Noyabr, 2024-Yil
609
YUSUF XOS HOJIBNING “QUTADG‘U BILIG” ASARI MA’NAVIY-AXLOQIY
TARBIYA NEGIZI SIFATIDA
Mashhura Kenjayeva Qoziyevna
Urganch davlat universiteti, Xorijiy filologiya fakulteti tyutori.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14254174
Annotatsiya.
Mazkur maqolada
“Qutadg‘u bilig” dostoni mintaqa adabiyoti
shakllanishining birinchi bosqichida turkiy tilda yaratilgan islom ma’naviyatining badiiy-falsafiy,
ijtimoiy-axloqiy qomusi deb baralla aytsak arziydigan asar, xoqonlarining yodnomalari, mintaqa
xalqlarining boy ma’naviy merosi singdirilgan mintaqa ma’naviyatining qomusi ekanligi yoritib
berilgan.
Kalit so‘zlar:
Aql, bilim, el-yurt, xalq farovonligi,
bevafolik, bebaholik, adolat,
boshqaruvchilar, hislatlar, adolat, davlat, baxt, qanoat.
"KUTADGU BILIG" BY YUSUF KHOS HAJIB AS THE BASIS OF SPIRITUAL AND
MORAL EDUCATION
Abstract.
This article highlights that the epic “Kutadgu bilig” is a work created at the first
stage of the formation of the literature of the region in the Turkic language as an artistic,
philosophical, socio-moral kamus of Islamic spirituality, monuments to kagans, kamus of
spirituality of the region, into which the rich spiritual heritage of the peoples of the region
penetrated.
Keywords:
reason, knowledge, country, national welfare, infidelity, pricelessness, justice,
rulers, feelings, justice, state, happiness, satisfaction.
«КУТАДГУ БИЛИГ» ЮСУФА ХОС ХАДЖИБА КАК ОСНОВА ДУХОВНО-
НРАВСТВЕННОГО ВОСПИТАНИЯ
Аннотация.
В данной статье освещается, что эпос “Кутадгу билиг”-это
произведение, созданное на первом этапе становления литературы региона на тюркском
языке как художественно-философский, социально-нравственный камус исламской
духовности, памятники каганам, камус духовности региона, в который проникло богатое
духовное наследие народов региона.
Ключевые слова:
разум, знания, страна, народное благосостояние, неверность,
бесценность, справедливость, правители, чувства, справедливость, государство, счастье,
удовлетворение.
Noyabr, 2024-Yil
610
Sharq adabiyotining tengsiz bebaho yodgorligi Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig”
(“Saodatga eltuvchi bilim”) asari – ota-bobolarimizning komil inson haqidagi qarashlari, davlat va
jamiyat boshqaruvi, bilim o‘rganishning ahamiyati, axloq va odob masalalari, falsafiy qarashlari,
o‘g‘il-qiz tarbiyasi, kishining ichki ma’naviy olami, uning fazilatlari to‘g‘risidagi kuzatuvlarini
o‘zida jamlagan noyob asardir. Ma’lumki, o‘rta asrlarda uning ta’sirida turkiy adabiyotdagina
emas, butun musulmon sharq adabiyotida ko‘plab asarlar yaratilgan.“Qutadg‘u bilig” dunyo
olimlarining doimiy e’tiborida bo‘lib, o‘zbek, turk, rus, qozoq, qirg‘iz, ozarbayjon, turkman,
uyg‘ur, ingliz, nemis tillarida ilmiy tarjimalari va tadqiqotlari nashr etilgan asarlar qatorida turadi.
Qutadg‘u bilig - baxt-saodatga eltuvchi bilim, ta’lim degan ma’noni anglatadi. Demak asar
nomidan ham uning pand-nasihat, ta’lim-tarbiyaga oid yetuk didaktik asar, har tomonlama yetuk
insonni tarbiyalaydigan darslik ekanligi yaqqol bilishimiz mumkin.
Yusuf Xos Hojib arab va fors
tillarini mukammal bilgan, bu tillardagi diniy, ilmiy, badiiy adabiyot bilan chuqur tanish bo‘lgan.
Mutafakkir qadim turk yozma adabiyoti, turkiy xalqlar og‘zaki ijodini ham yaxshi bilgan, shu
muhitda tarbiya topganligi bois turkiy elatlarning qadimiy qo‘shnilari xitoy, mo‘g‘ul, hind, eroniy
xalqlar madaniyati, yunon falsafasi va o‘sha davr ma’naviy hayotining boshqa jihatlari haqida ko‘p
ma’lumotlarni bilgan. Bizgacha shoirning yagona Qutadg‘u bilig” (“Saodatga yo‘llovchi bilim”)
dostonidan boshqa asari yetib kelmagan. Aniq aytish mumkinki, hech qaysi ijodkor ilk ijodini 6,5
ming baytga yaqin yirik doston yozishdan boshlamasligi buning yaqqol isbotidir.
Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” (“Saodatga yo‘llovchi bilim”) asarining bizning
qo‘limizga yetib kelgan nusxasi xoqonga taqdim etilgan bo‘lib, oxirgi tahriri hisoblanadi.
Alloma tasavvuf g‘oyalariga, haqiqiy taqvo egalariga yuksak ehtirom bilan qarab, jamiyat,
xalq baxti uchun, adolat tantanasi uchun o‘z umrini bag‘ishlashni xayotining bosh yo‘nalishi deb
qaraydi. Asar qahramoni O‘gdulmish – aql va bilim egasi, umrini adolat xizmatiga bag‘ishlagan
shaxs hisoblanadi.
“Qutadg‘u bilig” dostonida o‘sha davr hayotining barcha qirralari, ikir-chikirlari,
ziddiyatlari ifoda etilgan. Yusuf Xos Hojib o‘zining yuksak o‘y-xayollarini ajoyib timsollarda
ifodalashda hayotdan bir ham zum uzilmaganligini ko‘rishimiz mumkin. Alloma davr
ziddiyatlaridan ko‘z yummaydi va jamiyatdagi barcha tabaqa, toifalarga xos fazilat, qusurlar,
ijtimoiy ahvolni aniq idrok qilganligi ba’zan feudal - saroy qarashlariga tobe qilib ko‘rsatishi bilan
izohlanadi. Bunday tasavvur Yusuf Xos Hojibning zukkoligi, ijtimoiy aqli, tadbirkorligini
noto‘g‘ri talqin qilish oqibati natijasidir. “Qutadg‘u bilig” dostoni avom xalq uchun emas, birinchi
navbatda, xoqon va beklar, ya’ni yurtning hukmdorlariga atab yozilgan bo‘lib, turkiy sulolalar
bugun islom mintaqasida hukmfarmo bo‘layotgan bir paytda, ijtimoiy jihatdan “Shohnoma”dan
Noyabr, 2024-Yil
611
ko‘ra “Qutadg‘u bilig”, ya’ni “Hukmdorlar adabnomasi” ko‘proq zarur va bu kitob aynan turkiy
tilda yozilmog‘i maqsadga muvofiq deyilgan. Yusuf Xos Hojib ushbu ijtimoiy zaruratni o‘z
vaqtida anglab yetdi; unga yuksak saviyada javob bo‘ldi. Uning asarini turkiy hukmdorlar qay
darajada o‘qidi va o‘zlashtirdi, bu boshqa masala. Abu Ali Hasan Xorunxon uni yaxshi qabul
qilgani, shoirni munosib taqdirlagani Kuntug‘di va Oyto‘ldi timsollari hayotiy haqiqatlarga
hamohang ekanligini ta’kidlaydi.
“Qutadg‘u bilig” asari Sharqda pandnoma turkumidagi an’anaviy kitob tuzish tartibiga
rioya qilingan holda yozilgan bo‘lib, dastlabki o‘n bir fasli debocha hamda na’t va Qoraxonni
madx etish, ta’lim maqsadi, yetti kavokib va o‘n ikki burj, tilning ahamiyati, muallifning uzri,
ezgulik haqida, bilim olishning ahamiyati, kitobga nom berilishi, keksalikdan afsuslanish kabi
fasllarni o‘z ichiga qamrab olgan.
Asarning o‘n ikkinchi faslidan boshlab asosiy voqea bayoni e’tirof etilib, to‘rt qaxramon -
Kuntug‘di - adolat ramzi, vazir - Oyto‘ldi – davlat va baxt ramzi, vazirning o‘g‘li O‘g‘dulmish –
aql ramzi, sifatida, O‘zgurmish - vazirning qarindoshi - qanoat timsoli o‘rtasidagi munozara
asosida hayotiy masalalar bir-biriga bog‘langan holda bayon etilgan. Yusuf Xos Hojib kitobni
yozishdan o‘z oldiga qo‘ygan maqsadga bo‘ysunib, yuqorida ta’kidlangan to‘rt qahramonning
suhbatlari, munozaralari asosida Yusuf Xos Hojib o‘z maqsad va g‘oyalarini atroflicha bayon
etadi.
O‘zg‘urmish shaxsi tarkidunyo etgan, zohidlik va taqvoni yashash tarziga aylantirgan
so‘fiylarni eslatadi. Yusuf Xos Hojib tasavvuf g‘oyalari, amaliyotidan chuqur xabardor ekanligini
ushbu qahramoni tavsifida ayon etgan. Tasavvuf, taqvo, zohidlik va faqir shoir nazdida avvalo
qanoatning timsolidir.
Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asarida inson kamoloti masalasi markaziy masala
bo‘lib hisoblanadi. Mazkur asarda insonning jamiyat va hayotda tuttan o‘rni, burchi va vazifalari
haqidagi muammolar o‘ziga xos tarzda bayon qilingan. Mutafakkir o‘zining axloqiy qarashlarini,
ya’ni ijtimoiy munosabatlar, jamiyat a’zolari barcha tiplari o‘rtasidagi axloqiy munosabatlarni
amaliyotga tayangan holda yoritadi. Bu axloqiy xulq-odob tamoyillari, talab va vazifalari butun
asar davomida qahramonlarning o‘zaro munozaralari asosida ifodalangan. Yusuf Xos Hojibning
bir tilagini ham eslatib o'tmoqchimiz. U shunday dedi:
Tilamadim aslo sharaf-shon-u ot,
O‘qisa bas dedim yaqinmi yo yot.
O'quvchi o‘qisa zamonlar o‘tib,
Duo qilsamikan meni yod etib?! [1.180]
Aql avvalo adolatga himoyachi va maslahatgo‘y bo‘lmog‘i talab etiladi.
Noyabr, 2024-Yil
612
Xulosa qilib aytish lozimki, Yusuf Xos Hojibning .“Qutadg‘u bilig” dostonida qanoat
oqibatni o‘ylash bilan bo‘ladi, u insonga ofiyat (ruhiy osoyishtalik, qoniqish) keltiradi, adolat
qanoatsiz bo‘lmaydi, hukmdor so‘fiyning, zohidning suhbatidan bahramand bo‘lib turishi kerak.
So‘fiy hukmdorni qidirib kelmaydi, hukmdor uni o‘zi qidirishi, suhbatiga intiq bo‘lishi kerak
degan insoniylik g‘oyalari ilgari surilgan.
ijtimoiy guruhlarning o‘zaro munosabati, axloqi,
muomalasi talablari bayon etiladi.
Yusuf Xos Hojib t
urli kasb egalariga xos hislatlar, odatlar a
ql
va bilimni el-yurt, xalq farovonligi yo‘lida xizmat ettirishni asosiy burch deb hisoblaydi.
REFERENCES
1.
Yusuf Xos Hojib Qutadg‘u bilig: («Saodatda eltuvchi bilim»)/Yusuf Xos Hojib; [Hozirgi
o'zbek tilida bayon qiluvchi va so'zboshi muallifi Boqijon To‘xliyev], — Cho'lpon
nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, -T.: 2007. — 200 b.
2.
Ma'naviyat yulduzlari (To'plovchi va mas'ul muharrir M. Xayrullaev).
3.
Mardlik va jasorat timsoli.–Toshkent:Yoshlar mediaprint, 2021, B.6-35
4.
Homidiy H., Ko‘hna Sharq darg‘alari. Sharq nashriyoti. – Toshkent: 2004.
–
352 b.
5.
Salayeva M.S. Umumiy pedagogika. Darslik. “Nodirabegim” nashriyoti, – Toshkent:
2021. – 598 b.
