Aprel, 2025-Yil
151
IJTIMOIY TARMOQLARNING KUNDALIK HAYOTIMIZDAGI O’RNI
Boborayumov Nurmuhammad
Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti Xalqaro huquq fakulteti
1-kurs talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15237417
Annotatsiya.
Bugungi kunga kelib ijtimoiy tarmoqlar hayotimizning ajralmas qismiga
aylanib ulgurdi. XXI asr axborot texnologiyalari taraqqiyoti asri hisoblanadi. Shunday ekan
bugungi kun taraqqiyotini jahon axborot tarmog’i - internetsiz tasavvur qilish mushkuldir. Ijtimoiy
tarmoqlarning kundalik hayotimizdagi o’rnini inkor qilib bo’lmaydi. Ammo undan haddan tashqari
ko’p foydalanishimiz natijasida turli muammolar kelib chiqmoqda hatto insonni jinoyat ko’chasiga
boshlayotgani ham hech kimga sir emas. Eng achinarlisi shundaki, din nomi bilan ish yuritayotgan
kimsalar yoshlarni o’z tuzoqlarga ilintirishda ijtimoiy tarmoqlardan keng foydalanmoqdalar.
Afsuski, ko’pgina yoshlar islom dini niqobi ostida olib borilayotgan buzg’unchi harakatlarning
qurboni bo’lib, din dushmanlarning quroliga aylanib qolmoqda.
Kalit so‘zlar:
ijtimoiy tarmoq, axborot texnologiyalari, XXI asr, Facebook, YouTube,
WhatsApp va Instagram, ma’naviy poklanish, ruhiy poklanish, vaqt va sotsial tarmoq, vaqt qadri,
inson qadr qimmati, o‘zlikni tanish.
Ijtimoiy tarmoq -
bu qiziqishlari o’xshash yoki oflayn aloqaga ega bo’lgan odamlar
o’rtasida muloqot qilish, tanishish, ijtimoiy munosabatlar yaratish uchun, shuningdek, ko’ngil ochar
musiqa, filimlar va ish maqsadlarida foydalaniladigan onlayn platforma. Dastlab zamonaviy internet
aloqa vositalari yordamida elektron pochta, telekonferentsiyalar va interaktiv suhbatlar asosan
biznes vazifalarini axba rot berish, muammolarni muhokama qilish ishchi aloqalarni amalga oshirdi.
Ijtimoiy tarmoqlar asta sekin muloqot uchun aloqa vositasida qo’llanildi, xususan kasbiy
faoliyatni amalga oshirish zarur bo’lgan aloqalarni topish vositasida foydalanildi. Shuningdek, yana
ijtimoiy tarmoqlardan reklama va marketing kompaniyalari uchun ham qo’llanildi. Birinchi ijtimoiy
tarmoq bu Amerika veb-sayti edi
. Odnoklassniki
1995-yilda yaratilgan
. Xususan ko’pchilik
yoshlar vakillari uchun real hayotdan ko’ra internetda muloqot qilish qulayroq. Bu esa hozirgi
vaqtda shaxsning jamiyatdagi o’z o’rnini topishda salbiy iz qoldiradi va uni yanada cheklaydi.
Hozirgi kunda dunyo bo’ylab statistik ma’lumotlarga ko’ra ijtimoiy tarmoq
foydalanuvchilar soni
4,8 milliardni tashkil qiladi.
398 Bulardan:
Facebook, YouTube,
WhatsApp va Instagram
eng ko’p ishlatiladigan media platformalari sirasiga kiradi. Bu
platformalardan foydalanuvchilar yosh guruhlar 18-29 yosh egalaridir.
Aprel, 2025-Yil
152
Hozirgi kunda eng ommabop ijtimoiy media platformalaridan biri bu Facebook bo’lib, oyiga
2,989 milliard faol foydalanuvchiga ega. YouTube ikkinchi eng mashhur ijtimoiy media platformasi
bo’lib oyiga 2,527 milliard faol foydalanuvchiga ega. WhatsApp uchinchi eng mashhur ijtimoiy
media platformasi bo’lib oyiga kamida 2 milliard faol foydalanuvchiga ega. Instagram to’rtinchi
eng mashhur ijtimoiy media platformasi bo’lib, oyiga 2 milliard faol foydalanuvchiga ega. TikTok
beshinchi eng mashhur ijtimoiy media platformasi bo’lib, oyiga 1,9 milliard faol foydalanuvchiga
ega. Bundan kelib chiqqan holda o’rtacha odam televizor tomosha qilishdan ko’ra ko’proq vaqtini
ijtimoiy tarmoqlarda o’tkazadi. Ayniqsa bu ko’rsatkich yoshi kattalar orasida oshib bormoqda.
Ammo bu raqamli inqilob ortida qanday sehr bor ekan? Xususan, hozirgi kunda ijtimoiy
tarmoqlardan ko’p foydalanish turli muammolarga olib keladi. Masalan, inson xavotirlanib,
yolg’izlikni kuchliroq his qila boshlaydi. Buning natijasida ish, o’qish va yaqinlarga e’tiborsiz
bo’lib qolishadi. Bunday insonlar uchun ijtimoiy tarmoqlar ular hayotining mazmuniga aylanib
ulgurgan. Shu sababli Internet va ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishlar soni ortib borayotganligi o’z
urnida brendlar o’z mahsulotlari va xizmatlarini ilgari surish uchun ham misli ko’rilmagan
imkoniyatlarga ega bo’ldi. Ajablanarlisi shundaki 54 foiz odamlar mahsulot tadqiq qilish uchun
ijtimoiy tarmoqlarga murojaat qilishadi va 49 foiz xarid qilish bo’yicha qaror qabul qilishadi.
Shuningdek, yurtimizda bo’lib o’tgan pandemiya davrida ham ijtimoiy tarmoqlar bilan
bog’liq ish o’rinlari ko’plab boshqa sohalarga qaraganda ancha chidamli bo’ldi. Ijtimoiy
tarmoqlarning kundalik hayotimizdagi o’rnini inkor qilib bo’lmaydi. Ammo undan haddan tashqari
ko’p foydalanishimiz natijasida turli muammolar kelib chiqmoqda hatto inson ni jinoyat ko’chasiga
boshlayotgani ham hech kimga sir emas. Eng achinarlisi shundaki, din nomi bilan ish yuritayotgan
kimsalar yoshlarni o’z tuzoqlarga ilintirishda ijtimoiy tarmoqlardan keng foydalanmoqdalar.
Afsuski, ko’pgina yoshlar islom dini niqobi ostida olib borilayotgan buzg’unchi
harakatlarning qurboni bo’lib, din dushmanlarning quroliga aylanib qolmoqda. Chunki, ular
o’zlarini yaqin do’st, hidoyatga chorlovchi sifatida tanilib, yoshlarni o’zlariga ishontirmoqda va
bundan kelib chiqqan holda o’z o’rnida yoshlar o’rtasida so’rovnoma o’tkazildi. Ushbu
so’rovnomadan ko’zlangan maqsad yoshlarning mazkur masala yuzasidan fikrlarini o’rganish
bo’ldi. Buning natijasida bir hafta davomida 110 dan ortiq ishtirokchi Internetdagi ijtimoiy
tarmoqlar yoshla r 399 hayotida qanday o’rin tutadi? so’rovnomasiga o’z munosabatlarini bildirdi.
Qizig’i shundaki, o’quvchilarning 32 foizi ushbu tarmoqlar do’stlar orttirish, manfaatli
tanishuvlar uchun kerak degan fikrni ma’qullagan bo’lsa, yana shuncha foydalanuvchi
tarmoqlarning yoshlar tarbiyasi va odob axloqiga salbiy ta’sir ko’rsatayotganini tan oldi.
Aprel, 2025-Yil
153
Shunday ekan bugun ijtimoiy tarmoqlar qanchalik ommalashmasin, uning salbiy oqibatlarini
ko’ra bilayotganlar safi ham oshib bormoqda. Salbiy tomoni bilan bir qatorda ijobiy tomlarini ham
ko’rayotgan ijtimoiy tarmoqlar haqida yaxshi fikr bildirayotgan yoshlar ham ko’p oramizda. Faqat
biz buni ham ko’ra bilishimiz lozim. Masalan, ijtimoiy tarmoqlarning hamma uchun qo’layligi,
tezda axbarot almashish mumkinligi, ijtimoiy tarmoqlar orqali o’z dunyo qarashini namoyon qilish,
professional ijtimoiy tarmoqlar professional mavzularda muloqot qilish, tajriba va axbarot
almashish, bo’sh ish o’rinlarini qidirish va taklif qilish biznes va boshqa sohalarda ham keng
imkoniyatlar ochib beradi.
Ijtimoiy tarmoqlarda shaxsiy hayotning muhofazasi
Shaxsiy hayot — bu har bir insonning maxfiylikni saqlash va o‘z shaxsiy ma'lumotlarini
boshqarish huquqidir. Ijtimoiy tarmoqlarda ushbu huquqni himoya qilish, quyidagi jihatlardan
iborat:
Maxfiylikni saqlash: Ijtimoiy tarmoqlarda foydalanuvchilar o‘z shaxsiy ma'lumotlarini,
suratlarini va yozishmalarini boshqa shaxslardan himoya qilish huquqiga ega. Bu ma'lumotlarning
qanday to‘planishi, saqlanishi va tarqatilishi bilan bog‘liq bo‘ladi.
Ruxsatsiz foydalanishni oldini olish: Shaxsiy ma'lumotlarni ruxsatsiz foydalanish, ulardan
firibgarlik yoki boshqa noqonuniy maqsadlar uchun foydalanishni oldini olish muhimdir.
Shaxsiy ma'lumotlarni boshqarish: Foydalanuvchilar o‘z ma'lumotlarini qachon va qanday
saqlanishini, ular bilan qanday ishlashini nazorat qilish huquqiga ega bo‘lishi kerak.
Shaxsiy ma'lumotlarning xavfsizligi: Ma'lumotlar xavfsizligini ta'minlash, kiberhujumlar,
xakerlik va boshqa tahdidlardan himoya qilish zarur.
Muammolar
1.Maxfiylikning buzilishi: Ijtimoiy tarmoqlarda shaxsiy ma'lumotlarning buzilishi va
ularning ruxsatsiz tarqatilishi keng tarqalgan muammo hisoblanadi. Foydalanuvchilar o‘z
ma'lumotlarini qanday tarqatishi va foydalanishi haqida cheklangan nazoratga ega bo‘ladi.
2.Firibgarlik va xakerlik: Ijtimoiy tarmoqlarda firibgarlik, phising (maxfiy ma'lumotlarni
o‘g‘irlash) va boshqa xakerlik faoliyatlari muammolarni keltirib chiqaradi. Bu tahdidlar
foydalanuvchilarning shaxsiy ma'lumotlarini xavf ostiga qo‘yishi mumkin.
3.Yashirin reklamalar va ma'lumotlarni yig‘ish: Ijtimoiy tarmoqlarda reklama kompaniyalari
va boshqa tashkilotlar foydalanuvchilarning ma'lumotlarini ruxsatsiz yig‘ish va foydalanish orqali
maxfiylikni buzishi mumkin.
Aprel, 2025-Yil
154
4.Qonunchilikning yetarli darajada rivojlanmaganligi: Ko‘plab mamlakatlarda ijtimoiy
tarmoqlarda shaxsiy hayotni himoya qilish uchun yetarli huquqiy normativlar mavjud emas. Bu
qonunchilikdagi bo‘shliqlarni keltirib chiqaradi.
Huquqiy himoya choralar
1.Qonunchilikni takomillashtirish: Davlatlar ijtimoiy tarmoqlarda shaxsiy hayotning
himoyasini ta'minlash uchun yangi qonunlarni ishlab chiqishlari zarur. Bu qonunlar shaxsiy
ma'lumotlarni qanday to‘plash, saqlash va tarqatishni tartibga solishi kerak.
2.Maxfiylik siyosatlarini kuchaytirish: Ijtimoiy tarmoqlar maxfiylik siyosatlarini ishlab
chiqishi va foydalanuvchilarga o‘z ma'lumotlarini boshqarish imkoniyatini taqdim etishi lozim.
Ma'lumotlarni yig‘ish va ishlatish jarayonlari haqida foydalanuvchilarga aniq ma'lumotlar
berilishi kerak.
3.Foydalanuvchilarning huquqlarini himoya qilish: Foydalanuvchilarning o‘z shaxsiy
ma'lumotlarini qanday boshqarishi va himoya qilishini yaxshilash zarur. Bu huquqlarni ta'minlash
uchun maxfiylikni ta'minlovchi texnologiyalarni qo‘llash kerak.
4.Ommaviy axborot vositalarida ta'lim: Foydalanuvchilarga ijtimoiy tarmoqlarda shaxsiy
hayotni himoya qilish bo‘yicha ta'lim va ma'lumotlarni berish zarur. Ommaviy axborot vositalarida
maxfiylik va xavfsizlik bo‘yicha maqolalar, seminarlar va qo‘llanmalar tashkil etish mumkin.
