May, 2025-Yil
323
CHO'LPON IJODIDA AYOLLAR TASVIRI
Boymuratova Hulkar
TerDU magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15428399
Annotatsiya.
Ushbu maqolada jadid adabiyoti davrida ayollarning tasvirlanishiga,
xususan, Cho'lponning ayrim she'rlari orqali toʻxtalib oʻtilgan. Maqolada Cho'lponning
tanlangan asarlari ichidagi "Cho'rilar uchun" bobidagi "Sharq qizi" she'ridagi tasvirlar "Kecha
va kunduz" romani bilan qiyosiy tahlil metodi orqali tahlil qilingan.
Kalit so'zlar
: Turkistonda jadidchilik, mazlumalar, "Sharq qizi" , dahshat, ayollar ohi
,dodi, hikoyalar, "Nonvoy qiz", "Qor qo'ynida lola".
Abstract.
This article focuses on the portrayal of women in modern literature,
particularly through some poems of Cholpon.In the article, the images in the poem "Sharq qizi"
in the chapter "Chorilar uchun" from Cholpon's selected works are analyzed using the method of
comparative analysis with the novel "Kecha va kunduz".
Keywords:
Jadidizm in Turkistan, the oppressed, "Sharq qizi", horror, women's "ohi,
dodi", stories , "Nonvoy qiz" , "Qor qoʻynida lola".
O'tgan asrning oʻrtalariga qadar sharqda , xususan, Turkistonda ayollarga nisbatan
qarash, ularning erki va ozodligi, ta'limi borasidagi fikrlar shunchaki xomxayol bo'lib kelgan
boʻlsa, keyinchalik Turkistonda yangicha fikrlovchilar-jadidlar: A.Qodiriy, H.H.Niyoziy,
A.S.Choʻlpon, A.Fitratlar ijodi orqali ayollarga munosabat oʻzgardi.Ayollarning tutqunlik
chodrasi "qish izdan kuzning " kirib kelishi qanchalik qoralanib kelingan boʻlsa (Chölpon
"Kecha va kunduz" ,"Qor qòynida lola" ) , aynan jadidlar tomonidan ayollarning erki, ularning
turmush sinovlari oldida erkaklardan qolishmasligi Hamzaning "Maysaraning ishi"da yaqqol
ko'zga tashlansa, ta'lim olishda, fikrlashidagi öziga xosligini A.Qodiriyning "O'tgan kunlar"da
Kumush, "Mehrobdan chayon"da Ra'no, oliyjanoblikda uncha- muncha erkaklardan
qolishmasligi A.Fitratning "Chin sevish" dramasida misolida körish mumkin böladi. Shuningdek
ma`rifatparvarlarimiz cheklanib qolgan ayollarimizning huquqlarini tiklab, millat kelajagi aynan
ayollarni savodli qilish ekanligini tushunib yetishgan.
1
Necha asrlar davomida o'zining erki
uchun kurasha olmagan ayollar ovoziga aylangan ijodkor -jadidlar asarlarida ayol tasviri
1
S.Yo`ldosheva .Jadidlar faoliyatida ayollarni savodli qilish
May, 2025-Yil
324
asarlarga davr muhitini ochishga yordam berdi.Shunday ma`rifatparvar jadidchi Abdulhamid
Sulaymon o`g`li Cho`lpon bo`lib , o`zining ko`plan asarlari xoh epik , xoh lirik asarlari bo`lsin
ayollar tasvirini uchratishimiz mumkin.Cho`lponshunos olim Dilmurod Quronovning:
’’Cho`lpon o`zbek realistik prozasining shakllanish davrida samarali ijod qilib, uning
taraqqiyotiga sezilarli ulush qo`shgan san`atkordir.Adibning qutlig` nomi oqlanib, ijodiy merosi
chin egalariga qaytarila boshlagan dastlabki o`n yillar mobaynida ko`proq uning g`oyaviy
jihatlariga urg`u berib kelindi’’
2
. Abdulhamid Sulaymon o'g'li Cho'lponning Tanlangan asarlari
tarkibida "Cho'rilar uchun " bobi o'sha mazlumalar ohi, faryodi, ovozi edi. "Sovuq, g'amli
qoraqish"dan Zebi ham Sharofat ham chiqa olmagandi. "Sharq qizi"she'ridan joy olgan:
Ko'm -ko'k duxobadan ko'ylaklar kiymish
3
misralarida o'zbek xalqining an'anasiga ko'ra ko'k rang motam, aza rangiga urg'u
berilmoqda.
Har kimda bir shodlik, har kimda bir ruh,
Har kim kulib qarar emish dunyoga.
Ushbu misralarda shodlik bu ayollarga begona, yot edi.
Xatto, chol boboylar aytalarmish
Chiqib yursak edi yozgi havoga.
Umrining poyoni yetib qolganiga qaramay Abdulla Qahhorning iborasi bilan aytganda "
payg'ambar yoshidan o'tgan bir oyog'i yerda bir oyog'i go'rda
4
" (Dahshat hikoyasidan) bo'lgani
chol boboy yozdan umidvor biroq bu umiddan o'n sakkizga ham kirmagan qiz juvonlar
mahrumdirlar. Cho'lpon bu she'rini qahramon tilidan yozadi ya'ni uning qizning tilidan aytilgan
edi.
Menim uchun yorug' dunyo rohati,
To'rt devor ichida ko'zlar o'ynatmoq.
Shu o'rinda "Kecha va kunduz"da qishloqqa ketayotgan Zebiga Razzoq so'fining
"nomahramlarga ovozini eshitdirsa rozi emasman"
5
degan og'ir so'zlariga to'la qonli mos keladi.
O'z qobiliyatiga ega bölgan lekin davr taqazosi ila shirador ovozini eshittirmaslik uchun istihola
qilishga majbur bo'lgan. Quyidagi misralarga e'tibor qilsak:
Menim uchun ulug' shodlik soati,
Telba ko'kragimda "o'ylar" uyg'otmoq.
2
D.Quronov.Cho`lpon nasri poetikasi.2004 yil .2-bet
3
Cho`lpon .Tanlangan asarlar.Toshkent.1994 yil.24-bet
4
A.Qahhor. Dahshat hikoyasi
5
Cho`lpon. Kecha va Kunduz.Toshkent-2000. 19-bet
May, 2025-Yil
325
Shunchaki xayol surish, tasavvur qilish ham bir olam quvonch baxsh etishi go'zal
misollarda tasvirlangan.
Butun tanim, jonim hayol uyasi
Ushbu misralarni o'qib turib" g'oyalar sharqda tug'ilib g'arbda amalga oshadi" degan
purma'no ibora hayolimizga kelsa ajab emas.
So'nggi bandda esa so'nggi umidi boricha hayqirgan chinqiriq singari:
Aytarlarkim, yozda har bir joni bor,
Erkin nafas olar, shodlanar, yayrar.
Aytmaylarkim, sharqda bog'liq xotinlar
Ul yorug' dunyoga na zamon kirar.
Ayollar ham hurriyatga, baxtga oshiqqan edi. Ammo bizning jaholat bu hurriyatni
ulardan tortib olgan edi. Buni quyidagi satrlarida ham uchratish mumkin.
Erkin boshqalardir, qamalgan menman,
Hayvon qatorida sanalgan menman.
Erksizlik hukmron bu sharoitda, shaxs erki, millat erki tushunchalari bilan dindoshlar erki
sharq erki masalalari ayollar erki qorishib ketgani rost edi. E'tibor tortadigan jihati shundaki
ushbu she'rlarning bari 20 -yillarda qolaversa, "Nonvoy qiz", "Qor qo'ynida lola" hikoyalari,
"Yorqinoy" dramasi ham shu yillar mahsuli. Ayni shu yıllarda yaratilgan asarlarida ayollarning
mungli, qayg'uli holati tasvirlangan. Xulosa qilib, Cho'lpon ijodida 20-yillar erksizlik, xususan,
ayollar erksizligi tasvirlari ko'plab uchratish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Cho`lpon .Tanlangan asarlari I jild -1994-yil
2.
Cho`lpon . Kecha va Kunduz .2000-yil
3.
A.Qahhor. Dahshat hikoyasi
4.
D.Quronov.Cho`lpon nasri poetikasi.2004
