1335
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
ISLOM DININING MADANIYAT VA ILM-FAN RIVOJIGA TA’SIRI
Samadova Rahimabegim Abdusaidovna
BuxDU Tarix va yuridik fakulteti 4-bosqich talabasi.
Djurayev Husen Xayrulloyevich
Ilmiy rahbar.
BuxDU Islom tarixi va manbashunoslik, falsafa kafedrasi dotsenti., t.f.f.d., (PhD).
https://doi.org/10.5281/zenodo.15251136
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Islom dining madaniyat va ilm-fan sohalariga ko’rsatgan
ijobiy jihatlari ilmiy tahlilga tortilgan.
Kalit so’zlar:
Islom, madaniyat, inson, fan, san’at, ilm, jamiyat, din, ta’lim, Qur’on,
taraqqiyot, taraqqiyot, ma’naviyat.
THE INFLUENCE OF ISLAM ON THE DEVELOPMENT OF CULTURE AND
SCIENCE
Abstract.
This article scientifically analyzes the positive aspects of Islam in the fields of
culture and science.
Keywords:
Islam, culture, man, science, art, knowledge, society, religion, education,
Quran, progress, development, spirituality.
ВЛИЯНИЕ ИСЛАМА НА РАЗВИТИЕ КУЛЬТУРЫ И НАУКИ
Аннотация.
В статье научно анализируются положительные аспекты ислама в
области культуры и науки.
Ключевые слова:
ислам, культура, человек, наука, искусство, знание, общество,
религия, образование, Коран, прогресс, развитие, духовность.
Islom madaniyati insoniyat tarixida o‘ziga xos o‘rin tutadi va u dunyo miqyosida nafaqat
diniy qarashlar, balki jamiyatning barcha sohalariga, jumladan ta'lim, ilm-fan, iqtisod va san'atga
chuqur ta'sirini ko‘rsatgan. Islomning dastlabki asrlarida paydo bo‘lgan ilmiy va madaniy
yutuqlar nafaqat musulmon dunyosida, balki, butun dunyoda rivojlanishga turtki bo‘lgan. Ushbu
maqolada Islom madaniyatining jamiyat, ta'lim, ilm-fan, iqtisod va san'at sohalariga bo‘lgan
ta'siri tahlil etiladi.
Islom yer yuzida eng keng tarqalgan dinlardan biri bo’lib, u nafaqat musulmon, balki
jahon ilm-fani va madaniyatining tarkib topishida ham muhim rol o’ynaydi. Islom barcha
davrlarda insonlarni ilmga undagan, chunki, insonning shaxsiyatini ilmdan boshqa narsa to`g`ri
yo`lga sololmaydi va taraqqiyotga erishtira olmaydi. Islom dinichalik ilmni ulug`lagan falsafa,
din yoki tuzum yo`q. Qur’onda “ilm” so‘zi 765 marotaba takrorlangani hamda har bir shaxsga
ilm talab etishning farz etilgani ham buning yorqin dalilidir[1].
1336
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Fransiyalik olim Jolivet Kostelot o'zining “Tarix qonuni” kitobida bunday yozadi: “Islom
yoyilishi zamon talabi edi. Shu bois musulmonlar taraqqiyoti juda tezlab ketdi. Natijada aqlni lol
qoldiruvchi Islom madaniyati yuzaga keldi. Fathlar bilan birga Islom madaniyati hamma joyga
yoyildi. Islom madaniyati san'at, adabiyot va ilm-fanda aks etdi. Shu bilan falsafa, falakiyot ilmi,
kimyo, tibbiyot va ruhiy ilmlar mash'ali bir qancha asr musulmonlar qo'lida qoldi. Ular
ixtirochilarga aylandilar. Shunchaki ixtirochilar emas, balki ilm asoslarini juda o'tkir va o'ta
qobiliyat bilan qo'lga kiritgan ixtirochilar edi. Darhaqiqat, X asrdan to XIV asrgacha
taraqqiyotiga sabab bo'lgani va Yevropada o'rta asrlarda sust harakat qilgan ilmiy-falsafiy
fikrlarni Islom madaniyatidan olgani uchun Yevropa Islom madaniyatidan qarzdordir. Islom
madaniyati, musulmonlarning ilmi, odob-axloqi, san'ati oldida Yevropa qoloq va johil ko'rinardi.
Ilm va madaniyat bayrog'ini musulmon olimlari ko'targan, hatto Yevropada ham Islom
madaniyatidan o'zga madaniyat bo'lmagan to'rt asr mobaynida musulmonlar fikridan
foydalanganini Yevropa tan oladi”.
Musulmon olimlarining insoniyat ilm-fan va madaniyatiga qo'shgan hissalari beqiyosdir.
Islom ummatidan yetishib chiqib, nafaqat diniy ilmda balki tabiiy fanlarda ham shuhrat
qozongan olimlarning hayot faoliyatlariga, qoldirgan benazir ilmiy va madaniy meroslariga
nazar solib, o'rgangan kishi buni yaqqol sezmay iloji yo'q. Tarixchilarning yozilishlaricha
birinchi dargohda ko'pchilik yaratish ustidagi Yevropada emas, balki 3-hijriy asrda Marokka
mamlakatida tashkil topgan. U madrasa “Jome'atul Qarvin” nomi bilan butun dunyoga mashhur
bo`lgan. Ilm dargohida musulmonlar bilan birga g'arb mamlakatlaridan ham talabalar kelib
dunyoviy bilimlardan olishgan.
Musulmon olamida Abbosiylar sulolasi o’zining madaniy, ilmiy va falsafiy yutuqlari
bilan ajralib turadigan davrni boshlab berdilar va bu davr butun qit’alarda asrlar davomida aks-
sado berdi. ilmiy yutuqlarining eng yuqori choʻqqisi, ayniqsa, Abbosiylar davrida IX asrdan XI
asrgacha boʻlgan “Oltin fan asri”da ochildi. VIII—IX asrlarda Bagʻdod va Damashq shaharlari
yirik ilmiy markazlarga aylandi. Bag`dodda xalifa Horun ar-Rashid davrida maxsus “Tarjimonlar
maktabi” yaratilib, Buyuk antik davr mutafakkirlari Aflotun, Aristotel va boshqalarning falsafiy
risolalari, shuningdek, matematika, astronomiya va tibbiyotga oid ko‘p hajmli asarlar arab tiliga
tarjima qilingan bo‘lib, ularning ko‘pchiligi Yevropada yo‘qolgan deb hisoblangan va
keyinchalik arab tiliga saqlanib qolgan tarjimalar tufayligina yana Yevropa ilm-faniga qaytgan.
Turli fanlarni, jumladan, matematika, astronomiya, tibbiyot va falsafada gullab-
yashnatgan musulmon olimlari insoniyatning ilm-fan tarixida o‘chmas iz bo’lib qoldi. 12-
asrgacha yevropaliklar hatto “nol” raqamini bilishmagan. Ta’kidlash joizki, aynan algebra va
algoritmlarni ishlab chiqishga ulkan hissa qo‘shgan mashxur alloma Al-Xorazmiy buni kashf
qilgan.
1337
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Beruniy dunyo ilm-fanida birinchilardan bo’lib dengizlar nazariyasi va Yerning
sharsimon globusini yaratish yuzasidan o’ziga xos yangi g’oyalarni taklif etdi, Yer radiusini
hisoblab chiqdi, vakuum, ya'ni bo’shliq holatini izohlab berdi, Kolumb sayohatidan 500 yil oldin
Tinch va Atlantika okeanlari ortida qit'a mavjudligi haqidagi qarashni ilgari surdi, minerallar
tasnifi va ularning paydo bo’lish nazariyasini ishlab chiqdi, geodeziya faniga asos soldi.
Kimyo faniga asos solgan musulmon olim sifatda Jobir ibn Hayyon zikr qilinadi. U zot
bilan nafaqat kimyo, balki tibbiyyot, boshqa tabiiy ilmlar bilan ham shug`ullangan. Jobir ibn
Hayyon qomusiy olim sifatida tanilgan bo`lib, 200 dan ortiq asar yaratgan. Bu olimlarning
ichida birinchi bo'lib tarozu ishlagan kishidir. O'z kimyoviy tajribalarida tarozi ishlab
chiqarishni aniqlash natijasida.
Tibbiyot sohasining rivojlanishida ham musulmon ulamolarining o'rni beqiyosdir,
ayniqsa, vatandoshimiz Abu Ali ibn Sinoning nomi hurmat bilan tilga olinadi. Abu Ali ibn
Sinoning keyinchalik lotin tiliga tarjima qilingan “Tib qonunlari” asari Gʻarbda zamonaviy
tibbiyotning paydo bo`lishiga turtki bo‘lgan. Bu kitob Yevropada XV asrda chop etilgan
dastlabki kitoblardan biri bo’lgan va Yevropaning yetakchi universitetlarida qariyb 500-yil
davomida tibbiyot ilmi ayni shu asar asosida o’qitib kelingan Oʻrta asrlarga tegishli
miniatyuralarda Ibn Sinoni haqli ravishda Aristotel, Platon, Ptomeley, Gippokrat, Galen, Evklid
kabi fanning buyuk namoyondalari bilan bir qatorda tasvirlangan.
Yana bir yurtdoshimiz Farg`oniyning astranomiya fanidagi sezilarli hissa qo`shgan asari
“Osmon yozuvlari fanlari va astronomiya to'plami haqida” deb ataladi. Bu asar astronomiyaga
oid arab tilida yozilgan ilk asarlardan biri hisoblanadi. Farg'oniyning bu asari XII asrda lotin
tiliga, XIII asrda esa ko`pgina Yevropa tillariga tarjima qilingan.
Xulosa qilib aytganda, bunday tarixiy misollarni ko'plab keltirish mumkin. Bu
ma'lumotlar ummondan bir tomchi xolos. Islom dunyosining bashariyat ilm-fan va madaniyatiga
o'tkazgan ta'siri to'g'risida har qancha yoziladigan bo'lsa shuncha oz. Islom olami o‘zining ilmga
bo‘lgan yuksak munosabati bilan tarixda betakror o‘rin egallagan.
Qur’on va Hadisda ilm olishga da’vat etilganligi musulmon jamiyatlarida ilm-fan
rivojining asosiy omili bo‘lib xizmat qilgan. VIII–XII asrlar oralig‘ida musulmon olamida
matematika, astronomiya, tibbiyot, falsafa va boshqa fanlar yuksak darajada rivoj topdi. Al-
Xorazmiy, Ibn Sino, Al-Farobiy, Al-Beruniy kabi buyuk allomalar nafaqat musulmon dunyosida,
balki butun insoniyat taraqqiyotida muhim iz qoldirishdi. Islom olimlari qadimgi yunon, hind va
fors ilmiy merosini o‘rganib, uni rivojlantirdi va Yevropa Uyg‘onish davri ilmiy asoslarining
shakllanishiga zamin yaratdi.
Bugungi kunda ham bu madaniy meros global ilm-fan taraqqiyotining ajralmas bir qismi
sifatida e’tirof etiladi.
1338
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
REFERENCES
1.
Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Iymon. T.: “Hilol-nashr”, 2023 y.
2.
Грюнебаум, Г. Э. фон. Классический ислам. - М.: Наука. 1986 й.
3.
Кобулов В. К. Ал-Хорезми, алгоритм и алгоритмизация / В.К. Кобулов, А.Ф.
Файзуллаев, Ш.А. Назиров. — Ташкент: Фан, 2006 y.
4.
Umarov M.L. (2021). Jahon ilm fani va sivilizatsiyasi rivojida musulmon sharqi
mutafakkirlari fanlar klassifikatsiyasining o’rni. // Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences, 1(6), 305-312.
5.
Abduhalimov B. A. “Bayt al-hikma” va O‘rta Osiyo olimlarining Bag‘doddagi ilmiy
faoliyati: (IX-XI asrlarda aniq va tabiiy fanlar). -T., Toshkent islom universiteti nashriyot-
matbaa birlashmasi, 2004 y.
6.
Asror o’g’li A. A. PRINCE OF AFGHANISTAN ISAK KHAN ORIENTALIST DN IN
THE INTERPRETATION OF LOGOPHET //Web of Semantics: Journal of
Interdisciplinary Science. – 2024. – Т. 2. – №. 5. – С. 82-85.
7.
Asror o’g’li A. A. History of Afghanistan-Bukhara Relations in the Process of
Incorporation of Bukhara Emirate into Russian Customs System //American Journal of
Social and Humanitarian Research. – 2022. – Т. 3. – №. 11. – С. 339-342.
8.
Akhmadjon A. HISTORY OF BUKHARA-AFGAN RELATIONS IN THE PROCESS
OF INCLUSION INTO THE RUSSIAN CUSTOMS SYSTEM //International Journal of
Philosophical Studies and Social Sciences. – 2023. – Т. 3. – №. 3. – С. 39-46.
9.
Ahmadov
A.
XX
ASR
BOSHLARIDA
BUXORO VA AFG’ONISTON
EMIGRATSIYASI VA REMIGRATSIYASI //Modern Science and Research. – 2025. – Т.
4. – №. 1. – С. 842-845.
10.
Ahmadov A. BUXORO AMIRLIGIDAGI AFG’ONLAR: HAYOTI VA FAOLIYATI
XUSUSIDA //Modern Science and Research. – 2025. – Т. 4. – №. 2. – С. 1304-1308.
11.
Шарипова Н. ИСПОЛЬЗОВАНИЕ АНГЛИЦИЗМОВ В РАЗНЫХ ЖАНРАХ СМИ
//Development of pedagogical technologies in modern sciences. – 2024. – Т. 3. – №. 1. –
С. 57-59.
12.
Sharipova N. IMPROVING THE METHODOLOGY OF DEVELOPING DESIGN
SKILLS IN STUDENTS //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 12. – С.
578-583.
