2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
141
ANABASIS APHYLLA O’SIMLIGINING FARMAKOLOGIK XUSUSIYATLARI
Axmadjonova Gulhayo Rafiqjon qizi
FJSTI, Tibbiy va biologik kimyo kafedrasi stajyor-o'qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15204172
Annotatsiya. Bugungi kunda Anabasis aphylla o‘simligining farmakologik xususiyatlari
o‘rganildi. O‘simlikning kimyoviy tarkibi, asab tizimiga ta’siri, antibakterial va yallig‘lanishga
qarshi xususiyatlari, hamda parazitlarga qarshi qo‘llanilishi haqida aniq va ilmiy asoslangan
ma’lumotlar keltirildi. Tadqiqotlar natijasida ushbu o‘simlik tarkibida biologik faol moddalarning
ko‘pligi va tibbiyotda qo‘llanilishi mumkinligi isbotlandi. Anabasis aphylla xalq tabobatida
qadimdan ishlatilgan bo‘lsa-da, zamonaviy farmakologiyada uni chuqur o‘rganish va klinik
asosda ishlatish dolzarb hisoblanadi.
Kalit so’zlar: Anabasis aphylla, Itsigak, chalabuta, bargsiz Anabazis, alkaloid, o’simlik.
PHARMACOLOGICAL PROPERTIES OF ANABASIS APHYLLA
Abstract. Today, the pharmacological properties of the Anabasis aphylla plant have been
studied. Clear and scientifically based information has been provided about the chemical
composition of the plant, its effect on the nervous system, antibacterial and anti-inflammatory
properties, and its use against parasites. As a result of the studies, it was proven that this plant
contains a large number of biologically active substances and can be used in medicine. Although
Anabasis aphylla has long been used in folk medicine, its in-depth study and clinical use in modern
pharmacology are relevant.
Keywords: Anabasis aphylla, Itsigak, chalabuta, leafless Anabasis, alkaloid, plant.
ФАРМАКОЛОГИЧЕСКИЕ СВОЙСТВА АНАБАЗИСА АФИЛЛА
Аннотация. На сегодняшний день изучены фармакологические свойства растения
Anabasis aphylla. Была предоставлена четкая и научно обоснованная информация о
химическом составе растения, его влиянии на нервную систему, антибактериальных и
противовоспалительных свойствах, а также использовании против паразитов.
Исследования доказали, что это растение содержит большое количество
биологически активных веществ и может использоваться в медицине. Хотя Anabasis
aphylla уже давно используется в народной медицине, его углубленное изучение и
клиническое применение в современной фармакологии является актуальным.
Ключевые слова: Anabasis aphylla, Ицигак, халабута, анабасис безлистный,
алкалоид, растение.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
142
Kirish
Anabasis aphylla (Itsigak) – sho’radoshlar oilasiga kiruvchi o’simlik bo‟lib, hayotiy shakli
chalabuta. Boshqa nomlari: bargsiz Anabazis, It-sigek, Itsegek, Uldruk Bargsiz Anabazis - 20-70
(ba‟zan 80) sm balandlikdagi ko’p yillik yarim buta o’simlik bo‟lib, tuproqqa chuqur (5-12 m)
kirib boradigan kuchli ildiz tizimiga ega. Poyasi, shu jumladan bir nechtasi, asosdan qarama-qarshi
shoxlanadi. Yon shoxlari birlashtirilgan, yalangʻoch, silindrsimon, pastki qismi yogʻochli, yuqori
qismi esa o’tli bo’lib, kuzda poydevorga butunlay o’ladi. Barglari kam rivojlangan, kalta poʻstloq.
Gullari mayda, koʻzga tashlanmaydigan, ikki jinsli, yolgʻiz, qoʻshtirnoqli, zich
boshoqsimon toʻpgullar hosil qiladi.
Perianth oddiy, odatda chashka shaklida, 5 ta erkin barglardan iborat. Faol moddalar:
anabazin, afillin, afillidin, lupinin, oxafillidin, oxafillin. Bargsiz Anabazis - Chenopodiaceae
oilasiga mansub, suvli, yalang, shoxlangan buta, balandligi 50-90 sm. O’zida namlik to’playdigan
maxsus to’qimalarga ega o„simliklar suvli deyiladi. Ildizlari chuqur ildiz, kuchli, 10 m chuqurlikda
tuproqqa chuqur kiradi. Poyasidagi barglar qisqargan (kam rivojlangan).
Darhaqiqat, barglar o’rniga, novdaning artikulyatsiyasi atrofida tor chashka shaklidagi
chegara mavjud. Pastdagi poyalari yogʻochsimon, qoʻngʻir rangli, shoxlangan, koʻp, yuqorisi esa
oʻtsimon, qattiq, kulrang-yashil rangga ega. Shoxlari silindrsimon, shirali, segmentlangan. Gullari
mayda, sargʻish-pushti, ko„zga tashlanmaydigan, gullashda to’plangan - quloq. Gullash davri
avgust-sentyabr. Gullashdan keyin mevalar rezavorlar shaklida paydo bo’ladi. Mevalari
tekislangan, disk shaklida. O’simlik juda zaharli hisoblanadi. Dorivor maqsadlarda ildizlar va yer
ustki qismlari ishlatiladi.
Kimyoviy tarkibi
Anabasis aphylla o‘simligi o‘zining boy kimyoviy tarkibi bilan ajralib turadi. Uning
tarkibida eng muhim biologik faol moddalardan biri — anabazin alkaloidi mavjud. Bu modda asab
tizimiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Shuningdek, o‘simlik tarkibida flavonoidlar (antioksidant
xususiyatli), saponinlar, organik kislotalar va efir moylari aniqlangan. Ushbu komponentlar
farmakologik faoliyatda muhim rol o‘ynaydi, ayniqsa yallig‘lanishga qarshi, mikroblarga qarshi
va immun tizimini mustahkamlovchi vosita sifatida.
Asab tizimiga ta’siri
Anabasis aphylla tarkibidagi anabazin alkaloidi markaziy asab tizimini qo‘zg‘atadi. Bu
ta’sir natijasida nafas olish faoliyati kuchayadi, ba’zan yurak urish tezlashadi. Tarixda ushbu
o‘simlikdan chekishga qarshi kurashda nikotinga o‘xshash ta’siri sababli foydalanilgan.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
143
Shunga qaramay, anabazin kuchli modda bo‘lib, haddan tashqari dozada asab tizimini falaj
qilishi yoki zaharlanish holatiga olib kelishi mumkin.
Antibakterial va antiseptik ta’siri
Ushbu o‘simlikdan olingan ekstraktlar bakteriyalarga qarshi faol ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa,
teri kasalliklari, yiringli yaralar, ekzema kabi holatlarda mahalliy (tashqi) vosita sifatida ishlatiladi.
Bu ta’sir asosan o‘simlikdagi flavonoidlar va efir moylari hisobiga yuzaga chiqadi. Shu
sababli, xalq tabobatida Anabasis aphylla antiseptik va yallig‘lanishga qarshi tabiiy dori sifatida
qadrlanadi.
Yallig‘lanishga qarshi ta’siri
Anabasis aphylla tarkibidagi flavonoidlar va saponinlar yallig‘lanish jarayonlarini
sekinlashtiradi va og‘riqni kamaytiradi. U revmatizm, bo‘g‘im og‘riqlari, teri yallig‘lanishlari kabi
holatlarda davolovchi vosita sifatida ishlatiladi. Ayniqsa surunkali og‘riqli kasalliklarda uning
yallig‘lanishga qarshi xususiyati muhim ahamiyat kasb etadi.
Parazitlarga qarshi vosita sifatida
Anabasis aphylla xalq tabobatida ichki parazitlarga, ya’ni gelmintlarga qarshi kurashda
ham qo‘llanilgan. Uning tarkibidagi biofaol moddalarning parazitlarga qarshi toksik ta’siri
aniqlangan. Bu o‘simlikning shira va qaynatmalari orqali ichki tozalanishga erishilgan. Biroq bu
ta’sirlarni ilmiy asosda aniqlab, aniq dozada qo‘llash zarur, chunki o‘simlikning o‘zi toksik
xususiyatga ega.
Xulosa
Anabasis aphylla o‘simligi o‘zining noyob kimyoviy tarkibi va keng qamrovli
farmakologik xususiyatlari bilan ajralib turadi. Uning tarkibida mavjud bo‘lgan biologik faol
moddalar, xususan anabazin alkaloidi, flavonoidlar, saponinlar va boshqa komponentlar asab
tizimi, yallig‘lanish jarayonlari, mikroblar va ichki parazitlarga qarshi samarali ta’sir ko‘rsatadi.
O‘simlikning antiseptik, yallig‘lanishga qarshi, antibakterial va antiparazitar ta’siri uni
xalq tabobatida qadimdan foydali davolovchi vosita sifatida ishlatib kelinishiga sabab bo‘lgan.
Zamonaviy ilm-fan nuqtai nazaridan olib qaralganda, Anabasis aphylla farmakologik
jihatdan katta salohiyatga ega bo‘lib, u asosida yangi dorivor preparatlar yaratish imkoniyati
mavjud.
REFERENCES
1.
Абдусаматов, С. А. Фармакогнозия. – Тошкент: «Медицина», 2018. – 342 б.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
144
2.
Karimov, M. B. Dorivor o‘simliklar va ularning qo‘llanilishi. – Toshkent: Fan va
texnologiya, 2020. – 280 b.
3.
Николаев, С.М., Казанцев, Г.Ю. Фармакология с основами фитотерапии. – Москва:
ГЭОТАР-Медиа, 2017. – 416 с.
4.
Jurayev, A., & Kadirov, D. Dorivor o‘simliklarning kimyoviy tarkibi va farmakologik
xususiyatlari. – Samarqand: Ilm Ziyo, 2021. – 198 b.
5.
Мансуров, А. Б. Алкалоиды растений: структура, биологическая активность,
применение. – Алматы: КазНУ, 2019. – 256 с.
