Noyabr, 2024-Yil
601
BAQSÍ GENJEBAY TILEWMURATOV QARAQALPAQ BAQSÍSHÍLÍQ
MEKTEPLERINIŃ MEŃGERIWSHISI
Saparbaev Renat
Ózbekstan mámleketlik kórkem-óner hám mádeniyat institutı Nókis filialı studenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14246470
Annotaciya.
Bul maqalada qaraqalpaq baqsıshılıq mektepleri, ustaz baqsı Genjebay
Tilewmuratovtıń atqarıwshılıq usılı, onıń atqarǵan dástanları islegen miynetleri, dóretiwshilik
xizmetleri haqqında sóz etiledi.
Gilt sózler:
baqsı, shayır, kórkem-óner, dástan, ustaz, lirika, sázende.
BAKSHI GENDZHEBAI TILEUMURATOV REPRESENTATIVE OF DEVELOPMENT
KARAKALPOK SCHOOL BAKSHI
Abstract.
This article tells about the Karakalpak schools of bakhsha, the method of
performing the master of bakhsha Kenjebai Tilevmuratov, his activities and creative merits.
Key words:
Bakhshi, poet, profession, dastan, teacher, lyrical, musician
.
БАХШИ ГЕНДЖЕБАЙ ТИЛЕУМУРАТОВ ПРЕДСТАВИТЕЛЬ РАЗВИТИЯ
КАРАКАЛПОКСКОЙ ШКОЛЫ БАХШИ
Аннотация.
В данной статье рассказывается о каракалпакских школах бахши,
методе исполнения мастера бахши Кенджебая Тилевмуратова, его деятельности и
творческих заслугах.
Ключевие слова:
Бахши, поэт, профессия, дастан, учитель, лирический, музыкант.
Xalqımızdıń súyenishi ata-babalarımızdıń qaldırǵan áhmiyetli miyraslarınıń ózi bir úlken
ǵáziyne. Bul ǵáziyneden aqılǵa say paydalanıw lazım. Ata-babalar wásiyatına sadıq hám múnásip
bolıwımız kerek. Ájdadlarımız qaldırǵan biybaha ǵáziynelerin hám onı aǵızbay-tamızbay atadan
balaǵa jetkerip kelgen pidayı atqarıwshılardı tarıyx betlerinde kórsetiw sawaplı is bolıp otır.
Usınday ataqlı baqsı-sázendeleriniń biri Genjebay Tilewmuratov edi.
Genjebay Tilewmuratov baqsılar shańaraǵında dunyaǵa keledi. Ákesi Tilewmurat óz
dáwirindegi Xorezm, Turkmenstannıń Tashawiz wálayatı átirapında qoldan-qolǵa tiymey júrgen
baqsı boldı. Qaraqalpaq baqsıshılıq mektebi 4 shaqapqa bólinip, olar Aqımbet-Muwsa mektebi,
Ǵáripniyaz-Súyew mektebi, Arzı mektebi, Orinbay mektebi bolatuǵın bolsa, Genjebaydıń ákesi
qaraqalpaq baqsıshılıq óneriniń bir tarawın quraytuǵın Arzı baqsınıń shákirtleri Begim hám Dawıt
baqsılarǵa shákirt bolıp tálim alǵan.
Noyabr, 2024-Yil
602
Genjebay kishkeneliginen sazǵa qızıǵıp baqsıshılıq ónerin dáslep óz ákesinen Arzı baqsı
mektebin úyrenedi.
Ol kem-kemnen dunya túsinigi keńeyip, shákirtlik uqıbı ulǵaya kelgennen keyin, ákesi
menen sheklenbey Aqımbet baqsınıń shákirtleriniń shákirtleri Esjan, Xudaybergenlerdiń izine erip
kóp ǵana xalıq namaların, sazların, dástanların úyrenip kózge túse baslaydı. Bunnan tısqarı ullı
Súyew baqsınıń shákirtleri Ámet, Atajanlardıń shákirti Japaq baqsınıń atqarıwshılıq usılına
qızıqsınadı.
Sońında Qońıratqa barıp Orinbay baqsınıń atqarǵan namaların, qasında awılma-awıl júrip,
úlken inta menen úyreniwge kewil bayladı. Ol usı tórt baqsıshılıq mektep wákilleriniń bir-birine
usamaytuǵın ózine tán tvorchestvolıq ózgesheliklerin boyına jámlep, bul ullı baqsılardıń
atqarıwshılıq dástúrlerin ózinde meńgerip, ózi hesh kimge usamaytuǵın, tek Genjebay baqsınıń
atqarıw usılına tán jeke atqarıwshılıq usılın jarattı.
Genjebay Tilewmuratovtıń “Muwsanıń” jolına tán qatań dramalıq shiyelenisken naǵıs,
sulıw sazlılıq, bálent lapız, “Súyewge” tán oynaqı, háreketsheńlik, súwretlemeshilik, “Arzıǵa” tán
sahrayı keńlik, qıyalıy párwaz, jańa sapalılıq, “Orınbayǵa” tán lirikalıq ıshqı sezimtallıq,
tolǵanıslar báride Genjebayda jámlengenligi onıń kóp qırlı talantınan derek beredi.
Ol hesh bir atqarıwshılıq usılın sol qálpinde tákirarlamay, olarǵa ózinshe stil, forshlag,
mordento, triol, tremola qusaǵan qosımsha jańa usıllar, nama hám sazlardı naǵıslar menen
bezendire otırıp, qosıqlardı bálent lapız benen kámine keltirip aytıwları hár bir tıńlawshını
terbendirmey qoymadı.
Onıń tınımsız izleniwleri, izertlewleri nátiyjesinde jıynaǵan tásirleri, tájiriybesi arqasında
joqarı dárejedegi, hámmeden úyrengen bıraq hesh kimge uqsamaytuǵın klassik atqarıwshı bolıp
shıńlarǵa kóteriliwine alıp keldi.
Genjebay Tilewmuratov joqarida aytılıp ótilgen mekteplerdiń wákilleri bolǵan Esjan,
Japaq, Qarajan, Aytjan, Jańabaylardan tálim alıp, olardıń atqarǵan namaları menen sazların,
tınımsız qayta-qayta zikir ete beriwi nátiyjesinde atqarıwshılıq texnikası jetilisip, repertuarlarınıń
keńeyip barıwına eristi.
Genjebay Tilewmuratov dóretiwshilik xizmetleri barısında qaraqalpaq namaları hám
sazların, hár qıylı naǵıslar, hár qıylı ırǵaqlarlar menen bayıtıp, jańartıp barıw menen sheklenbey,
dástan atqarıwshılıq jolın bayıtıp, óziniń dástan atqarıw sheberligi menen de kóp sanlı
atqarıwshılarǵa órnek bola aldı.
Noyabr, 2024-Yil
603
Genjebay Tilewmuratov ózınıń súyip atqaratuǵın “Ǵárip ashıq”, “Sayatxan Hámira”,
“Húrliha Hámra”, “Yusup Axmet”, “Góruǵlı”, “Qırmandáli”, dástanların nama, sazlar arqalı
teatrdaǵıday muz;kalıq obrazlar menen waqıyalardı súwretlep otırdı.
Haqıyqatında da ol óziniń bálent lapızı, sázendeshiligi menen dástan atqarıwshılıq
sheberligin tap sahnadaǵıday tań qalarlıq dárejede birden-aq kórsetip, onı aqırǵı demlerine shekem
háwirin túsirmey mudamı rawajlandırıp bardı.
Genjebay Tilewmuratov atqarıwshılıq xizmeti jetilisip barǵan sayın tábiyat jarasıq etken
jaǵımlı hawazı, gúmbirlegen sazı, bet-álpettegi mimikası, ondaǵı aktyorlıq háreketler, qızǵın yosh
bári onıń shın mánisindegi tınıp turǵan talantı, xalıqlıq moyınlawǵa iye etti.
Haqıyqatında onıń súyip atqaratuǵın “Muwsa naması”, “Muwsa sen yarı”, “Láy-láy”,
“Adıńnan”, “Ala qayıs”, “Bes perde”, “Arıwxan”, “Jeti asırım”, Qosha dás”, “Kór qız”,
“Mertewil”, “Eshbay”, “Muxalles” hám basqada nama sazların júrekten berilip, emocional kúsh
penen berilip atqarǵan waqıtları tıńlawshı tamashagóy bul namalardıń hár qaysısınan teatr
tamashasın kórgendey tásir alatuǵın edi.
“Baqsıshılıqtaǵı hár mektepti úyrenip ulıwma qaraqalpaq milliy muzıkasına tán jollarınıń
izin tabıwdı maqset etip qoydı aldına”. Bul jumıs bir jaǵınan ilimiy miynet bolsa, ekinshi jaǵınan
dóretiwshilik miynet álbette. Sol sebepli bul jumısta oǵan járdemshi bolǵan onıń óziniń
atqarıwshılıq hám dóretiwshilik talantı.
Qosıq namaları menen bir qatarda duwtar sazları, xalıq penen birge jasap kiyatırǵan
táǵdirlesi de sırlası da, muńlası da, eń qádirleytuǵın zatı da bolǵanlıqtan, xalqımız sázendelerdi –
duwtardıń qulaǵına búlbil qondırǵan sázende dep maqtanısh etti.
Genjebay Tilewmuratov – mine usınday “duwtardı sóyletetuǵın, duwtardıń dástesine búlbil
qondırǵan”, kúshli hám júdá sheber sázende edi. Bir baqsılar boladı - qosıqtı jaqsı aytadı bıraq
sazǵa joq, bir baqsılar boladı sazǵa sheber qosıq aytıwǵa joq, al Genjebay Tilewmuratov sazdı da,
qosıqtı da bántine jetkerip atqarǵan.
Shákirti (Ózbekstan xalıq baqsısı) Ǵayrat Ótemuratov eslewlerinde bılay dep aytadı.
“Genjebay aǵa duwtar shertkende qaysı perdeni qaysı dás penen yakı dássiz alıp atırǵanın kóziń
ilmey qalatuǵın edi. Sebebi sazdı shıraylandırıp shertkende onıń baspaǵan perdesi qalmaydı,
barlıǵın da ilip ótedi, al endi bizlerde perdelerdiń barlıǵın basayıq desek kelispey qalaberedi”
deytuǵın edi.
Muzıka qániygesi Dáwletmurat Allanazarov penen birgelikte eskiden kiyatırǵan
alamoynaq duwtar sazların notaǵa túsiriw ústinde kóp jıllar dawamında jumıs alıp bardı.
Noyabr, 2024-Yil
604
Sebebei keleshek áwladlarımızǵa miyras namalarımızdı taza hám anıq halında qaldırıwdıń
birden-bir jolı, bul olardı sawatlı ráwishte nota jazıwında qaldırıw kerek ekenin jaqsı túsinetuǵın
edi. Sonlıqtan da milliy namalarımızǵa tán bolǵan qaytalanbas naǵıslardı, ólshemlerdi, dáslerdi,
ırǵaqlardı, namanıń metro-ritmikalıq súwretleri hám basqa da kóplegen nama qashırımların
úyretip, násiyatlap barıwǵa jalıqpadı.
Juwmaqlap aytqanda Genjebay Tilewmuratov Respublikamızdıń barlıq wálayatlarında,
Túrkmenistan hám Qazaqstannıń bıraz jerlerinde bolıp, bárshe baqsı, jırawlardan, shınqobız
shertiwshilerden kóp atqarılmaytuǵın, umıtılıp baratırǵan eski namalardı, olardıń qaysı mektepke
tiyisli ekenligi, hár bir baqsınıń atqarıwshılıq xarakteri, jolı, usılların tereń izertlewleri onıń
atqarıwshılıq usılınıń ilimiy sarraslıq penen háwij alıwına da ayrıqsha tásir etti.
REFERENCES
1.
Қ. Мақсетов., «Қарақалпақ фольклорының эстетикасы», Нөкис-1971.
2.
Қ. Айымбетов., «Халық даналығы», Нөкис -1968.
3.
Д.Алланазаров., «Қарақалпақ халық сазлары», Нөкис -2002.
4.
D.Allanazarov “Xalıq baqsısı”, Nókis “Avangard baspa” -2022.
