ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
314
ХОРИЖИЙ ТАЪЛИМ ТАЖРИБАЛАРИ БИЛАН БЎЛАЖАК
МУТАХАССИСЛАРНИ ТАНИШТИРИШДА ИНТЕГАРАТИВ ЁНДАШИШ
Эркин Сабуров
Тошкент гуманитар фанлар университети ўқитувчиси
https://doi.org/10.5281/zenodo.8024755
Аннотация.
Ахборотлашган шароитида ривожланган хорижий давлатларнинг
олий таълим тизимига интегратив ёндашувнинг илмий-педагогик асосларини
такомиллаштиришга доир таълим мазмуни, шакл, метод ва воситалари.
Калит сўзлар:
Кузатиш, ижтимоий сўров, қиёсий таҳлил, талабалар фаолиятини
ўрганиш, педагогик прогностика, ташхислаш, педагогик эксперимент.
INTEGARATIVE APPROACH TO INTRODUCING FUTURE SPECIALISTS
WITH FOREIGN EDUCATIONAL EXPERIENCES
Abstract.
Educational content, form, method and means of improving the scientific and
pedagogical foundations of an integrative approach to the higher education system of foreign
countries developed in an informed context.
Keywords:
Observation, Social Survey, comparative analysis, study of student activities,
pedagogical forecasting, diagnosis, pedagogical experiment.
ИНТЕГРАТИВНЫЙ ПОДХОД К ОЗНАКОМЛЕНИЮ БУДУЩИХ
СПЕЦИАЛИСТОВ С ЗАРУБЕЖНЫМ ОПЫТОМ ОБУЧЕНИЯ
Аннотация.
Содержание, формы, методы и средства обучения по
совершенствованию научно-педагогических основ интегративного подхода к системе
высшего образования развитых зарубежных стран в условиях информатизации.
Ключевые слова:
Наблюдение, социальное обследование, сравнительный анализ,
исследование деятельности учащихся, педагогическая прогностика, диагностика,
педагогический эксперимент.
Глобаллашган давр талаблари жамият аъзоларининг моддий ва маънавий
эҳтиёжларини муштарак ҳолда қондириш, ижтимоий фаоллигини ошириш, ахлоқий
сифатлари ва эстетик дидларини юксалтириш, ўзлигини сақлаб қолиш, касбий
тайёргарлигини мунтазам ҳолда такомиллаштириб боришни тақозо этмоқда. Бу жиҳатлар
бўлажак мутахасисларда касбига доир маҳорат сирларини пухта эгаллашга доир интегратив
ёндашувни қўллаш эҳтиёжини юзага келтирмоқда. Бинобарин, интегратив ёндашув соҳа
олимларининг таълим-тарбияга оид хулосаларини янада чуқурлаштирадиган янгича
қарашларини асослашга хизмат қилади. Шу жиҳатдан ёндашилганда Ўзбекистон
Республикаси Президенти Ш.М.Мирзиёвнинг шиддат билан ўзгараётган дунёда тинчлик-
осойишталик ва барқарорликка тўсиқ бўлаётган янгича таҳдидларга қарши курашиш
ҳақидаги фикрлари эътиборли бўлиб, замирида ёш авлоднинг маънавий етуклигига фақат
маърифат йўли орқали эришиш, уларни эзгуликка ундашда таълим тизими муҳим омиллиги
алоҳида таъкидланиши бежиз эмас
1
.
Дарҳақиқат, юқоридаги фикрлар глобаллашув даврида барча соҳаларда халқаро
1
Мирзиёев Ш.М. Миллий тараққиёт йўлимизни қатъият билан давом эттириб, янги босқичга кўтарамиз. –
Тошкент: Ўзбекистон, 2017. – 27-28-б.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
315
тажрибаларга интеграциялашни тақозо этадики, бу вазифа бевосита узлуксиз таълим-
тарбия зиммасига юкланиши исбот талаб қилмайдиган ҳақиқатдир. Сўнгги йилларда
хорижий таълим тажрибаларини ижодий ўзлаштириш мамлакатимизда такомиллашган
давлат таълим стандартлари, интеграциялашган ўқув дастурлари, дарсликларнинг янги
авлодлари яратиш мисолида амалга оширилмоқда. Жумладан, олий таълимнинг давлат
таълим стандартида “давлат, жамият ва шахснинг амалдаги ва истиқболдаги эҳтиёжларига,
шунингдек, янги талаб қилинаётган йўналишлар, биринчи навбатда, юқори ва инновацион
технологиялар соҳаси бўйича меҳнат бозори конъюктураси ҳамда профессионал кадрлар
тайёрлашнинг жаҳон тенденцияларига мувофиқ олий таълимнинг Ўзбекистон
Республикасида қабул қилинган йўналишлари ва мутахассисликларини тартибга солади.
Ўзбекистон Республикасининг иқтисодиёт тармоқларини бошқаришнинг барча
босқичларида, шунингдек, мамлакатимизнинг давлат ва нодавлат олий таълим
ташкилотларини қамраб олувчи халқаро муносабатлар амалиётида, ахборотларни
автоматлаштирилган қайта ишлаш ва айирбошлаш жараёнида:
Ўзбекистон Республикаси таълим тизимининг халқаро таълим тузилмасига
уйғунлашуви вазифаларини ҳал қилишда фойдаланишга мўлжалланган”
2
.
Албатта, юқорида қайд этилган фикрларга амал қилиниши мамлакатимизнинг жаҳон
ҳамжамиятидан муносиб ўрин эгаллашига замин тайёрлашига пойдевор саналади.
Глобализация жараёнининг бошланиши сабабларини аниқлаш ҳақидаги
фикрларнинг кўплиги унинг моҳияти ҳақидаги қарашларнинг хилма-хиллиги билан
алоқадор. Жумладан, глобаллашувни давлат ва ҳудуд ўртасидаги муносабатларнинг пайдо
бўлиши билан боғлиқ ҳодиса сифатида талқин этувчи олимлар уни Шарқ ва Ғарб
мамлакатлари ўртасидаги муносабатларнинг узлуксизлигини таъминлаган Буюк Ипак
йўлининг шаклланиш даври билан боғлайдилар. Глобализация масалаларини ўрганган
кўзга кўринган олимлардан бири И.Валлерстайн томонидан глобал иқтисодиёт (“жаҳон
капиталистик хўжалиги”)нинг пайдо бўлишини ХVI асрга тақалиши қайд этилса,
Р.Робертсон бу жараённинг ХV асрда бошланиб, 1870 йилдан ХХ аср ўрталаригача кенг
кўламда ва “совуқ уруш” тугаганидан кейин янги йўналишга эга бўлганлиги таъкидланади
3
.
Бизнингча, глобаллашув янги ҳодиса эмас, деган фикр глобал интеграция жараёни
ва ҳодисалари сифатида талқин этилса асосли кўринади. Дарҳақиқат, Ўрта асрлардаги
салиб юришлари натижасида Англияда тўқув дастгоҳининг пайдо бўлиши ёки Шарқ ва
Ғарб маданиятларининг маълум даражада уйғунлашиши Ҳиндистонда миллионлаб
тўқувчиларнинг вайрон бўлишига олиб келди, Франция Республикаси ғояларининг пайдо
бўлиши алоҳида ҳукмдорларнинг ҳокимиятини заифлаштирди.
Таълимни ривожлантиришнинг муҳим хусусияти унинг глобаллашувидир. Бу
хусусият замонавий дунёда интеграция жараёнларининг мавжудлигини, ижтимоий
ҳаётнинг турли соҳаларида давлатлар ўртасида жадал ҳамкорликни акс эттиради. Юқори
2
Ўзбекистон Республикаси Олий ва ўрта махсус таълим вазирининг 2021 йил 19 октябрдаги “Олий
таълимнинг давлат таълим стандарти. Олий таълим йўналишлари ва мутахассисликлари классификатори”
Ўзбекистон Республикасининг давлат таълим стандартини тасдиқлаш тўғрисида”ги 11-сон буйруғи.
https://lex.uz/docs/5701176
3
Робертсон Р. Глобаллашув: ижтимоий назария ва глобал маданият. –London,Sage Publishing, 1992. – 67-б.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
316
ривожланган мамлакатларнинг миллий устуворликлари тоифасидаги таълим жаҳон
устуворликлари тоифасига киради.
Сўнгги пайтларда мамлакатимизда таълим сифатининг долзарб муаммолари
ортишига, таълим тизимларини бошқариш самарадорлигини оширишнинг янги
ёндашувларини излашга олиб келган сиёсий ва ижтимоий тенденциялар пайдо бўлди.
Буюк
Британияда
академик
таълим
ва
илмий-тадқиқот
марказлари
университетлардир. Олий таълим коллежларида талабалар бакалавр дастури асосида
ўқитилади. Мамлакатда 170дан ортиқ университет мавжуд, шулардан 102таси давлат
университети ҳисобланади.
Университетлар академик таълим ва тадқиқот марказларида барча университетларга
хос бўлган бир қатор муҳим хусусиятлар мавжуд. Уларнинг барчаси ўзларининг
даражаларини, масалан, Шеффилд университети тиббиёт фанлари доктори ёки Лондон
университетининг тиббиёт бакалаврини топширишади. Уларда ўқитиш ҳам ўқув
дастурлари, ҳам илмий даражага эга бўлган тадқиқот дастурлари бўйича олиб борилади.
Бакалавр даражасини олгандан сўнг, магистр ва докторлик дастурлари бўйича ўқишни
давом эттириш мумкин. Катта университетлар одатда коллежларга бўлинади, улар
университетнинг бир қисми ҳисобланади.
Олий таълим коллежларида талабалар фақат бакалавр дастури бўйича ўқитилади.
Университетлардан фарқли ўлароқ, ушбу университетлар расм, дизайн ва бошқалар каби
соҳаларга ихтисослашган.
Ўқув дастурлари учун диплом билан бир ёки бир неча курсларни
тинглаш мумкин. Масалан, инглиз тилидан билим даражасини яхшилаш ва расмий олиш
учун ушбу билимларни тасдиқловчи сертификат каби. Коллежлар кўп ҳолларда магистрлик
ва докторлик тадқиқоти олиб боришни таклиф қиладилар. Университетларда олий таълим
классик уч босқичли схемага мувофиқ амалга оширилади: бакалавр, магистр-доктор,
навбати билан 3–4, 4–6 ва 7–9 йил. Бакалаврнинг бир неча турлари мавжуд, уларнинг номи
таълимнинг ихтисослашувига боғлиқ.
Асосий даражалар сифатида санъат, муҳандислик, фан, ҳуқуқ бакалавриатини
кўрсатиш мумкин бўлиб, тиббиёт ва стоматология йўналиши бўйича ҳам махсус даражалар
мавжуд.
Гуманитар фанлар бўйича, одатда, санъат бакалаври, табиий фанлар бўйича бакалавр
даражаси берилади. Бироқ, истиснолар бўлиши ҳам мумкин. Кембриж университетида
фақат санъат бакалаври берилади. Бир қатор Шотландия университетларида бошланғич
академик даража санъат устаси бўлиб, бакалавр даражаси умуман йўқ
4
.
Академик кўрсаткичга қараб, бакалавр даражаси 1-, 2- ёки 3- синф бўлиши мумкин.
Англия ва Уелсда бакалавр даражасини олиш учун 3 йиллик ўқиш, Шотландияда 4 йил
талаб қилинади. Тиббиёт каби соҳаларда, стоматология ва архитектура бакалавриат таълим
муддати 7 йилгача бўлиши мумкин.
Магистр даражасига олиб борадиган иккита катта дастур гуруҳи мавжуд. Улардан
бири мутахассисликлардан бири бўйича профессионал даражани оширишга қаратилган,
иккинчиси эса, тадқиқот фаолиятига қаратилган.
4
Xorijiy mamlakatlarda ta'limning tashkil etilishi, darajasi va malakasi. Ma'lumot-uslubiy qo'llanma. –
M.:
Akademiya, 2004. – 42-б.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
317
Касб-ҳунар магистрлик дастурлари 8–9 ойлик ўқув машғулотларини маъруза ва
семинарлар, имтиҳон топшириш, сўнгра 3–4 ой давомида талабалар диплом лойиҳасини
амалга оширадилар. Имтиҳон ва тезисни ҳимоя қилиш натижаларига кўра магистрлик
даражаси берилади.
Буюк Британияда таълимни бошқариш ва молиялаштириш Англия, Уелс,
Шотландия ва Шимолий Ирландия ҳукумати идоралари томонидан белгиланади. Улар
тақсимотни таълим учун мўлжалланган маблағлар ва уни мустақил равишда ёки бошқа
тузилмалар орқали, масалан, маҳаллий таълимни бошқариш органлари орқали олиб
борадилар. Мамлакатнинг барча таълим муассасаларида ўз-ўзини бошқариш ва назорат
қилишнинг махсус тизими мавжуд бўлиб, унда муҳим принципиал қарорлар қабул
қилиниши керак бўлган даражада амалга оширилади. Университетлар бевосита уларнинг
Васийлик Кенгашлари (1992 йилгача ташкил этилган) ёки бошқарув Кенгашлари (1992
йилдан кейин ташкил этилган университетларда) томонидан бошқарилади. Кенгашларга
университет ходимлари, талабалар вакиллари, шунингдек, маҳаллий ҳокимият органлари
томонидан тайинланган аъзолар киради. Университет ректорлари (Буюк Британияда – vitse-
kancler) 2–4 йил муддатга Васийлик Кенгашлари томонидан сайланади ва қайта сайланиши
мумкин. Англияда профессор ўз даромадининг тахминан 50%ни илмий-тадқиқот фаолияти
учун грантлар шаклида олади. Агар ректор лавозимига сайланган профессор илгари бошқа
университетда ярим вақтда ишлаган бўлса (бу ҳафтада бир кундан ортиқ фойдаланишга
рухсат берилса), у ярим вақтда ишлаш имкониятини сақлаб қолиши мумкин
5
.
Инсон фаолияти ва билимининг ҳар қандай соҳасидаги тараққиётнинг асосий
кучларидан бири тўпланган жаҳон тажрибасини синтез қилишдир. Мамлакатимизда таълим
тизимини ислоҳ қилиш шароитида чет эл тенденцияларини ўрганиш ва таҳлил қилиш
тобора муҳим аҳамият касб этмоқда.
Маълумки, бугунги кунда дунёнинг етакчи мамлакатларида таълим тизимида
демократлаштириш жараёни давом этмоқда. Унинг муҳим хусусияти, ўзгарувчанлиги ва
дифференциацияси, бошқарувни марказсизлаштириш билан бир қаторда – очиқлик, унинг
барча босқичларининг узлуксизлиги.
Ташкилий-ҳуқуқий жиҳатдан таълим муассасалари давлат, шаҳар ёки нодавлат
(хусусий, жамоат ва диний ташкилотлар) шаклда бўлиши мумкин.
АҚШ ўрта мактаби (ўрта таълим коллежи) одатда икки йўналишдан иборат: ёш ва
катта. Кичик ўрта мактабда (Junior high skul) 7–9-синфлар) ўқув вақтининг учдан бир қисми
умумий дастурга, қолганлари эса танланган фанларни ўрганишга (танланган) ажратилган.
Олий ўрта мактаб (Senior high skool) (10–12-синфлар) одатда бешта таълим фанининг
мажбурий тўпламини ва академик ва амалий йўналишдаги кўплаб ўқув режимларини
таклиф этади.
Ҳақиқий ва умумтаълим мактаблари Германияда мактабларнинг энг кенг тарқалган
турлари ҳисобланади. Касб-ҳунарга эга бўлишнинг энг қисқа йўли асосий мактаб (Haupt-
schule) бўлиб, унда ўқувчилар 9- ёки 10-синфга қадар ўрганадилар. Haupt-schuleни тугатиш
тўғрисидаги гувоҳнома билан кейинчалик юқори малакага эга бўлмаган касб сотиб олиш
5
Филиппов В.М. Сравнительный анализ систем управления в вузах, организации и экономики образования /
В.М.Филиппов // Университетское управление: практика и анализ. 1998. – №1 (4). – С. 28-37.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
318
мумкин.
АҚШнинг кўплаб мактабларида етуклик гувоҳномасини олиш учун автомобилни
тайёрлаш ва ҳайдашни ўрганиш учун сарфланган вақт математика, инглиз тили, кимё,
тарих, биологияни ўрганишга ажратилган вақтга тенг. Кўпгина мактабларда мустақил иш
кўникмаларини ўргатиш эътибордан четда қолади ва кўпчилик ўрта мактабни битириб,
коллежга кириб, мустақил ишлашни билмайди.
Таълимни такомиллаштириш комиссияси сўнгги тўрт йил ичида умумтаълим
мактаблари битирувчиларга замонавий мактаб ўқув дастури “ядроси” саналган асосий
фанлар: инглиз тили, математика, табиий фанлар, ижтимоий фанлар, компьютер
саводхонлигини ўзлаштириш ютуқларини мажбурий ўрганишни тавсия қилди. Бундан
ташқари, олий ўқув юртида ўқишни давом эттиришни истаган ўқувчилар 2 йиллик чет тили
курсидан ўтишлари керак. Компьютер-ахборот базасини янада ривожлантиришга, хусусан,
сўнгги авлод компьютерлари, кутубхона фонди, лаборатория жиҳозлари ва бошқаларга
алоҳида эътибор қаратилади. Шуни ҳам таъкидлаш керакки, АҚШда таълим тизимидаги
профессионал ўртача даража алоҳида эмас. Бу даража олий таълим тизимига киритилган.
АҚШ олий таълимида турли хил ўқув дастурлари, ўрганилаётган курслар ва фанлар муҳим
иқтисодий, ижтимоий ва мафкуравий функцияларни амалга оширадиган ягона ижтимоий
институт бўлиб хизмат қилади.
Японияда олий таълим муассасалари университетлар, шунингдек, кичик ва техник
коллежларни ўз ичига олади. Аввало, университетлар академик таълим беради. Ёш ва
техник коллежлар профессионал ва амалий фаолиятга катта эътибор беришади. Кўриб
чиқилган АҚШ, Германия ва Япония таълим тизимлари, албатта, шахсий тарбия билан бир
хил. Ушбу мамлакатларда таълим болаларга билим, жамиятда кейинги ҳаёт учун
кўникмаларни бериш учун мўлжалланган.
Таълим – ҳал қилувчи ҳаётий қадриятлардан бири. Таълим олиш истаги нафақат
моддий бойликлар олишнинг кафолати сифатида, балки кенг маданият зарурлигини англаш
билан ҳам боғлиқ. Ҳаётий қадриятларни тартибга солишда дунёнинг ривожланган
давлатлари аҳолисининг аксарияти таълимни афзал кўради. Натижада, турли таълим
тизимларини таҳлил қилиш, уларнинг афзаллик ва камчиликларини аниқлаш ягона таълим
маконини шакллантиришга оид шартлар ва тенденцияларни таъкидлаш имконини беради.
Таълимни модернизация қилиш – миллий таълимнинг энг яхши анъаналарини
сақлаб қолиш ва кўпайтиришда тизимнинг барча қисмлари, фаолиятининг барча
соҳаларини замонавий ҳаёт талаблари асосида ҳар янгилашдан иборат. Педагогик фаолият
университет ўқитувчиси учун етакчи ҳисобланади.
Унинг мақсади танланган ишлаб чиқариш фаолияти соҳасида муваффақиятли
ишлаш учун зарур бўлган ваколатларга эга замонавий мутахассисларни тайёрлаш бўйича
ижтимоий буюртмани бажариш билан боғлиқ. Умумий мақсад иккига бўлинади: касбий
билим ва кўникмаларни шакллантириш ҳамда мутахассис шахсини тарбиялаш. Агар
ўқувчилар кўп жиҳатдан вояга етганлиги ҳисобга олинса, асосий мақсад мутахассис
тайёрлаш – уларни таълим олишга, фаолияти ва ҳаракатларини ташқи тартибга солишни
ўз-ўзини тартибга солишга айлантириш орқали ҳал этилади.
Дунёда таълимнинг ривожланиш тенденциялари ўқувчиларнинг мустақил билиш
фаолияти ролининг кучайишига олиб келади. Илмий изланишларимиз давомида талабалар
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
319
касбий тафаккурини шакллантириш самарадорлигига хизмат қилувчи яхлит тизимни
таъминлайдиган қатор дидактик шартлар имкониятларига асосланиш мумкинлиги ҳақидаги
фаразларга таянилди.
REFERENCES
1.
Мирзиёев Ш.М. Миллий тараққиёт йўлимизни қатъият билан давом эттириб, янги
босқичга кўтарамиз. – Тошкент: Ўзбекистон, 2017. – 27-28-б
2.
Ўзбекистон Республикаси Олий ва ўрта махсус таълим вазирининг 2021 йил 19
октябрдаги “Олий таълимнинг давлат таълим стандарти. Олий таълим йўналишлари
ва мутахассисликлари классификатори” Ўзбекистон Республикасининг давлат
таълим
стандартини
тасдиқлаш
тўғрисида”ги
11-сон
буйруғи.
https://lex.uz/docs/5701176
3.
Робертсон Р. Глобаллашув: ижтимоий назария ва глобал маданият. –London,Sage
Publishing, 1992. – 67-б.
4.
Xorijiy mamlakatlarda ta'limning tashkil etilishi, darajasi va malakasi. Ma'lumot-uslubiy
qo'llanma. – M.: Akademiya, 2004. – 42-б.
5.
Филиппов В.М. Сравнительный анализ систем управления в вузах, организации и
экономики образования / В.М.Филиппов // Университетское управление: практика и
анализ. 1998. – №1 (4). – С. 28-37.
