110
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ERIX FROMMNING OZOD INSON KONSEPSIYASI: NAZARIY TAHLIL VA
ZAMONAVIY JAMIYATDAGI DOLZARBLIGI
I. I. Jomuradov
assistent, Iqtisodiyot va pedagogika unversiteti
Annotatsiya:
Ushbu maqola Erix Frommning "ozod inson" konsepsiyasini
chuqur tahlil qiladi. Frommning shaxs erkinligi, avtonomiyasi va jamiyatdagi mavqei
haqidagi g'oyalari, uning gumanistik psixoanaliz nazariyasi doirasida o'rganiladi.
Maqolada shaxsning individuallashuvi, ijodiy imkoniyatlari va jamiyatning shaxsga
ta'siri masalalari ko'rib chiqiladi. Shuningdek, Frommning "ozod inson"
konsepsiyasining zamonaviy jamiyatdagi dolzarbligi va uni shakllantirish omillari
tahlil etiladi.
Kalit so'zlar
: Erix Fromm, ozod inson, erkinlik, avtonomiya, gumanistik
psixoanaliz, individuallashuv, jamiyat.
Аннотация:
Данная статья глубоко анализирует концепцию "свободного
человека" Эриха Фромма
.
Идеи Фромма о личной свободе
,
автономии и
положении индивида в обществе исследуются в рамках его гуманистической
психоаналитической
теории
.
В
статье
рассматриваются
вопросы
индивидуализации личности
,
ее творческого потенциала и влияния общества на
индивида
.
Также анализируются актуальность концепции "свободного человека"
Фромма в современном обществе и факторы
,
способствующие ее
формированию
.
Ключевые слова:
Эрих Фромм
,
свободный человек
,
свобода
,
автономия
,
гуманистический психоанализ
,
индивидуализация
,
общество
Abstract:
This article deeply analyzes Erich Fromm's concept of the "free human
being. " Fromm's ideas on personal freedom, autonomy, and the individual's position
in society are explored within the framework of his humanistic psychoanalytic theory.
The article examines issues of individualization, creative potential, and the influence
of society on the individual. Furthermore, the relevance of Fromm's "free human
being" concept in contemporary society and the factors contributing to its formation
are analyzed.
Keywords:
Erich Fromm, free human being, freedom, autonomy, humanistic
psychoanalysis, individuation, society.
Kirish
111
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Inson erkinligi va shaxsning jamiyatdagi o'rni falsafa, sotsiologiya va
psixologiyaning azaliy muammolaridan biridir. XX asrning mashhur gumanist
faylasufi va psixoanalitiki Erix Fromm ushbu masalaga o'ziga xos yondashuvni taklif
etib, "ozod inson" konsepsiyasini ishlab chiqqan. Frommning fikricha, haqiqiy erkinlik
nafaqat tashqi cheklovlardan ozod bo'lish, balki shaxsning o'z ichki salohiyatini
ro'yobga chiqarishi, o'zini anglab yetishi va o'z hayotini o'zi ongli ravishda qurishi
bilan bog'liq.
Ushbu maqola Frommning “ozod inson” konsepsiyasini atroflicha ko'rib
chiqish, uning asosiy jihatlarini tahlil qilish hamda zamonaviy jamiyatdagi
dolzarbligini baholashga qaratilgan. Hozirgi globallashuv va raqamli texnologiyalar
asrida shaxs erkinligi tushunchasi tobora murakkablashib borayotgan bir paytda,
Frommning g'oyalari chuqur mulohaza yuritish uchun muhim asos bo'lib xizmat qiladi.
Mavzuga oid adabiyotlar tahlili:
Erix Frommning “ozod inson” konsepsiyasi
uning keng qamrovli asarlarida, xususan,
“Erkinlikdan qochish” (Escape from
Freedom), "Sevgi san'ati" (The Art of Loving), "Sog'lom jamiyat" (The Sane Society),
“Umid inqilobi” (The Revolution of Hope) kabi kitoblarida markaziy o'rin tutadi
.
“Erkinlikdan qochish” asarida Fromm insonning erkinlikka intilishi va shu bilan
birga undan qo'rqishi dialektikasini ochib beradi. U totalitarizmning yuksalishini va
shaxsning o'z erkinligini "avtoritarizm,
" “destruktivlik
,
” va "konformizm" orqali
yo‘qotishga moyilligini tahlil qiladi
. Bu asar "ozod inson" konsepsiyasining salbiy
tomonini, ya'ni erkinlikning yo'qolishiga olib keladigan sabablarni yoritadi.
“Sog'lom jamiyat” kitobida Fromm “ozod inson” yashashi mumkin bo'lgan
jamiyat modelini tasavvur qiladi. U jamiyatni shaxsiy rivojlanishga va ijodiy
erkinlikka sharoit yaratishga chorlaydi.
Frommning fikricha, sog'lom jamiyat
—
bu insonning o'zini butunligicha
namoyon eta oladigan va o'z salohiyatini ro'yobga chiqara oladigan jamiyatdir.
Frommning gumanistik psixoanalizi Zigmund Freyd va Karl Yung
nazariyalaridan farqli o'laroq, insonning asosiy ehtiyojlarini nafaqat biologik, balki
ijtimoiy va madaniy omillar bilan bog'laydi. Fromm insonni passiv qurbon sifatida
emas, balki o'z hayotini yaratuvchi faol sub'ekt sifatida ko'radi.
Zamonamiz tadqiqotchilari, masalan, Seymur Sarason va Rollo Mey Frommning
g'oyalarini kengaytirib, zamonaviy jamiyatda shaxsning avtonomiya muammolarini
o'rganishda davom etmoqdalar.
Ular Frommning insonning “bo'lish” (being) va “ega
bo'lish” (having) o'rtasidagi farqi haqidagi fikrlarini dolzarb deb biladilar
.
Shu bilan birga, ba'zi tanqidchilar Frommning konsepsiyalarini haddan tashqari
idealistik yoki amaliyotga tatbiq etish qiyin deb hisoblashadi. Biroq, uning g'oyalari
112
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ijtimoiy psixologiya, falsafa va sotsiologiyada chuqur iz qoldirgan va inson erkinligi
masalasini yangicha nuqtai nazardan ko'rib chiqishga turtki bo'lgan.
Tadqiqot Metodologiyasi:
Ushbu tadqiqotda nazariy tahlil va qiyosiy tahlil
metodlari qo'llaniladi.
Nazariy tahlil
: Erix Frommning asosiy asarlarini (birinchi navbatda,
"Erkinlikdan qochish", "Sog'lom jamiyat") chuqur o'rganish va uning "ozod inson"
konsepsiyasining asosiy tushunchalarini aniqlash. Bu tushunchalar erkinlikning turlari
(salbiy va ijobiy erkinlik), individuallashuv, ijtimoiy xarakter va inson ehtiyojlari kabi
kategoriyalarni o'z ichiga oladi.
Qiyosiy tahlil
: Frommning g'oyalarini boshqa psixoanalitiklar (Freyd, Yung) va
gumanistik psixologlar (Maslou, Rojers) qarashlari bilan qiyosiy tahlil qilish,
Frommning yondashuvining o'ziga xosligini ko'rsatish. shuningdek, zamonaviy
jamiyatdagi shaxs erkinligi muammolari (masalan, iste'molchilik madaniyati, raqamli
qaramlik) nuqtai nazaridan Frommning konsepsiyasining dolzarbligini baholash.
Sintetik yondashuv
: To'plangan ma'lumotlar va tahlillar asosida Frommning
"ozod inson" konsepsiyasining umumiy va tizimli ko'rinishini shakllantirish, uning
asosiy xususiyatlarini va zamonaviy kontekstdagi ahamiyatini ko'rsatish.
Tahlil va Natijalar:
Erix Frommning "ozod inson" konsepsiyasi bir qancha
asosiy xususiyatlarga ega bo'lib, ular insonning haqiqiy erkinlikka erishish yo'lidagi
intilishlarini ochib beradi.
Salbiy va Ijobiy Erkinlik: Fromm erkinlikni ikki turga ajratadi:
Salbiy erkinlik (freedom from): Bu tashqi cheklovlar, majburiyatlar va avtoritar
tuzilmalardan ozod bo'lish. Bu erkinlikning dastlabki bosqichi bo'lib, insonni yolg'izlik
va izolyatsiyaga olib kelishi mumkin.
Ijobiy erkinlik (freedom to): Bu shaxsning o'z salohiyatini to'laqonli ro'yobga
chiqarishi, ijodiy faoliyat bilan shug'ullanishi, o'z qadriyatlarini shakllantirishi va o'z
hayotini o'zi ongli ravishda qurishi. Aynan shu ijobiy erkinlik Frommning "ozod
inson" konsepsiyasining yadrosini tashkil etadi.
Individuallashuv va jamiyat: Frommning fikricha, inson individuallashuv
jarayonida, ya'ni jamiyatdan ajralib, o'z "men"ini anglab yetganida haqiqiy erkinlikka
erishadi. Biroq, bu jarayon shaxsni yolg'izlikka yetaklashi mumkin, shuning uchun
inson o'zini jamiyat bilan bog'liq his qilishi kerak. Frommning "ozod inson"i nafaqat
avtonom, balki ijtimoiy mas'uliyatni ham his qiladigan, boshqalar bilan samimiy
munosabatlar o'rnata oladigan shaxsdir. U sevgi, ijodkorlik, munosabatlar va jamiyatga
xizmat qilish orqali o'zini to'laqonli namoyon etadi.
113
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Produktiv xarakter: Fromm "ozod inson"ni "produktiv xarakter"ga ega shaxs
sifatida tasvirlaydi. Produktiv inson
Ijodiy: o'z salohiyatini ish, sevgi va fikrlash orqali ro'yobga chiqaradi.
Faol: passiv iste'molchi emas, balki o'z hayoti va jamiyatning faol ishtirokchisi.
Mustaqil: o'zining qadriyatlari va qarorlariga ega.
Mehribon: boshqalarga hamdardlik bildiradi va samimiy munosabatlar o'rnata
oladi.
Zamonaviy Jamiyatdagi Dolzarbligi: Frommning "ozod inson" konsepsiyasi
bugungi kunda ham juda dolzarb.
Istemolchilik madaniyati: Zamonaviy jamiyatda insonlar ko'pincha moddiy
boyliklarga intilib, o'zining ichki dunyosini va haqiqiy ehtiyojlarini unutishga moyil
bo'ladilar. Frommning fikricha, bu "ega bo'lish" (having) ga intilish bo'lib, "bo'lish"
(being) ga xalaqit beradi.
“Ozod inson” iste'molchilik girdobidan chiqib
, o'zining ichki
qadriyatlari va ma'naviy rivojlanishiga e'tibor qaratadi.
Raqamli qaramlik va konformizm: Ijtimoiy tarmoqlar va axborotning haddan
tashqari ko'pligi insonlarni bir xil fikrlashga va konformizmga undashi mumkin.
Frommning “ozod inson”ni o'z fikriga ega bo'lgan
, tanqidiy mulohaza yuritadigan va
o'zining noyobligini saqlab qoladigan shaxsdir.
Avtoritar tendentsiyalar: Dunyoning ba'zi qismlarida avtoritar tendentsiyalar
qayta tiklanayotgan bir paytda, Frommning erkinlikdan qochish haqidagi
ogohlantirishlari yanada muhim ahamiyat kasb etadi. "Ozod inson" o'z erkinligini
himoya qiladi va uni boshqalarning erkinligiga hurmat bilan birga qo'shadi.
Natijalar: Frommning "ozod inson" konsepsiyasi nafaqat psixologik tushuncha,
balki ijtimoiy falsafiy idealdir. U shaxsning individualligini, ijodiy imkoniyatlarini va
ijtimoiy mas'uliyatini birlashtiradi. Ushbu konsepsiya zamonaviy jamiyatda insonning
ma'naviy rivojlanishi, ruhiy sog'lomligi va ijtimoiy adolatga intilishida muhim
yo'nalish bo'lib xizmat qiladi.
Xulosa:
Erix Frommning "ozod inson" konsepsiyasi inson erkinligi haqidagi chuqur
falsafiy va psixologik mulohazalarning sintezidir. Fromm erkinlikni nafaqat tashqi
cheklovlardan ozod bo'lish, balki shaxsning o'z ichki salohiyatini ro'yobga chiqarishi,
ijodiy faoliyat bilan shug'ullanishi va o'z hayotiga mas'uliyat bilan yondashishi bilan
bog'laydi. Uning "produktiv xarakter" tushunchasi "ozod inson"ning asosiy
xususiyatlarini
—
ijodkorlik, faollik, mustaqillik va mehribonlikni o'z ichiga oladi.
Zamonaviy jamiyatda iste'molchilik madaniyati, raqamli qaramlik va konformizm
kabi muammolar shaxsning erkinlikka intilishini cheklashi mumkin. Frommning
114
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
g'oyalari aynan shu sharoitlarda insonning o'z ichki kuchini topish, o'ziga xosligini
saqlab qolish va jamiyatga ijobiy ta'sir ko'rsatish yo'llarini ko'rsatib beradi. "Ozod
inson" ideali insonparvarlik jamiyatini qurish va har bir shaxsning to'laqonli
rivojlanishi uchun muhim yo'nalish bo'lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan Adabiyotlar:
1. Fromm, E. (1941). Escape from Freedom. New York: Farrar & Rinehart.
2. Fromm, E. (1955). The Sane Society. New York: Rinehart.
3. Fromm, E. (1956). The Art of Loving. New York: Harper & Row.
4. Fromm, E. (1968). The Revolution of Hope: Toward a Humanized
Technology. New York: Harper & Row.
5. Goleman, D. (1995). Emotional Intelligence. New York: Bantam Books.
(Fromm g'oyalarining zamonaviy psixologiyaga ta'siri bo'yicha)
6. May, R. (1969). Love and Will. New York: W. W. Norton & Company.
(Egzistensial psixologiya va Frommning erkinlik tushunchasi bilan bog'liqligi)
7. Sarason, S. B. (1981). Psychology and Social Action: Selected Writings. New
York: Praeger. (Frommning ijtimoiy-psixologik qarashlariga oid tahlillar)
