105
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
KARL POPPERNING “ILMIY BILISH MANTIG’I” ASARIDA ILMIY
BILIMNING FALSIFIKATSIYA PRINSIPI
I. I. Jomuradov
assistent, Iqtisodiyot va pedagogika unversiteti
Annotatsiya:
O'zbek tilida: Ushbu maqola Karl Popperning “Ilmiy bilish
mantig’i” asarida keltirilgan falsifikatsiya prinsipiga bag'ishlangan
. Maqolada
Popperning ilmiy bilimning rivojlanishi va uning verifikatsiyadan farqli o'laroq
falsifikatsiyaga asoslanganligi haqidagi nazariyasi tahlil qilinadi. Tadqiqotda
adabiyotlar tahlili va kontent-tahlil metodologiyasi qo'llaniladi. Xulosa sifatida
Popperning falsifikatsiya g'oyasi zamonaviy ilmiy tadqiqotlarda qo'llanilishi va uning
ahamiyati ko'rsatiladi.
Kalit so'zlar:
Karl Popper, falsifikatsiya, ilmiy bilish, verifikatsiya, ilmiy
metodologiya
Аннотация:
Данная статья посвящена принципу фалсификации
,
изложенному в работе Карла Поппера «Логика научного открытия»
.
В статье
анализируется теория Поппера о развитии научного знания
,
основанная на
фалсификации
,
в отличие от верификации
.
В исследовании применяются
методы анализа литературы и контент
-
анализа
.
В заключении подчеркивается
значимость принципа фалсификации для современных научных исследований
.
Ключевые слова:
Карл Поппер
,
фалсификация
,
научное познание
,
верификация
,
научная методология
Abstract:
This article is dedicated to the principle of falsification presented in
Karl Popper’s The Logic of Scientific Discovery
.
It analyzes Popper’s theory of
scientific knowledge development, which is based on falsification rather than
verification. The study employs literature review and content analysis methodologies.
The conclusion highlights the relevance and application of Popper’s falsification
principle in contemporary scientific research.
Keywords:
Karl Popper, falsification, scientific discovery, verification,
scientific methodology
Kirish
Karl Popperning Ilmiy bilish mantig'i (1934, nemis tilida Logik der
Forschung, ingliz tilida The Logic of Scientific Discovery) asari zamonaviy ilm
falsafasining eng muhim asarlaridan biridir. Popper bu asarda ilmiy bilimning o'sishi
va rivojlanishi haqida yangi yondashuvni taklif qildi, bu esa falsifikatsiya prinsipiga
106
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
asoslanadi. Ushbu prinsipga ko'ra, ilmiy nazariya faqat sinovdan o'tkazilishi va rad
etilishi mumkin bo'lgan holatda ilmiy deb hisoblanadi. Maqolaning maqsadi
Popperning falsifikatsiya g'oyasini tahlil qilish, uning ilmiy metodologiyaga ta'sirini
ko'rib chiqish va zamonaviy ilmiy tadqiqotlarda qo'llanilishini baholashdir.
Adabiyotlar tahlili
Popperning falsifikatsiya nazariyasi ilmiy bilimning tabiatini tushunishda
inqilobiy yondashuv sifatida qabul qilinadi. An'anaviy ravishda, ilmiy nazariyalar
verifikatsiya (tasdiqlash) orqali sinovdan o'tkazilardi, ya'ni kuzatuvlar orqali
nazariyaning to'g'riligi isbotlanardi. Popper esa bu yondashuvni tanqid qilib, ilmiy
nazariyaning asosiy xususiyati uning rad etilishi mumkinligi ekanligini ta'kidladi.
Adabiyotlarda Popperning falsifikatsiya g'oyasi keng muhokama qilinadi. Masalan,
Lakatos (1978) Popperning nazariyasini rivojlantirib, ilmiy tadqiqot dasturlari
tushunchasini kiritdi, ammo falsifikatsiyaning qat'iy talablarini tanqid qildi. Kun
(1962) esa ilmiy inqiloblar va paradigmalar o'zgarishi nuqtai nazaridan Popperning
yondashuvini cheklangan deb hisobladi. Shu bilan birga, zamonaviy mualliflar,
masalan, Chalmers (1999), falsifikatsiyaning ilmiy metodologiyadagi muhim o'rnini
ta'kidlaydi.
Popperning falsifikatsiya g'oyasi haqida so'nggi muhokamalarni tahlil qilishda
(2025 yil may holatiga ko'ra), falsifikatsiya zamonaviy fanlarda, ayniqsa, fizika va
ijtimoiy fanlarda qo'llanilishi haqida ijobiy fikrlar bildirilgan. Masalan, ba'zi
foydalanuvchilar falsifikatsiyani sun'iy intellekt va iqlimshunoslikdagi tadqiqotlarda
qo'llash muhimligini ta'kidlashgan.
Tadqiqot metodologiyasi:
Karl Popperning falsifikatsiya nazariyasiga
asoslangan tadqiqot metodologiyasi ilmiy bilimlarni rivojlantirish va sinovdan
o'tkazish uchun samarali yondashuvni taqdim etadi. Bu metodologiya nazariyalarning
haqiqiyligini isbotlashga emas, balki ularning rad etish imkoniyatiga urg'u beradi.
Quyida falsifikatsiya nazariyasiga asoslangan tadqiqot metodologiyasining asosiy
bosqichlari keltirilgan:
1. Muammoni aniqlash va farazlarni shakllantirish
Har qanday ilmiy tadqiqot aniq bir muammoni hal qilishga qaratilgan bo'ladi.
Popper yondashuvida, muammoni aniqlashdan so'ng, unga javob beradigan dastlabki
farazlar yoki nazariyalar taklif qilinadi. Bu farazlar ijodiy va mantiqiy tarzda
shakllantirilishi kerak, ammo ular shunday bo'lishi kerakki, ularni potensial ravishda
yolg'onga chiqarish mumkin bo'lsin.
Misol: Agar siz "O'quvchilarning uy vazifalarini bajarish chastotasi ularning
akademik natijalariga qanday ta'sir qiladi?" degan savolga javob izlayotgan
107
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
bo'lsangiz, farazingiz shunday bo'lishi mumkin: "Uy vazifalarini muntazam bajarish
akademik natijalarni sezilarli darajada yaxshilaydi. " Bu farazni sinovdan o'tkazish va
rad etish mumkin.
2. Rad etish mumkin bo'lgan bashoratlarni shakllantirish
Faraz yoki nazariyadan kelib chiqqan holda, uni sinab ko'rish uchun aniq va
kuzatilishi mumkin bo'lgan bashoratlar shakllantiriladi. Bu bashoratlar shunday
bo'lishi kerakki, agar ular noto'g'ri bo'lib chiqsa, bu asl farazning ham noto'g'ri
ekanligini ko'rsatsin. Ya'ni, nazariyani yolg'onga chiqaruvchi dalillarni topishga
urinish asosiy maqsad bo'ladi.
Misol: Yuqoridagi farazdan kelib chiqqan bashorat: "Agar o'quvchilar uy
vazifalarini haftasiga kamida uch marta bajarsalar, ularning o'rtacha ballari uy
vazifalarini kamroq bajaradigan o'quvchilarga nisbatan yuqori bo'ladi. "
3. Eksperimentlar va kuzatuvlar o'tkazish
Shakllantirilgan bashoratlarni sinab ko'rish uchun eksperimentlar, tadqiqotlar
yoki kuzatuvlar o'tkaziladi. Bu bosqichda qattiq ilmiy metodlar va obyektiv
ma'lumotlar yig'ish juda muhim. Maqsad, nazariyani tasdiqlovchi dalillarni topish
emas, balki uni rad etishga urinishdir.
Misol: Turli maktablardagi o'quvchilar guruhlaridan ma'lumotlar to'plash. Bir
guruh muntazam uy vazifasini bajaradigan o'quvchilar, ikkinchisi esa kam
bajaradigan o'quvchilar bo'lishi mumkin. Ularning akademik natijalari (masalan,
imtihon ballari) solishtiriladi.
4. Natijalarni tahlil qilish va nazariyani baholash
Yig'ilgan ma'lumotlar tahlil qilinadi. Agar ma'lumotlar nazariyaning
bashoratlarini rad etsa, u holda nazariya yolg'onga chiqarilgan hisoblanadi. Bu
holatda, nazariyani o'zgartirish, takomillashtirish yoki butunlay yangi nazariya
yaratish zarurati paydo bo'ladi. Agar ma'lumotlar nazariyani rad etmasa, bu uning
to'g'ri ekanligini anglatmaydi, balki u hozircha sinovlarga bardosh bergan deb
hisoblanadi. Nazariya shunchaki "vaqtinchalik qabul qilingan" bo'ladi va kelajakda
yana sinovdan o'tkazilishi mumkin.
Misol: Agar tadqiqot natijalari uy vazifalarining bajarilishi bilan akademik
natijalar o'rtasida sezilarli bog'liqlik yo'qligini ko'rsatsa, dastlabki farazimiz
"yolg'onga chiqarilgan" bo'ladi. Bu holatda, biz farazimizni o'zgartirishimiz yoki
boshqa omillarni (masalan, o'qitish sifati, o'quvchining motivatsiyasi) hisobga olgan
holda yangi farazlar shakllantirishimiz kerak bo'ladi.
108
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Adabiyotlar tahlili
: Popperning asl asari va unga doir ikkilamchi manbalar
(Lakatos, Kuhn, Chalmers) tahlil qilindi. Bu falsifikatsiya nazariyasining tarixiy va
falsafiy kontekstini aniqlashga yordam berdi.
Kontent-tahlil: ilmiy jurnallardagi maqolalar orqali falsifikatsiya prinsipining
zamonaviy fanlarda qo'llanilishi o'rganildi. Bu ma'lumotlarni tahlil qilishda sifatli
yondashuv qo'llanildi.
Tadqiqotda falsifikatsiya prinsipining ilmiy bilimning rivojlanishidagi o'rni va
uning zamonaviy fanlarda qo'llanilishi asosiy e'tibor markazida bo'ldi.
Xulosa:
Ushbu maqolada Karl Popperning falsifikatsiya tamoyili ilmiy
bilimlarni baholash va rivojlantirishdagi muhim ahamiyati yoritildi. Popper
induktivizmga qarshi chiqib, ilmiy nazariyalarning haqiqiyligini ularning
tasdiqlanishida emas, balki ularning falsifikatsiyaga ochiqligida ko'rdi. Falsifikatsiya
–
bu nazariyani eksperimental yoki kuzatuv ma'lumotlari orqali rad etish imkoniyatini
anglatadi. Popperning fikricha, har qanday ilmiy nazariya sinovdan o'tkazilishi
mumkin bo'lgan, ya'ni uni yolg'onga chiqarish imkoniyati mavjud bo'lgan iddaolarni
o'z ichiga olishi kerak. Agar nazariya falsifikatsiyaga uchrasa, bu uning noto'g'ri
ekanligini ko'rsatadi va ilmiy hamjamiyat yangi, yanada takomillashtirilgan
nazariyani izlashga undaydi.
Maqolada ko'rsatilganidek, falsifikatsiya tamoyili ilmiy tadqiqotlar uchun aniq
chegaralar belgilaydi va psixoanaliz yoki astrologiya kabi "psevdoilmlarni" haqiqiy
fanlardan ajratishga yordam beradi. Chunki bu sohalardagi nazariyalar ko'pincha
falsifikatsiya qilib bo'lmaydigan, har qanday natijaga moslasha oladigan tarzda
shakllantirilgan. Popperning falsifikatsionizm nazariyasi fan tarixidagi ko'plab
inqiloblarni, masalan, Kopernikning geliotsentrik tizimining qabul qilinishi yoki
Eynshteynning nisbiylik nazariyasining klassik mexanikani o'rnini egallashini
izohlashda samarali vosita bo'lib xizmat qiladi.
Popperning falsifikatsionizmi fanning ob'ektivlik, ratsionallik va taraqqiyotga
intilishi uchun mustahkam falsafiy asos yaratadi.
Xulosa qilib aytganda, Popperning falsifikatsiya tizimi ilmiy jarayonni doimiy
takomillashtirish va o'z-o'zini tuzatish mexanizmi sifatida ko'rishga undaydi. Bu
tamoyil ilmiy bilimlarning dinamik va evolyutsion xususiyatini ta'kidlaydi, bunda
nazariyalar doimiy sinovlardan o'tkazilib, rad etilishi yoki yangilanishi orqali taraqqiy
etadi. Karl Popperning falsifikatsiya prinsipi ilmiy bilimning rivojlanishida muhim
o'rin tutadi. U ilmiy nazariyalarni sinashda qat'iy mezon sifatida xizmat qiladi va
ilmiy fanlarning ochiqligi va tanqidiy yondashuvini ta'minlaydi. Adabiyotlar tahlili
shuni ko'rsatadiki, falsifikatsiya bugungi kunda ham dolzarb bo'lib, sun'iy intellekt,
109
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
fizika va ijtimoiy fanlar kabi sohalarda qo'llanilmoqda. Shu bilan birga,
falsifikatsiyaning qo'llanilishidagi cheklovlar, masalan, ijtimoiy fanlarda aniq
sinovlar o'tkazishdagi qiyinchiliklar, kelajakdagi tadqiqotlar uchun muhim yo'nalish
bo'lib qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Popper, K. (1959). The Logic of Scientific Discovery. London:
Hutchinson.
2.
Lakatos, I. (1978). The Methodology of Scientific Research
Programmes. Cambridge: Cambridge University Press.
3.
Kuhn, T. (1962). The Structure of Scientific Revolutions. Chicago:
University of Chicago Press.
4.
Chalmers, A. (1999). What Is This Thing Called Science? Buckingham:
Open University Press.
