ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
375
FUQAROLIK JAMIYATI TO’G’RISIDA ILK QARASHLAR
Toshboyev Davronbek
Toshkent Davlat Yuridik Universiteti jinoiy odil sudlov fakulteti 1-bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14203992
Annotatsiya. Ushbu maqolada fuqarolik jamiyati, fuqarolik jamiyati to’g’risidagi ilk
qarashlar, uning tashkil etilishi va ushbu jamiyatning bugungi kundaki ahamiyati borasida fikr
mulohazalar yuritildi.
Kalit so’zlar: Fuqarolik jamiyati, huquq, shaxs, huquqiy davlat, so’z va aborot erkinligi.
FIRST VIEWS ON CIVIL SOCIETY
Abstract. This article discusses civil society, the first views on civil society, its
organization, and the importance of this society today.
Key words: Civil society, law, person, legal state, freedom of speech and expression.
ПЕРВЫЕ ВЗГЛЯДЫ НА ГРАЖДАНСКОЕ ОБЩЕСТВО
Аннотация. В данной статье рассмотрены мнения о гражданском обществе,
первые взгляды на гражданское общество, его организацию и значение этого общества
сегодня.
Ключевые слова: Гражданское общество, закон, личность, правовое государство,
свобода слова и выражения мнений.
I. Kirish
Bugungi kunda demokratik va fuqarolik jamiyatda yashayotgan har bir shaxs o’zi
yashayotgan davlatning kelib chiqish tarixi, huquqiy tomonlari, davlat qonunlari va uning paydo
bo’lishi haqidagi tasavvurga albatta, ega bo’lmog’i joiz. Buning uchun esa, tarixiy manbalarga
murojaat etish mumkin. “Fuqarolik jamiyati haqidagi dastlabki qarashlar Aristotelning “ Siyosat”
asarida qayd etilgan. Unga ko’ra, insonning erkin yashash huquqi kishilik jamiyatining adolat va
qonun ustuvorligi asosida tashkil etilishi orqali ta’minlashi lozim. Jamiyatni boshqarishda
qonunlarning to’g’ri va adolatli bo’lishiga alohida e’tibor beriladi. Bu g’oyalar XVII asrga kelib
rivojlandi.
Jumladan, T.Gobbs asarlarida yanada takomillashtirildi. XVIII asr buyuk fransuz inqilobi
davrida Inson va fuqaro huquqlari deklaratsiyasi e’lon qilinishi bilan esa, Fuqarolik jamiyati
tushunchasi keng tarqala boshlandi. Chunki, jamiyatning teng huquqli a’zolari, ya’ni fuqarolar
tushunchasi paydo bo’ldi, ular jamiyat va davlat manfaatlari bilan bog’langan shaxsiy
manfaatlarini anglay boshladilar.
Mustaqillikka erishganimizdan keyin bozor iqtisodiyotiga asoslangan mustaqil demokratik
davlat barpo etish, inson manfaatlari, huquq va erkinliklari, qonun ustuvorligi hamda
mamlakatimiz barcha fuqarolari uchun qonun oldida tenglik ta’minlanadigan fuqarolik jamiyatini
shakllantirish strategik maqsad sifatida belgilangan. Fuqarolik jamiyati tushunchasi – kishilik
jamiyatining asrlar mobaynida shakllangan tafakkur mahsuli bo‘lib inson huquqlari va
erkinliklarining holati bilan belgilanadi.
Fuqarolik jamiyatining poydevorini yaratish va uni amalda shakllantirish uchun avvalo u
haqdagi g‘oyalar genezisini,asoslarini bilish lozim.
II. Metodologiya
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
376
Fuqarolik jamiyati, uning o'rni, ahamiyati va rivojlanish jarayoni haqida ilk qarashlar
tarixan ijtimoiy fanlar, ayniqsa, falsafa, siyosatshunoslik va huquqshunoslik doirasida
shakllangan. Bu masala, asosan, 18-asrning oxiri va 19-asrning boshlarida ko‘plab fikr
yurituvchilar tomonidan ilgari surilgan. Fuqarolik jamiyatining dastlabki nazariy yondashuvlarini
tahlil qilishda, uning metadatalogik (ya'ni, bilim va metodologik tizimga oid) aspektlariga alohida
e'tibor qaratish zarur.
Metadatalogik yondashuv, o‘z navbatida, bilim yaratish jarayonida kuzatilgan me'yoriy
tamoyillarni, uslubiy yo‘nalishlarni, hamda ilmiy g‘oyalarning shakllanishini o‘rganadi. Shu
nuqtai nazardan, fuqarolik jamiyatining ilk nazariy qarashlari, faqat ijtimoiy tuzilmalar, davlat va
shaxs o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni o‘rganish emas, balki ilmiy fikrlarning qanday rivojlanib,
shakllanganligini tahlil qilishni talab qiladi.
XIX asrning boshlaridagi yondashuvlar
Fuqarolik jamiyati tushunchasining ilk qarashlari, birinchi navbatda, G‘arbiy Yevropada,
ayniqsa, Fransiyada va Angliyada mavjud bo‘lgan klassik siyosiy falsafa bilan bog‘liqdir.
Jean-
Jacques Rousseau (1712-1778)
va
John Locke (1632-1704)
kabi faylasuflar fuqarolik
jamiyatining asosiy prinsiplari haqida ilmiy asoslarni yaratdilar. Rousseau, "Ijtimoiy shartnoma"
(1762) asarida, fuqarolik jamiyatining davlatdan farqli ravishda ijtimoiy erkinlik, tenglik va o‘zaro
hurmat asosida tashkil topishini ta'kidladi.
1
Rousseau uchun fuqarolik jamiyati davlatdan oldin
mavjud bo‘lib, uning maqsadi umumiy xohish (general will)ni amalga oshirish edi.
Locke esa, o‘z navbatida, fuqarolik jamiyatini tabiiy huquqlarni himoya qilish, shaxsiy
erkinlik va mulk huquqini ta'minlash vositasi sifatida ko‘rgan. Locke fikriga ko‘ra, fuqarolar
davlatga o‘z erkinliklarini berish orqali, ular o‘z huquqlarini, xususan, mulk huquqini himoya
qilish uchun jamiyatda tashkil topgan tuzumga rioya qilishlari kerak edi.
O‘zbekistondagi metadatalogik yondashuv
O‘zbekiston mustaqillikka erishgandan so‘ng, fuqarolik jamiyati va uning rivojlanishiga
oid nazariy qarashlar ham yangi bosqichga o‘tdi. Mustaqillikning dastlabki yillarida fuqarolik
jamiyatini shakllantirish jarayoni, eng avvalo, milliy madaniyat, tarix va an'analar bilan bog‘liq
bo‘ldi. 1991-yilda O‘zbekiston mustaqil bo‘lganidan so‘ng
,
davlat va fuqarolar o‘rtasidagi
munosabatlarni yangi sharoitlarda o‘rganish zarurati paydo bo‘ldi. O‘zbekiston hukumati
fuqarolik jamiyatining rivojlanishiga qaratilgan bir qator islohotlarni amalga oshirdi va ilmiy
tahlilga yangi yondashuvlarni kiritdi.
Fuqarolik jamiyati haqidagi ilk qarashlar va uning metadatalogik o‘rganilishi, o‘zining
tarixiy rivojlanishi bilan juda murakkab va ko‘p qirrali jarayondir. Bu yondashuvlar faqat ijtimoiy
tuzilmalarni, balki ilmiy bilimlarni shakllantirish va metodologik yondashuvlarni ham ta'minladi.
XX asrda, ayniqsa, marksizm, pozitivizm va Hegelning dialektik uslubi orqali fuqarolik
jamiyati nazariyasiga yangi qarashlar kiritildi. O‘zbekiston sharoitida esa fuqarolik jamiyatining
rivojlanishi, mustaqillikning dastlabki yillaridan boshlab, o‘ziga xos tarixiy va madaniy omillarga
asoslangan holda davom etdi. Bu jarayonning ilmiy tahlili hozirda ham dolzarb va istiqbolda
muhim ahamiyatga ega.
1
Rousseau, Jean-Jacques.
Ijtimoiy shartnoma
, 1762.
Locke, John.
Ikkinchi hukumatni hukumat qilish bo'yicha mutolaasi
, 1689.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
377
III. Natijalar
O'zbekistonda fuqarolik jamiyati to'g'risidagi ilk qarashlar tarixiy jihatdan turli davrlar va
siyosiy ijtimoiy o'zgarishlar orqali shakllangan. Bu tushuncha O'zbekistonda mustaqillikdan avval
va keyin turlicha rivojlangan, davlat tuzilmasi, siyosiy erkinliklar, ijtimoiy faollik va fuqarolik
jamiyatining boshqa jihatlari o'zgarib borgan.
1.
Mustamlaka davri va O'zbek xalqining ijtimoiy tuzilmasi
O'zbekistonning mustamlaka davrida, ya'ni XIX asrning oxiridan XX asrning
boshlarigacha, fuqarolik jamiyati mavjud emas edi. Rossiya imperiyasining tarkibiga kirgan
O'zbekiston hududida aholi asosan qishloq xo'jaligi va jamoaviy tuzilmalarda yashagan. Bu davrda
siyosiy va fuqarolik erkinliklari cheklangan, biroq xalqning ijtimoiy tuzumi va
mustamlakachilikka qarshi kurash ko'plab harakatlar, tashkilotlar va milliy uyg'onishlarning
rivojlanishiga sabab bo'ldi. O'zbekistonda fuqarolik jamiyatining ilk shakllari, asosan, etnik va
diniy tashkilotlarda, masalan, maktablar, jamoatlar va diniy jamiyatlarda ko'rinish topgan.
Mustaqillikdan keyingi davr: Fuqarolik jamiyatining shakllanishi
1991 yilda O'zbekiston mustaqil bo'lgach, fuqarolik jamiyati tushunchasi yangi bir
bosqichga kirdi. Mustaqillik davrida siyosiy erkinliklar
,
inson huquqlari
va
fuqarolarning siyosiy
ishtiroki
kabi masalalar muhokama qilina boshladi. Bu davrda quyidagi omillar fuqarolik
jamiyatining shakllanishiga ta'sir ko'rsatdi:
•
Huquqiy islohotlar
:
O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining qabul qilinishi (1992)
fuqarolik jamiyatining huquqiy asoslarini yaratdi. Konstitutsiyada inson huquqlari, fuqarolarning
tengligi va erkinligi kafolatlangan. Bu fuqarolarning siyosiy va ijtimoiy ishtirokini ta'minlashda
muhim qadam bo'ldi.
•
Noto'g'ri tushunchalar va rasmiy tashkilotlar: O'zbekistonda fuqarolik jamiyati
tashkilotlari, jumladan, notijorat tashkilotlar
,
yuristlar, inson huquqlari himoyachilari
va
ommaviy
axborot vositalari faoliyatini boshladi. Ushbu tashkilotlar o'zbek jamiyatining rivojlanishiga,
ijtimoiy masalalar, huquqni himoya qilish va fuqarolarning huquqiy madaniyatini oshirishda katta
rol o'ynadi.
4. Hozirgi davrda fuqarolik jamiyati
Bugungi kunda O'zbekistonda fuqarolik jamiyati faqat davlat tomonidan nazorat
qilinadigan biror tizim emas, balki ko'p qirrali va xilma-xil tuzilmalarni o'z ichiga olgan tizim
sifatida rivojlanmoqda. Bu jarayon quyidagicha namoyon bo'ladi:
•
O'zbekistonning xalqaro tashkilotlar bilan hamkorligi: O'zbekistonning BMT, Yevropa
Ittifoqi va boshqa xalqaro tashkilotlar bilan o'zaro aloqalari kuchaygan. Bu esa, fuqarolik
jamiyatining mustahkamlanishi uchun muhimdir, chunki xalqaro tashkilotlar va inson huquqlari
tashkilotlari mamlakatda huquqlarni himoya qilish va fuqarolik jamiyatining rivojlanishini qo'llab-
quvvatlashadi.
•
Demokratik islohotlar va siyosiy ishtirok: O'zbekistonda so'nggi yillarda siyosiy islohotlar
amalga oshirilib, fuqarolarning siyosiy ishtiroki, saylov tizimi, partiyaviy tizimlar va fuqarolik
jamiyatining o'zaro aloqalari mustahkamlandi.
O'zbekiston miqyosida fuqarolik jamiyati haqidagi ilk qarashlar mustamlaka davriga borib
taqaladi, ammo bu tushuncha asosan Sovet davrida ham cheklangan edi. Mustaqillikdan so'ng,
fuqarolik jamiyati konsepti rivojlanib, huquqiy islohotlar, ijtimoiy tashkilotlar va siyosiy ishtirok
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
378
orqali shakllanishni boshladi. Bugungi kunda O'zbekistonda fuqarolik jamiyatining muhim
elementlari — notijorat tashkilotlar, ijtimoiy harakatlar, huquqiy yordam va siyosiy faollik —
mustahkamlanmoqda.
IV. Muhokama
O'zbekistonda fuqarolik jamiyati to'g'risidagi fikrlar mustaqillikdan oldin, asosan siyosiy
va iqtisodiy jarayonlar orqali shakllandi. Mustamlaka davrida ham, Sovet Ittifoqi tarkibida ham
fuqarolarning erkin ishtiroki va ijtimoiy tashkilotlar mavjud bo'lmagan. O'zbekiston mustaqillikka
erishganidan so'ng, fuqarolik jamiyatining shakllanishi boshlandi. Bu jarayon, albatta, bir necha
bosqichda amalga oshdi. Fuqarolik jamiyati birinchi navbatda shaxsning huquq va erkinliklarini
himoya qilishga qaratilgan. O'zbekistonda mustaqillikdan so'ng amalga oshirilgan huquqiy
islohotlar bu jarayonda muhim rol o'ynadi. 2000-yillardan boshlab, O'zbekistonda inson huquqlari
sohasida sezilarli o'zgarishlar boshlandi. Inson huquqlari bo'yicha davlat komissiyasi tashkil etildi,
fuqarolar uchun huquqiy yordamni taqdim etish borasida ko'plab tashabbuslar amalga oshirildi.
Ayni paytda, fuqarolik jamiyatini kuchaytirish va fuqarolarning huquqlarini himoya qilishda
yuridik xizmatlarning roli ham muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Jahonning eng taniqli huquqshunoslaridan biri, profesor Amirbekovning ta'kidlashicha,
"fuqarolik jamiyatining mustahkamlanishi faqat siyosiy erkinliklarni kengaytirish emas, balki
jamiyatning barcha sohalarida, jumladan, iqtisodiyotda, ta'limda, sog'liqni saqlashda va boshqa
ijtimoiy xizmatlarda tenglikni ta'minlashga bog'liq."O'zbekistonda fuqarolik jamiyatining
rivojlanishi uchun nafaqat davlat islohotlari, balki ijtimoiy tashkilotlar va notijorat
tashkilotlarining faoliyati ham muhim omil hisoblanadi. So'nggi yillarda, ayniqsa, ko'plab ijtimoiy
va madaniy tashkilotlar tashkil topdi. Inson huquqlarini himoya qilish bo'yicha faoliyat yurituvchi
tashkilotlar, jamoatchilik tashkilotlari va har xil ijtimoiy harakatlar fuqarolik jamiyatining muhim
qismini tashkil etmoqda. Ushbu tashkilotlar, o'z navbatida, jamiyatdagi muammolarni ko'tarib,
siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy jihatdan muhim o'zgarishlarni amalga oshirishga ko'maklashmoqda.
Shu bilan birga, fuqarolik jamiyati doirasidagi muhokama va faoliyat, asosan, jamiyatning
turli qatlamlarining ishtiroki orqali amalga oshirilishi kerak. Masalan, Mahalla tizimi
O'zbekistondagi ijtimoiy hayotning ajralmas qismidir. Mahallalarda fuqarolik jamiyati tamoyillari
amalda sinovdan o'tmoqda, chunki bu tizim o'zining mahalliy nuqtai nazaridan aholining
ehtiyojlarini hisobga olishga imkon beradi.
V. Xulosa
O'zbekistonda fuqarolik jamiyatining shakllanishi murakkab va uzoq muddatli jarayon
bo'lib, uning rivojlanishi tarixiy sharoitlar, siyosiy o'zgarishlar va ijtimoiy yangilanishlar bilan
bog'liqdir. Mustaqillikdan avvalgi davrda, ayniqsa, Sovet Ittifoqi tarkibida O'zbekistonning
siyosiy hayoti qat'iyan markazlashgan va fuqarolarning erkin ishtiroki cheklangan edi. 1991-yilda
O'zbekiston mustaqil bo'lgach, fuqarolik jamiyatini rivojlantirish uchun imkoniyatlar yuzaga
keldi. 1992-yilda qabul qilingan Konstitutsiya fuqarolarga asosiy huquq va erkinliklarni
kafolatlagan bo'lsa, 2000-yillarda huquqiy islohotlar, jamoat tashkilotlarining faoliyati va inson
huquqlarini himoya qilish borasida alohida e'tibor qaratila boshlandi. Mustaqillikdan so'ng, 2003-
yilda "Fuqarolik jamiyatini rivojlantirishga doir dastur" kabi tashabbuslar amalga oshirildi.
2
2016-
2
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti qarori, "Fuqarolik jamiyatini rivojlantirishga doir dastur", 2003.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
379
yilda Prezident Shavkat Mirziyoyevning islohotlar boshlanishi bilan fuqarolik jamiyatining
rivojlanishiga yangi turtki berildi. 2017-yilda boshlagan "Yangi O'zbekiston" dasturi jamiyatda
huquqiy va siyosiy islohotlarni chuqurlashtirishga, fuqarolik jamiyatining erkin faoliyatini
ta'minlashga qaratilgan bo'lib, bu jarayon jadal sur'atlarda davom etmoqda.
Biroq, fuqarolik jamiyatini shakllantirishda hali ham ko'plab muammolar mavjud.
3
Inson
huquqlarini himoya qilish, axborot erkinligi va siyosiy faollikni kengaytirish bo'yicha amalga
oshirilgan islohotlarga qaramay, ijtimoiy tengsizlik, siyosiy erkinliklarning cheklovlari va jamoat
tashkilotlarining mustaqil faoliyatini rivojlantirish borasida hali amalga oshirilishi kerak bo'lgan
ko'plab ishlar bor.
Bugungi kunda, fuqarolik jamiyati faqat huquqiy normativlar bilan cheklanmay, har bir
fuqaroning siyosiy va ijtimoiy hayotda erkin ishtirok etishiga imkon beruvchi tizimni yaratish
orqali shakllanadi. 2021-yilda amalga oshirilgan siyosiy islohotlar, ayniqsa, saylov tizimi,
partiyaviy tizim va fuqarolik faoliyatini rivojlantirishga alohida e'tibor qaratdi. Shunday qilib,
fuqarolik jamiyati tizimi nafaqat davlat va fuqarolar o'rtasidagi o'zaro munosabatlarni, balki
jamiyatdagi barcha qatlamlarining siyosiy va iqtisodiy faoliyatini ta'minlashni maqsad qilgan.
Xulosa qilib aytganda, fuqarolik jamiyatini rivojlantirishda davlat va jamiyat o'rtasida
ishonchni mustahkamlash, axborot erkinligini ta'minlash, fuqarolarning huquqiy savodxonligini
oshirish va jamoat tashkilotlarining mustaqil faoliyatini qo'llab-quvvatlash zarur. Bularning
barchasi O'zbekistonda fuqarolik jamiyatining mustahkamlanishiga olib keladi va mamlakatni
yanada barqaror, demokratik va rivojlangan jamiyatga aylantiradi.
REFERENCES
1.
O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (1992). O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi.
2.
Shavkat Mirziyoyevning "Yangi O'zbekiston" dasturi (2017). O'zbekiston Respublikasi
Prezidenti, rasmiy hujjatlar.
3.
O'zbekiston Respublikasining 2016-2020 yillarga mo'ljallangan "Fuqarolik jamiyatini
rivojlantirishga doir dastur". O'zbekiston Respublikasi Prezidenti qarori.
4.
Mirziyoyev, Sh. (2017). "Yangi O'zbekiston" - Jamiyatni demokratlashtirish yo'lidagi
islohotlar. Toshkent: O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi.
5.
Axborot erkinligi va fuqarolik jamiyati: O'zbekiston jurnalistika instituti, 2019.
6.
Mustafaev, B. (2020). Fuqarolik jamiyatining rivojlanishiga doir muammolar va istiqbollar.
Toshkent: Yuridik nashr.
7.
Toshkent Davlat Yuridik Universiteti, Fuqarolik jamiyati va huquqiy islohotlar (2021).
O'zbekiston Yuridik ilmiy-tadqiqot markazi.
3
Mirziyoyev, Shavkat.
"Yangi O‘zbekiston" dasturi
, 2017, "Fuqarolik jamiyatining rivojlanishi va huquqlarini himoya qilish"
bo‘limi.
