2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
852
BUYRAK KASALLIKLARI: SABABLARI, ALOMATLARI VA DAVOLASH
USULLARI
Axmadjonova Gulhayo Rafiqjon qizi
Farg‘ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti o‘qituvchisi
E-mail:
gulhayoaxmadjonova36@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15530028
Annotatsiya. Ushbu maqolada buyrak kasalliklarining asosiy sabablari, belgilar va
zamonaviy davolash usullari tahlil qilinadi. Buyrak kasalliklari surunkali yoki o'tkir shaklda
rivojlanishi mumkin bo‘lib, ularning sabablari orasida yuqori qon bosimi, qandli diabet,
yallig‘lanish kasalliklari va toksik omillar mavjud. Maqolada kasallikning dastlabki
belgilarini aniqlash, diagnostika metodlari va samarali davolash usullari haqida ma’lumot
beriladi. Shuningdek, sog‘lom turmush tarzini olib borish va profilaktika choralari
kasalliklarning oldini olishdagi ahamiyati ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar: Buyrak kasalliklari, Surunkali buyrak yetishmovchiligi, Gipertenziya
(yuqori qon bosimi), Diabetik nefropatiya, Glomerulonefrit, Pielonefrit, Diagnostika,
Davolash usullari, Profilaktika.
Abstract. This article analyzes the main causes, symptoms, and modern treatment
methods of kidney diseases. Kidney diseases can develop in a chronic or acute form, and their
causes include high blood pressure, diabetes, inflammatory diseases, and toxic factors. The
article provides information on identifying the early signs of the disease, diagnostic methods,
and effective treatment methods. It also emphasizes the importance of leading a healthy
lifestyle and preventive measures in preventing diseases.
Keywords: Kidney diseases, Chronic renal failure, Hypertension (high blood
pressure), Diabetic nephropathy, Glomerulonephritis, Pyelonephritis, Diagnostics, Treatment
methods, Prevention.
Аннотация. В статье анализируются основные причины, симптомы и
современные методы лечения заболеваний почек. Заболевание почек может протекать
в хронической или острой форме, а его причинами являются высокое кровяное
давление, диабет, воспалительные заболевания и токсические факторы. В статье
представлена информация о выявлении ранних признаков заболевания, методах
диагностики и эффективных методах лечения. Подчеркивается также важность
ведения здорового образа жизни и профилактических мер по предупреждению
заболеваний.
Ключевые слова: Заболевания почек, Хроническая почечная недостаточность,
Гипертония (повышенное артериальное давление), Диабетическая нефропатия,
Гломерулонефрит, Пиелонефрит, Диагностика, Методы лечения, Профилактика.
Kirish
Buyrak kasalliklari (nefropatiyalar) - bu buyraklarning normal funksiyasini buzadigan
va organizmdagi suyuqlik-tuz muvozanati, chiqindi moddalarning chiqarilishi jarayonini
buzadigan kasalliklar guruhi hisoblanadi. Ular inson sog‘lig‘iga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi va
dunyo bo‘ylab ko‘p sonli odamlarning hayot sifatini pasaytiradi.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
853
Kasalliklarning sabablari
Buyrak kasalliklarining yuzaga kelishiga turli omillar sabab bo‘ladi:
Yuqori qon bosimi (gipertenziya)- Yuqori qon bosimi (gipertenziya) buyrak
kasalliklarining eng asosiy sabablaridan biri hisoblanadi. Uning buyraklarga ta’siri ikki
tomonlama bo‘lib, quyidagicha izohlanadi:
Buyrakdagi qon tomirlarining shikastlanishi
Yuqori qon bosimi qon tomirlariga ortiqcha bosim yaratadi, bu esa buyrakdagi mayda
qon tomirlarining (glomerullar va peritubular kapillyarlar) devorlarini shikastlaydi. Natijada
tomirlarning elastikligi kamayib, qon oqimi buziladi, buyrak to‘qimalarida qon aylanishi
yomonlashadi va oksigen yetishmovchiligi (gipoksiya) paydo bo‘ladi.
Glomerullarni zo‘riqishi va buzilishi -
Qon bosimining doimiy ko‘tarilishi
buyrakdagi filtrator tuzilmalar (glomerullar) ustida ortiqcha bosim hosil qiladi. Bu
glomerullarni buzilishiga, ularning funksiyasining yomonlashishiga olib keladi, natijada
siydikda oqsil chiqishi (proteinuriya) yuzaga keladi.
Buyrak funksiyasining pasayishi -
Tomirlarning va glomerullarining shikastlanishi
natijasida buyraklarning filtratsiya qobiliyati kamayadi, chiqindi moddalarning to‘planishi
boshlanadi, bu esa o‘z navbatida qon bosimini yanada oshiradi-shu tarzda zararli aylana
yuzaga keladi.
Renin-angiotensin tizimining faollashuvi-
Yuqori qon bosimi buyrakda renin-
angiotensin tizimini faollashtiradi. Bu tizim qon bosimini oshiruvchi moddalarning ishlab
chiqarilishini ko‘paytiradi va qon bosimini nazorat qilish mexanizmlarini buzadi, bu esa
kasallik jarayonini kuchaytiradi.
Qandli diabet (diabetik nefropatiya)- Qandli diabet - buyrak kasalliklarining eng ko‘p
uchraydigan va xavfli sababi hisoblanadi. Diabetning buyraklarga ta’siri quyidagicha bo‘ladi:
Qon shakarining yuqori darajasi buyrak hujayralariga zarar yetkazadi. Qonda glyukoza
miqdori uzoq muddat yuqori bo‘lsa, buyrakdagi filtrator tuzilmalar glomerullar (mayda qon
tomirlari) zarar ko‘radi. Ularning devorlari qalinlashib, elastikligi pasayadi va buyrakning
filtratsiya qobiliyati yomonlashadi.
Diabetik nefropatiya rivojlanadi.
Bu diabet natijasida
paydo bo‘ladigan surunkali buyrak kasalligi. Glomerullar to‘qimasida o‘zgarishlar yuzaga
kelib, buyraklar asta-sekin o‘z vazifasini yo‘qotadi. Proteinuriya (siydikda oqsil chiqishi)
Zararlangan glomerullar orqali oqsil siydikka o‘tadi. Bu esa buyrak to‘qimalarining yanada
buzilishiga olib keladi.
Buyraklarda qon aylanishining buzilishi
Diabet qon tomirlarining holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi, buyrak ichidagi mayda
kapillyarlar shikastlanadi, buyrak to‘qimalarida kislorod yetishmovchiligi yuzaga keladi.
Renin-angiotensin tizimining faollashuvi
Diabetik sharoitlarda bu tizim faollashadi, bu esa qon bosimini oshiradi va buyrakdagi
zarar jarayonini kuchaytiradi.
Bulardan tashqari surunkali infeksiyalar va bakterial yallig‘lanishlar (pielonefrit),
glomerulonefrit - buyraklarning filtr funksiyasini buzuvchi yallig‘lanish, genetik kasalliklar
va buyrak kistalari, toksik moddalar va dori vositalarining uzoq muddatli ta’siri.
Belgilari va simptomlari
Buyrak kasalliklari o‘zini turlicha ko‘rsatadi, ammo asosiy belgilar quyidagilar:
To‘qimalarda shishlar (ayniqsa oyoq va yuzda), qon bosimining doimiy ko‘tarilishi,
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
854
siydikning hajmi yoki tarkibidagi o‘zgarishlar (qon yoki oqsil aralashuvi), bosh og‘rig‘i,
charchoq, bosh aylanishi, qorin sohasida og‘riq yoki noqulaylik.
Diagnostika usullari
qon va siydik tahlillari (oqsil, kreatinin, siydikda qon izlari),
buyraklarning ultratovush tekshiruvi, biopsiya (zarur hollarda), qon bosimini doimiy nazorat
qilish.
Davolash va oldini olish
Kasallik sababini aniqlab, shunga qarab davolash: qon bosimini tushiruvchi, diabetni
nazorat qiluvchi dori vositalari, suyuqlik va tuz miqdorini cheklash, surunkali bosqichda
dializ yoki buyrak transplantatsiyasi zarur bo‘lishi mumkin, sog‘lom turmush tarzini olib
borish, muntazam tibbiy ko‘riklardan o‘tish
Xulosa
Buyrak kasalliklari inson salomatligi uchun jiddiy tahdid bo‘lib, ularning erta
aniqlanishi va to‘g‘ri davolash usullarini qo‘llash kasallik oqimini sekinlashtiradi hamda
hayot sifatini yaxshilaydi. Shu sababli, profilaktik choralar ko‘rilishi va muntazam tibbiy
tekshiruvlar o'tkazilishi katta ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Axmadjonova,
G.
(2025).
ANABASIS
APHYLLA
O’SIMLIGINING
FARMAKOLOGIK XUSUSIYATLARI.
Modern Science and Research
,
4
(4), 141–
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/79041
2.
Мурдахаев Ю.М. ―Ўзбекистонда ватан топган доривор ўсимликлар‖ Тошкент,
1990.
3.
Dadajonova , S. (2025). O’SIMLIKLARNI BIOTEXNOLOGIK USULLARDA
KO’PAYTIRISHNING
QISHLOQ
XO’JALIGIDAGI
AHAMIYATI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15300343.
International
Scientific
and
Practical
Conference
,
1
(1), 305-307.
4.
Akbarova, Muhayyo Xusanovna, & Dadajonova, Sevara O’Ktamjon Qizi (2022).
KO‘KAMARON SCUTELLARIA L. (LAMIACEAE) TURKUMINING AYRIM
DORIVOR VAKILLARI. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and
social sciences, 2 (10-2), 622-629.
5.
Dadajonova , S. O. qizi. (2025). SCUTELLARIA COMOSA O‘SIMLIGINI
KIMYOVIY
TARKIBI
VA
KO‘PAYTIRISHDA
URUG‘
SAMARADORLIGI.
Qo‘qon
DPI.
Ilmiy
Xabarlar
Jurnali
,
5
(1),
48–53.
https://doi.org/10.70728/kspi.v5i1.137
6.
Dadajonova , S. O. qizi. (2025).
SCUTELLARIA COMOSA O‘SIMLIGINI
MIKROKLONAL (IN VITRO) USULIDA KO’PAYTIRISH
Qo‘qon DPI. Ilmiy
Xabarlar Jurnali
,
5
https://doi.org/10.70728/kspi.v5i1.137
7.
Matyakubov , R. ., & Nazirtashova, R. M. . (2021). Valuable Raw Materials For
Producing Furfural. The American Journal of Interdisciplinary Innovations and
Research, 3(06), 159–165.
https://doi.org/10.37547/tajiir/Volume03Issue06-2111:27
8.
Усмонов, А. Х., & Дехканова, Н. Н. ЗАКОНОМЕРНОСТИ АДСОРБЦИИ
СЕРОВОДОРОДА, В ЦЕОЛИТЕ NaX. ЖАРЧЫСЫ, 279.
9.
Дехканова, Н. Н. (2021). ВНЕДРЕНИЕ ЦИФРОВЫХ ТРАНСФОРМАЦИЙ В
ВЫСШИЕ УЧЕБНЫЕ ЗАВЕДЕНИЯ. Научный редактор, 29.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
855
10.
ДОМУЛАДЖАНОВ, И. Х., ДЕХКАНОВА, Н. Н., & ЖАМОЛИДДИНОВА, Н. Б.
К.
ВОЗДЕЙСТВИЕ
ЗАГРЯЗНЕНИЯ
АТМОСФЕРЫ
НА
ЗДОРОВЬЕ
НАСЕЛЕНИЯ.
11.
Дехканова, Н. Н., & Рахматкариева, Ф. Г. (2022). КОЛЛОИДНАЯ ХИМИЯ.
Главный редактор, 22.
