solinadi.
Mediatsiya fuqarolik va oilaviy huquq bilan bir qatorda, ma’muriy sudlarda ham keng
qo‘llanilmoqda.
Germaniya qonunchiligiga ko‘ra, mediatsiya “ixtiyoriy ravishda va tomonlarning
mas’uliyati asosida vositachilar yordamida tinch yo‘l bilan nizoni hal qilishga qaratilgan maxfiy
tartib” sifatida belgilanadi. Sud tizimi mediatsiyaning rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi, lekin
mediatsiya jarayoniga faqat tomonlarning roziligi asosida murojaat qilinadi — ya’ni, sudya nizoni
bevosita mediatsiya orqali hal qilishni buyura olmaydi, faqat tavsiya qilishi mumkin.
Germaniyada adliya tizimida mediatsiya amaliyotlari keng qo‘llaniladi, ba’zi ish turlari
uchun majburiy yarashtirish tartiblari mavjud. Bu jarayonlar ba’zi holatlarda majburiy, ba’zi
holatlarda esa ixtiyoriy hisoblanadi va har bir holat uchun tegishli qoidalar belgilangan.
Germaniyada yarashtirish xizmatlarini yaratish va ularning faoliyatini nazorat qilish,
5
Перспективы развития медиации в Республике Башкортостан: обзор круглого стола // Евразийская
адвокатура. 2 (3). 2013.
6
https://www.gov.uk/guidance/a-guide-to-civil-mediation
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
385
shuningdek, nizolarni bartaraf etish jarayonida mediatsiya amaliyotini yanada aniqroq tartibga
solish alohida qonun hujjatlari bilan belgilanadi
7
.
Mediatsiya va yarashuv tartib-qoidalari Yevropaning ko‘plab davlatlarida keng tarqalgan,
jumladan, Belgiyada, Niderlandiyada, Fransiyada, Daniyada, Shvetsiyada, Norvegiyada,
Polshada, Avstriyada va Italiyada. Ko‘plab Yevropa davlatlari mediatsiya institutini nizolarni hal
qilishning samarali usuli sifatida tan oldilar. Bu usul davlat sudlari faoliyatini yengillashtirish,
nizolarni chuqurroq o‘rganish, har bir tomonning talablarini qondirish va resurslarni tejash
imkoniyatlarini ko‘rib chiqdi.
Italiyada mediatsiya amaliyoti 2010 yildan boshlab jiddiy rivojlandi. O‘shanda Italiyaning
hukumat qonunlari fuqarolik ishlari bo‘yicha keng qamrovli mediatsiya jarayonlarini majburiy
qilishga qaror qildi. Unga ko‘ra, ko‘chmas mulk, vasiyatnomalar, meros, bank shartnomalari va
tibbiy huquqbuzarliklar kabi fuqarolik ishlari uchun mediatsiya majburiy bo‘ldi. Fuqarolar sudga
murojaat qilishdan oldin mediatsiya orqali muammoni hal qilishga harakat qilishlari kerak edi.
Agar tomonlar mediatsiyadan o‘tmasdan sudga murojaat qilsalar, sud ishni to‘xtatib,
mediatsiya o‘tkazish muddatini belgilashi lozim
8
.
Yevropada mediatsiya amaliyoti nafaqat fuqarolik ishlarida, balki oilaviy, xususiy, va
tijorat nizolarini hal qilishda ham samarali qo‘llanilmoqda. Har bir davlat o‘zining mediatsiya
jarayonlarini normativ-huquqiy asosda tartibga solish orqali, nizolarni tez va samarali hal qilishga
intilmoqda.
Avstriya qonunchiligiga ko‘ra, sud tomonidan o‘tkazilgan mediatatsiya natijasida
erishilgan kelishuvlar sud tomonidan tan olinishi mumkin, ammo sudga yetib bormagan
mediatatsiya kelishuvlari sud himoyasiga ega bo‘lmaydi
9
.
Yevropadagi mediatatsiya amaliyoti bo‘yicha 2008-yil 21-mayda Yevropa Parlamenti va
Kengashining 2008/52/EC raqamli “Fuqarolik va tijorat ishlaridagi mediatatsiya” direktivasi qabul
qilindi, va 2011-yil 21-mayga qadar a'zo davlatlar o‘z qonunchiligida tegishli normativlarni joriy
qilishni majburiyat sifatida qabul qilishdi. Ushbu direktiva Yevropa Ittifoqiga a'zo davlatlarning
milliy qonunchiligida mediatatsiya mexanizmlarini amalga oshirish va ularning asosiy
tamoyillarini belgilaydi.
Shuningdek, bu direktiva xalqaro nizolarni hal qilishda mediatatsiyani qo‘llashni ham
7
Wambier T. Mediation (types-qualification-skills) // International Congress of Procedural Law. Athen 11 - 14
September 2013. Commercial Litigations: Special Cases and Proceedings. Athens-Thessaloniki. P.24 - 25
8
Сильвести Э. Медиация по предписанию суда: итальянский опыт // Вестник гражданского процесса. 2015.
№ 3. С. 161
9
Бесемер Х. Медиация: Посредничество в конфликтах / Перевод с нем. Н. В. Маловой. Калуга: Духовное
познание, 2004. С.17.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
386
nazarda tutadi, bu esa mediatatsiyaning Yevropadan tashqarida ham amaliyotda qo‘llanilishi
mumkinligini ko‘rsatadi
10
.
Bunday umumiy tamoyillar va qoidalar mavjud bo‘lishiga qaramay, turli mamlakatlarda
mediatatsiya usullarining qo‘llanilishi tartibi va amaliyoti farq qiladi, lekin umumiy maqsad
nizolarni an'anaviy sud jarayonlaridan tashqarida samarali hal qilishga qaratilgan.
Xitoyda taraflar sudga murojaat qilishdan qochishga harakat qiladi, chunki birinchidan,
Xitoy sudlari nizoning ma'muriy-davlat tomonini qo'llab-quvvatlash tarafdori deb hisoblanadi.
Ikkinchidan, ko'pchilik sudyalar Madaniy inqilobdan keyin huquqshunoslardan emas, balki
iste'fodagi harbiy va davlat xizmatchilaridan tayinlangan, shu sabali ular nizoga huquqiy jihatdan
yechim topishda qiynaladilar. Uchinchidan, Xitoyning mustaqil sudi kontseptsiyasi bugungi
kungacha Xitoy aholisi tomonidan katta shubha ostida qolmoqda, shuning uchun davlat sudlari
davlat organlarining siyosiy maqsadlarini amalga oshirishni ta'minlaydigan organlar sifatida
qaraladi. Xitoy sud tizimining ushbu xususiyatlarini hisobga olgan holda, xitoyliklar nizoni hal
qilish uchun tarixan norasmiy usullardan foydalanganlar, chunki rasmiy usullarga murojaat qilish
aybni tan olishni anglatadi va keyin har qanday holatda davlat organi foydasiga qaror qabul
qilishga olib keladi. Yuqoridagi omillar bilan bog'liq holda, Xitoy dunyoda mediatsiyaning
Konstitutsiyada mustahkamlangan yagona davlatga aylandi
11
. Konstitutsiyaviy konsolidatsiya
tufayli, shuningdek, Xitoyning Fuqarolik protsessual kodeksiga muvofiq, mamlakat aholisining
mediatsiya tartibini amalga oshirishi uchun qulaylik yaratish uchun ommaviy tashkilotlar yaratildi.
Konstitutsiyaga mediatsiya institutining kiritilishi ushbu tartibni davlat ijro hokimiyati tizimiga
kiritilishiga, bu tartibning davlatga to'liq bo'ysunishiga va alohida davlat instituti sifatida
shakllanilishiga olib kelgan
12
.
Xitoyda mediatsiya atamasi nizolarni hal etishning muqobil usullarining bir necha turlariga
nisbatan qo'llaniladi: sudda yarashtirish (sud mediatsiyasi); ommaviy vositachilik (mediatsiya);
hakamlik muhokomasi doirasida olib boriladigan mediatsiya; professional tashkilotlar tomonidan
o'tkaziladigan vositachilik (tijorat vositachiligi).
Sudda yashuv taraflar o'rtasidagi nizoni hal qilishda sudya (sudyalar hay'ati), manfaatdor
shaxslar, tashkilot vakili ishtirok etishini nazarda tutadi. Xalq mediatsiyasi “Xalq mediatsiyasi
to'g'risida”gi qonuni bilan tartibga solinadi. Ushbu qonunning 2-moddasida xalq
10
Директива № 2008/52/ЕС Европейского парламента и Совета Европейского Союза "О некоторых аспектах
посредничества (медиации) в гражданских и коммерческих делах" [рус., англ.] (Принята в г. Страсбурге
21.05.2008) // официальный сайт законодательства Европейского Союза. URL: http://eur-lex.europa.eu
11
Законодательство Китая / Конституция КНР 1982 г. (с изм. 1988, 1993, 1999, 2004 гг.). URL:
http://chinalawinfo.ru/constitutional_law/constitution
12
Марков С.М. Медиация в России и Китае: сходства и различия в трактовке альтернативной процедуры
разрешения споров (медиации). П-32. С.М. Марков, А.О. Шарапова // American scientific Literature
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
387
kelishuvchilarining vazifasi nizo tomonlarini kelishuv bitimini tuzishga ishontirishdir deb
belgilangan
13
.
Yaponiyada mediator tomonlarga maslahat berishi va nizodan chiqish yo'llarini taklif
qilishi mumkin. Yaponiyada maxsus "Fuqarolarning yashuvi to'g'risida"gi qonun mavjud bo'lib, u
mediatsiya tartib-taomilini o'tkazish tartibini tartibga soladi, shuningdek, mediatorlarning kasbiy
fazilatlariga qo'yiladigan talablarni belgilaydi. Yaponiyada mediatsiya xizmatlari turli institutlar
tomonidan taqdim etiladi: sudlar, jamoat birlashmalari va ma'muriy idoralardir
14
.
XULOSA
Xalqaro tajribaning tahlili shuni ko'rsatadiki, mediatsiya instituti nizolarni hal qilishning
eng samarali usullaridan biri sifatida dunyo miqyosida keng tarqalgan. Tadqiqot natijalariga ko'ra,
mediatsiya institutining huquqiy tartibga solinishida rivojlangan mamlakatlarda mediatsiya
institutining huquqiy asoslari mustahkam bo'lib, maxsus qonunlar orqali tartibga solingani;
mediatorlarning professional faoliyatini litsenziyalash va sertifikatlash tizimlari joriy etilgani;
mediatsiya jarayonining konfidensiallik tamoyili va mediativ kelishuvning ijro etilishi kafolatlari
ta'minlanganligi aniqlandi.
TAKLIFLAR
Xorij tajribasini o'rganish asosida O'zbekistonda mediatsiya institutini yanada rivojlantirish
uchun quyidagi taklif va tavsiyalar ishlab chiqildi:
•
mediatorlar malakasiga qo'yiladigan talablarni kuchaytirish;
•
mediatsiya to'g'risidagi qonunchilikni xalqaro standartlarga moslashtirish;
•
mediatsiyaning qo'llanilish doirasini kengaytirish;
•
mediativ kelishuvlarning ijrosini ta'minlash mexanizmlarini takomillashtirish.
Maxsus takliflar:
Sud tizimiga mediatsiyani sudya tomonidan tayinlash subinstitutsiyasini joriy etish.
Qonunga tomonlar o'rtasida yuzaga kelgan nizoga nisbatan mediatsiya tartib-taomilini
kelajakda qo'llash mumkinligini aniqlashga qaratilgan dastlabki mediatsiya bosqichini joriy etish.
Bunda, sudga kelib tushgan nizo bo'yicha sudya taraflarning kelajakda mediatsiya
kelishuviga erishish mumkinligi haqida asosli xulosalar mavjud bo'lsa, ishni ko'rishga tayyorlash
bosqichida sudya mediatsiyani qo'llash imkoniyatini aniqlash yuzasidan ajrim chiqarib, ijro uchun
mediatorga yuborish bilan bog'liq qoidalar belgilash maqsadga muvofiq. Agar mediator dastlabki
13
Закон КНР «О народном посредничестве» Legislation China (Lexadin) //
http://www.lexadin.nl/wlg/legis/nofr/
oeur/lxwechi.htm.
14
Русакова Е.П. Гражданский процесс и гражданское законодательство в странах Азиатско-Тихоокеанского
региона: монография /В.В. Безбах и др.- Москва: РУДН, 2015, с.178.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
388
mediatsiya bosqichida taraflar o'rtasida mediatsiya tartib-taomilini amalga oshirish to'g'risida
kelishuv tuzilganligi ma'lum qilsa, sud fuqarolik ishini mediatsiya kelishuvi tuzilguniga qadar ish
yuritishdan to'xtatib turadi. Bunday tartibni joriy etish taraflarga nizoni tezroq hal etish, sudlarda
ish yuklamasini kamaytirish imkonini beradi.
Sudga kelib tushishi mumkin bo'lgan nizolarni Buyuk Britaniyada joriy etilgan da'volar
portali deb nomlangan sudgacha hal qilishning elektron platformasini joriy etish maqsadga
muvofiq. Bu platformada yo'l-transport hodisasi natijasida hayot, sog'liq va mulkka yetkazilgan
zararni qoplash bilan bog'liq fuqarolik nizolarining muayyan turi hal qilinadi. Portaldan
foydalanish uchun to'lov olinmaydi. Bunday portal mohiyatan onlayn mediator vazifasini bajaradi,
tomonlarga muzokaralar uchun neytral forum taklif qiladi va sudgacha bo'lgan bosqichda
vositachilik kelishuviga erishishi imkoniyatini beradi. Bunday platformani Adliya vazirligi
tizimida, Apellyatsiya Kengashlarida yoki Mediatorlar palatasini tashkil etgan holda uni tarkibida
joriy etish mumkin.
Ushbu chora-tadbirlarning amalga oshirilishi O'zbekistonda nizolarni hal etishning
muqobil usullarini rivojlantirishga va fuqarolik jamiyatini mustahkamlashga xizmat qiladi.
REFERENCES
1.
Hopt, K. J., & Steffek, F. (2023). Mediation: Principles and Regulation in Comparative
Perspective.
Oxford
University
Press.
https://doi.org/10.1093/oso/9780198837069.001.0001
2.
Медиация базовый курс. Основы применения медиации. Ташкент. 2019. –С. 6.
3.
Мурзанова Е.А. Медиация - способы и задачи урегулирования споров: опыт
зарубежных стран //Вестник Волжского университета им. В.Н. Татищева.2016. №4.
С. 65.
4.
Перспективы развития медиации в Республике Башкортостан: обзор круглого стола
// Евразийская адвокатура. 2 (3). 2013.
5.
Wambier T. Mediation (types-qualification-skills) // International Congress of Procedural
Law. Athen 11 - 14 September 2013. Commercial Litigations: Special Cases and
Proceedings. Athens-Thessaloniki. P.24 – 25
6.
Сильвести Э. Медиация по предписанию суда: итальянский опыт // Вестник
гражданского процесса. 2015. № 3. С. 161
7.
Бесемер Х. Медиация: Посредничество в конфликтах / Перевод с нем. Н. В.
Маловой. Калуга: Духовное познание, 2004. С.17.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
389
8.
Директива № 2008/52/ЕС Европейского парламента и Совета Европейского Союза
"О некоторых аспектах посредничества (медиации) в гражданских и коммерческих
делах" [рус., англ.] (Принята в г. Страсбурге 21.05.2008) // официальный сайт
законодательства Европейского Союза. URL: http://eur-lex.europa.eu
9.
Законодательство Китая / Конституция КНР 1982 г. (с изм. 1988, 1993, 1999, 2004
гг.). URL: http://chinalawinfo.ru/constitutional_law/constitution
10.
Марков С.М. Медиация в России и Китае: сходства и различия в трактовке
альтернативной процедуры разрешения споров (медиации). П-32. С.М. Марков, А.О.
Шарапова // American scientific Literature
11.
Закон КНР «О народном посредничестве» Legislation China (Lexadin) //
http://www.lexadin.nl/wlg/legis/nofr/ oeur/lxwechi.htm.
12.
Русакова Е.П. Гражданский процесс и гражданское законодательство в странах
Азиатско-Тихоокеанского региона: монография /В.В. Безбах и др.- Москва: РУДН,
2015, с.178.
INTERNET SAYTLARI
13.
Google Scholar. httрs://sсhоlаr.gооgle.соm/
14.
CyberLeninka. httрs://сyberleninkа.ru/
15.
Science Direct. https://www.sciencedirect.com/
