Noyabr, 2024-Yil
534
TANLOVLARNING MAZMUNI VA ULARNI TASHKIL QILISH USULLARI
Raxmatova Gulnozabonu Rashid qizi
Osiyo xalqaro universiteti 3- bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14214323
Аnnotatsiya.
Maqolada umumiy oʻrta ta‟lim maktablari boshlangʻich sinf
oʻquvchilarining oʻqish darslarida sinfdan tashqari ishlarni tashkil etish masalalari haqida
fikr yuritilgan.
Tayanch so’zlar:
metodika, adabiyot, tajriba, mustaqil ishlar, oʻqituvchi, oʻquvchi,
maqsad, ibora.
Boshlang‘ich sinflarda tanlovlarni tashkil qilish bolalar uchun qiziqarli va foydali bo'lishi
mumkin. Bu tanlovlarni muvaffaqiyatli tashkil qilish uchun quyidagi usullardan foydalanish
mumkin:
1. Maqsadni belgilash:
- Tanlovning maqsadini aniq belgilash: masalan, san’at ko‘rgazmasi, bilimlar musobaqasi,
yoki sport o‘yini.
2. Qoida va shartlarni soddalashtirish:
- Bolalarga tushunarli bo‘lishi uchun tanlov qoidalari va shartlarini soddalashtirish.
Masalan, oddiy va aniq qoidalar, rasmiy arizalar talab qilmaslik.
3. Yaratuvchanlik va qiziqarli mazmun:
- Tanlov mavzusi va faoliyatlari bolalar uchun qiziqarli bo‘lishi kerak. Masalan, rasm
chizish, qo‘shiqlar aytish, hikoya yozish yoki oddiy sport o‘yinlari.
4. Qatnashchilarni tanlash:
- Hammasi ishtirok etishi mumkin bo‘lgan tanlovlar tashkil etish. Har bir bolaga tanlovda
qatnashish imkoniyati berilishi lozim.
5. Hakamlardan foydalanish:
- Hakamlardan foydalanish, masalan, o‘qituvchilar yoki ota-onalarni tanlovni baholashda
ishtirok etishini tashkil qilish.
6. Mukofot va taqdirlash:
- Har bir qatnashchiga rag‘batlantiruvchi sovrinlar berish. Bu mukofotlar kichik bo‘lishi
mumkin, masalan, diplomlar, medallar yoki kichik sovg‘alar.
7. Qiziqarli tashkilotchilik:
Noyabr, 2024-Yil
535
- Tanlovni bayram muhitida o‘tkazish, bolalarning ishtirokini oshirish uchun maxsus kun
yoki tadbir tashkil etish.
8. O‘qituvchilar va ota-onalarni jalb qilish:
- O‘qituvchilar va ota-onalarni tanlovni qo‘llab-quvvatlashga undash. Ularning ishtiroki
va yordamida tanlovni yanada qiziqarli va muvaffaqiyatli o'tkazish mumkin.
9. Hujjatlarni saqlash:
- Tanlov natijalarini hujjatlashtirish va qatnashchilarga esdalik sifatida xat yoki diplom
berish.
Boshlang'ich sinflarda tanlovlar bolalarning qobiliyatlarini rivojlantirish, ijodkorlik va
bilimlarini oshirishga yordam beradi. Quyidagi turdagi tanlovlar o‘tkazilishi mumkin:
1. San’at Tanlovlari:
- Rasm chizish: Bolalar o‘zlari yaratgan rasmlarini namoyish etishadi.
- Qo‘l san’ati: Origami, qog‘ozdan yoki boshqa materiallardan ijodiy ishlanmalar.
2. Adabiyot Tanlovlari:
- Hikoya yozish: Bolalar o‘z hikoyalarini yozib, ularga baho beriladi.
- She’r aytish: Bolalar o‘zlari yozgan yoki sevimli she’rlarini o‘qishadi.
6. Kreativ loyihalar:
- Ingliz tilida prezentatsiya: Ingliz tilidagi qisqa chiqish yoki loyiha taqdimotlari.
- Teatr chiqishlari: Bolalar o‘zlarining kichik spektakllarini yoki sahna ko‘rinishlarini
namoyish etishadi.
7. Muzeylar va ko‘rgazmalar:
- Muzey tanlovlari: Bolalar o‘z ijodiy asarlarini maktab yoki sinf muzeyida namoyish
etishadi.
- Ko‘rgazmalar: Rasm, qo‘l san’ati yoki ilmiy loyihalar ko‘rgazmasi.
Bu tanlovlar bolalar uchun qiziqarli va o‘rgatuvchi bo‘lishi mumkin, ularning ijodkorlik,
bilim va sportdagi qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi.
Ijtimoiy jamiyat taraqqiyoti, xususan, milliy istiqlol gʻoyalarining hayotimizga tobora
chuqur ildiz otib borishi ta’lim tizimidagi islohotlarning ham mazmunini boyitmoqda. Ta‟lim
jarayonida oʻqitishning tajribada sinovlardan oʻtgan shakl va usullari boyitilib, zarurat boʻlganda,
yangilanib amaliyotga tadbiq qilinmoqda. Bu boradagi davlat siyosati ham uzluksiz ta‟lim
vositasida ma’naviy – axloqiy jihatdan tarbiyalangan har tomonlama barkamol shaxsni
shakllantirishni nazarda tutadi. Uning nechogʻli toʻgʻri amalga oshirilishi koʻp jihatdan
boshlangʻich ta`lim tizimining samaradorligiga bogʻliq.
Noyabr, 2024-Yil
536
Boshlangʻich ta’lim uzluksiz ta’limning eng muhim boʻgʻinidir. “Oʻzbekiston
Respublikasida umumiy oʻrta ta‟lim toʻgʻrisida“gi Nizomda taʻkidlanganidek: “Boshlangʻich
ta`lim oʻqish, yozish, sanash, oʻquv faoliyatining asosiy malaka va koʻnikmalari, ijodiy fikrlash,
oʻzini-oʻzi nazorat qilish uquvi, nutq va xulq-atvor madaniyati, shaxsiy gigiyena va sogʻlom
turmush tarzi asoslarining egallab olinishi ta‟minlashga da‟vat etilgan.
Boshlang
ʻ
ich sinflarda sinfdan tashqari o
ʻ
qishga kichik yoshdagi o
ʻ
quvchilarni ona tilini
puxta o
ʻ
zlashtirishga tayyorlashning ajralmas qismi, ta’lim jarayonida ularni axloqiy-estetik
tarbiyalashning muhim vositasi sifatida qaraladi. Sinfdan tashqari o
ʻ
qishning maqsadi – kichik
yoshdagi o‟quvchilarni bolalar adabiyoti va xalq og‟zaki ijodining xilma-xil namunalari bilan
tanishtirish, ularda kitobxonlik madaniyatini tiklab tarkib toptirishdir.
Sinfdan tashqari o
ʻ
qish dasturining mazmuniga ko
ʻ
ra ta’limning har bir bosqichida ikki
asosiy bo’lim ajratiladi: 1-bosqichda o’qish doirasi, ya’ni o
ʻ
qitiladigan kitoblar va ularni qaysi
tartibda o
ʻ
qish bilan tanishtirish yuzasidan o’quvchilarga ko
ʻ
rsatma beriladi. 2-bosqichda shu
o’quv materiallari asosida bilim, ko‟nikma va malakalar shakllantiriladi. Umumiy o
ʻ
rta
ta’limning davlat standartlari va o
ʻ
quv dasturiga ko’ra 1-sinfda sinfdan tashqari o
ʻ
qish
mashg
ʻ
ulotlarida savod o’rgatish darslarida hosil qilingan ko’nikma va malakalar asosida
bolalarning ona-vatan, istiqlol, milliy qadriyatlar haqidagi tasavvurlar-tushunchalari
kengaytiriladi, boyitiladi.
Sinfdan tashqari o
ʻ
qish va qiroatxonlik saboqlari 1-sinfda haftada 1 marta saboq o’rgatish
darslarining 20 daqiqasida bolalar badiiy adabiyoti bilan tanishtiriladi. Maqsad kichik yoshdagi
bolalarda kitobga mehr uyg’otish, mustaqil uquvlarini paydo qilishdir. Asosan bu sinf
o
ʻ
quvchilariga kitob bilan muomala qilish, kitob o
ʻ
qish qoidalari,
asar
qahramonlarining hatti harakatini kuzatish, ijobiy tomonlarini o
ʻ
rganish, obrazli qilib qayta
hikoya qilib berish bilim, ko’nikma va malakalar shakllantiriladi. Bu sinf ovquvchilari uchun
asosan rasmlarga boy kitoblar olinadi. O
ʻ
qituvchi bolalarning his-tuyg’ularini o
ʻ
stiradigan
kitoblarni o’qib berish orqali mustaqil mamlakatimiz, uning go
ʻ
zal shaharlari, qishloqlari, milliy
urf-odatlari, qadriyatlari, o
ʻ
tmishi, insonlarning orzu-istaklari bilan tanishtiriladi. Ularda bilimga
havas uyg
ʻ
otadi
.
2-sinfda o
ʻ
quvchilar kichik hajmdagi asarlarni o
ʻ
qituvchining yordami va topshirig
ʻ
i
asosida mustaqil o
ʻ
qishga o’tadilar. Bu sinfda 2 haftada bir marta sinfdan tashqari o’qish darsi
o
ʻ
tkaziladi. Ona – Vatan va ota-bobolar jasorati, o
ʻ
simliklar, qushlar hamda hayvonlar haqidagi
asarlarni o
ʻ
qituvchi topib, tanlab o
ʻ
quvchilarga o
ʻ
qishga tavsiya etadi. 3 va 4-sinflarda sinfdan
tashqari o
ʻ
qish mashg’ulotlarida o
ʻ
quvchilarning mustaqil o
ʻ
qishlari
Noyabr, 2024-Yil
537
yorqin tasvirlangan, ularning ma’naviy-axloqiy turmush tarzi aks ettirilgan badiiy va ilmiy-
ommabop asarlar tavsiya etiladi. 3-4 sinflarda sinfdan tashqari o
ʻ
qish darslari ikki haftada bir
marta o
ʻ
tkaziladi. Bu sinflarda o
ʻ
qituvchi sinf kutubxonasida kerakli bo
ʻ
lgan o‟quvchilar yoshiga
mos kitoblarni to
ʻ
plashni. Sinfdan tashqari o
ʻ
qish burchagi turlicha bezalishi mumkin. Bunda
o
ʻ
qituvchi va o
ʻ
quvchi hamkorlikda ish olib boradi. Badiiy va ilmiy-ommabop asarlar mustaqil
ravishda va izchil o
ʻ
qib borilsagina o
ʻ
quvchilarning dunyoqarashini kengaytirishga,
shakllantirishga xizmat qiladi
[4].
Sinfdan tashqari oʻqish darslari yosh avlod qalbida ezgulikka muhabbat, yovuzlikka nafrat
tuygʻularini uygʻotish, matn mazmunini qayta hikoyalash, ma`lum reja asosida qisqartirib yoki
shaxsini oʻzgartirib hikoyalash, badiiy tasvir vositalarini aniqlash, asar qahramonlarining fe’l-
atvorini, xatti–harakatini baholash orqali ularning bogʻlanishli nutqini oʻstirish, qisqa qilib
aytganda, kitobxonlik madaniyatini kamol toptirishda katta imkoniyatlarga ega.
Sinfdan va sinfdan tashqari o
ʻ
qish boshlang
ʻ
ich sinflarda o
ʻ
qitiladigan barcha predmet
dasturlarining bo
ʻ
limlari bilan bevosita bog’liq. O’z navbatida grammatika va to’g’ri yozuv,
tabiatshunoslik, tasviriy san’at, musiqani o
ʻ
rganishda olingan bilim va hosil qilingan ko‟nikmalar
o‟qish darslaridan o‟qish darslarida foydalaniladi. O
ʻ
qish darslarida o
ʻ
tilgan mavzular asosida
badiiy kitoblar axtarish, asar qahramonlarining nomlarini yozish, ularni tasvirlab berish, ijodiy
rasm ishlash, fikrni yakunlash uchun mos maqollar yod olish o’quvchini ijod qilishga undaydi.
Har bir sinfda sinfdan tashqari o
ʻ
qilgan barcha asrlar o
ʻ
quvhilarga mos ravishda biror
voqeani sahnalashtirish mumkin. Bu boladagi nitqni rivojlantirishga, lug’at boyligini oshirishga
yordam beradi. Shuningdek sahnalashtirilgan asarni tomosha qilgan o’quvchining diqqati oshib
xotirada saqlash qobiliyati o’sadi. Hatto sahnalashtirish o
ʻ
quvchini har tomonlama yo
ʻ
naltiradi,
ya’ni aktyorlik qobiliyatini rivojlantiradi,
rejissorlik kabi kasblarga ilk tasavvurlarni
o
ʻ
rgata boshlaydi
[3].
Asarni sahnalashtirish davrida albatta o
ʻ
qituvchi rahbarlik qiladi. O
ʻ
quvchilar ifodali,
obrazli, shuningdek qahramonlar harakatini to
ʻ
g
ʻ
ri
bajarishlari, o‟qishlari o‟quvchilarda zavq-shavq uyg’otib kitobga, badiiy asarga havas,
uni o’qib o’rganishga intilish uyg
ʻ
otadi. Sinfdan tashqari o
ʻ
qish darslarida o
ʻ
qituvchi
o
ʻ
quvchilarni bolalar yozuvchilari va shoirlari bilan tanishtirib borishi lozim. Q.Muhammadiy,
P.Mo‟min, Z.Diyor, A.Obidjon kabi yozuvchi va shoirlarning asarlari o
ʻ
quvchilarda katta qiziqish
uyg
ʻ
otadi. Shuning uchun har bir maktab, ta’lim muassasasi o’quvchilar o’rtasida turli mavzularda
ijod ahli bo
ʻ
lgan shoir va yozuvchilar bilan uchrashuvlar tashkil etib turishi shart. Bunday
uchrashuvlar o
ʻ
quvchilarni vatanni madh qilishga uni sevib ardoqlashga chaqiradi.
Noyabr, 2024-Yil
538
Kitobni, asarni qanday paydo bo
ʻ
lishini, uni hurmat qilish asrab-avaylashni o
ʻ
rgatadi.
Shunday qilib badiiy adabiyot, bolalar adabiyoti voqelikni haqqoniy aks ettirishi, yorqin
obrazlar yaratishi bilan bolalarda estetik did va ahloqiy sifatlarni mujassamlashtiradi. Ularda
hayot go’zalligini idrok etishga o’rgatadi.
So
ʻ
z san’ati badiiy asarda o
ʻ
z ifodasini topadi. Xalq badiiy sovzning yosh avlod
tarbiyasidagi kuch-qudrati va jozibasiga qadim zamonlardanoq e’tibor berib kelingan. Badiiy so
ʻ
z
xalqning barcha madaniy boyliklarini abadiylashtirgan. Buning uchun esa o
ʻ
quvchi albatta xalq
og
ʻ
zaki ijodini yaqindan o‟qishi lozim. Ertaklar- yaxshilikka yetaklar deganlariday o
ʻ
quvchi
ettaklar bilan tanishar ekan mard, jasur vatanparvar, mehribon bo
ʻ
lishga, topishmoqlar o
ʻ
qir ekan,
topog
ʻ
on, bilimdon, zukko bo‟lishga intiladi
[2]
.
Komil insonni tarbiyalashda sinfdan tashqari tarbiyaviy ishlarni amalga oshirishning
nazariy va amaliy gʻoyalarining asoslash, sharhlash hamda sinfdan va maktabdan tashqari ishlarni
tashkil etishda kasbiy mahoratni oshirishga xizmat qiluvchi samarali shakl, metod va vositalarning
aniqlanganligi, shuningdek, komil insonni tarbiyalashda tarbiyaviy ishlarning amalga oshirish
texnologiyasining ishlab chiqishda Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, Oʻzbekiston
Respublikasining “Taʼlim toʻgʻrisida”gi qonuni, xalq taʼlimi sohasiga oid rasmiy hujjatlar
Prezidentimizning “Barkomol avlod” toʻgʻrisidagi ilmiy nazariy taʼlimotlari. Sharq mutafakkirlari
asarlari shuningdek pedagogika nazaryasi rivojlanishida faoliyat koʻrsatayotgan Oʻzbekiston
olimlari va pedagoglari N.Azizxodjayeva, M.Inomova, O.Musurmonova, U.Mahkamov, S.Ochil,
I.Saidahmedov, N.Ortiqov, A.R.Xodjaboyev va boshqalarning ilmiy gʻoyalaridan nazariy asos
sifatida foydalanadi.
Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlar o„quv-chilarning qiziqishi, istaklari,
xohish va ehtiyojlariga suyangan holda, ularning darsdan bo„sh vaqtlarida o„quv-tarbiya
jarayonini to„ldiradi. U o’quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini, tashabbus-korligini oshirishga
imkoniyat yaratadi. Sinfdan tashqari ishlarning o’ziga xosligi shundaki, to’garak, klub
dasturlarining rang-barangligi, ular mazmunidagi yangiliklar o„smir yigit-qizlarning shaxs
sifatida shakllanishlari uchun yangi imkoniyatlar yaratadi.
Maktabda va sinfdan tashqari ishlar jarayonida o’quvchilarning bir-biriga hurmati, axloqiy
sifatlari jamoa orasida shakllanib boradi. Bunda o’quvchilarning bir-biriga bo’lgan muomala
madaniyati ham shakllanadi. O’quvchi o’qituvchiga taqlid asosida yoki do’stlari orasida
o’rgangan tarbiyasi muomilasiga ta’sir qilishi mumkin. O’qituvchi o’quvchilar orasida muomala
madaniyatini shakllantirish uchun avvalambor o’quvchining o’ziga bo’lgan muomalasini,
e‟tiborini o’rganishi kerak.
Noyabr, 2024-Yil
539
Sinfdan va maktabdan tashqari tashkil qilingan ishlar o’quvchilar hayotidagi tarbiyaviy
faoliyatni to’ldiradi. Ularning dunyoqarashi to’g’ri shakllanishiga va axloqiy kamol topishiga
ko’maklashadi. Nazariy bilimlarni amaliyot ishlab chiqarishi bilan bog’lanishiga zamin yaratadi.
XULOSA
Bu tanlovlar bolalar uchun qiziqarli va o‘rgatuvchi bo‘lishi mumkin, ularning ijodkorlik,
bilim va sportdagi qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi.
Yuqoridagilarning barchasida oʻquvchilarning oʻqish malakalari shakllantiriladi, oʻqilgan
asarni tushunishga oʻrgatadi, ularning soʻz boyligini oshirib, lugʻatini boyitadi. Sinfdan tashqari
oʻqish, oʻz navbatida, qiziqarli, oʻziga jalb etadigan faoliyat boʻlib, umuman, bolalarning bilim
doirasini boyitadi, qiyoslash uchun material beradi. Shuningdek, sinfdan tashqari oʻqish darslarida
ayrim qiyin soʻzlar tushintiriladi, oʻquvchilar diqqati esda saqlab qolish lozim boʻlgan aniq, qulay
nutq oborotlariga qaratiladi.
REFERENCES
1.
Qorayev S.B., Janbayeva M.S. “Boshlangʻich sinf oʻqish darslarida sinfdan tashqari ishlarni
tashkil etish”. Academic research in educational sciences, 2(4).
2.
Qorayev S.B., Allayorova S.B. “Boshlangʻich sinf oʻquvchilarini pirls xalqaro baholash
dasturi tizimiga tayyorlash jarayonini takomillashtirish masalalari”. Academic research in
educational sciences, 2(2).
3.
M. Tilakova, S. Qoraev. “Recommendations for students'creative ability development”.
Academic Research in Educational Sciences, 1(4), 184-189.
4.
Тилакова М.А., Қораев С.Б. “Ўқувчилар креативлик қобилиятларини ривожлантириш
бўйича тавсиялар”. Аcademic research in educational sciences.
5.
Matchonov S. “Boshlang’ich sinflarda ona tili va uni o‘qitish metodikasi” (Boshlang’ich
ta’lim talabalari uchun darslik). –T.:Ishonchli hamkor,2021y.
6.
A.G‘ulomov,
M.Qodirov,
M.Ernazarova,
A.Bobomurodova,
N.Alavutdinova,
V.Karimjonova “Ona tili o’qitish metodikasi” –T.: «Fan va texnologiya», 2012, 380 бет.
7.
Qosimova K., Matjonov S., G‘ulomova X., Yo‘ldosheva Sh., Sariyev Sh. Ona tili o‘qitish
metodikasi. –T.: Noshir, 2009.
