197
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
QISHLOQ XO‘JALIGIDA MOLIYA VA KREDIT HUQUQI
Umurzakova Nargiza Muxtarovna
Huquqshunoslik kafedrasi dotsenti
Usmonov Bunyodbek Baxromovich
Toshkent davlat agrar universiteti
Yurisprudensiya yo’nalishi 1
-bosqich talabasi
Umirov Behruz Bahodirovich
Toshkent davlat agrar universiteti Yurisprudensiya yo’nalishi 1
-bosqich talabasi
Anatatsiya:
Qishloq xo’jaligi sohasidagi moliyaviy masalarni
, sohaga kredit
ajratish tartiblari va boshqa shu kabi ma’lumotlarni ushbu maqola orqali bilib
olishingiz mumkin.
Maqolada Hukumat qishloq xo’jaligi sohasiga qilayotgan
islohotlari,
ajratilayotgan pul mablag’lari hamda imkoniyatlar haqida so’z boradi
.
Kalit so’zlar:
Kredit, subsidiya, moliya,
qishloq xo’jaligi
, islohot, xalqaro
munosabatlar, qaror, huquq, shartnoma, korxona, yer,
qishloq xo’jaligi maxsulotlari
,
tomorqa,
tomchilatib sug’orish
.
Annotation:
Through this article, you can learn about financial matters in the
agricultural sector, the procedures for providing loans to the sector, and other related
information. The article discusses the reforms carried out by the government in the
field of agriculture, the allocated financial resources, and the opportunities being
created.
Key words:
Credit, subsidy, finance, agriculture, reform, international relations,
decision, law, contract, enterprise, land, agricultural products, household plot, drip
irrigation.
Аннотация:
Через эту статью вы сможете узнать о финансовых вопросах в
сельском хозяйстве
,
порядке предоставления кредитов отрасли и другой
связанной информации
.
В статье рассматриваются реформы
,
проводимые
правительством в сфере сельского хозяйства
,
выделяемые финансовые средства
и создаваемые возможности
.
Ключевые слова:
Кредит
,
субсидия
,
финансы
,
сельское хозяйство
,
реформа
,
международные отношения
,
решение
,
право
,
контракт
,
предприятие
,
земля
,
сельскохозяйственная продукция
,
приусадебный участок
,
капельное
орошение
.
198
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Keyingi yillarda mamlakatimiz qishloq xo
‘
jaligini isloh qilish, xususan sohada
davlat boshqaruvi tizimini takomillashtirish, bozor munosabatlarini keng joriy qilish,
qishloq xo
‘
jaligi mahsulotlarini yetishtiruvchi, qayta ishlovchi va sotuvchi subyektlar
o
‘
rtasidagi
munosabatlarning
huquqiy
asosini
mustahkamlash,
sohaga
investitsiyalarni jalb qilish, resurstejamkor texnologiyalarni joriy etish hamda qishloq
ho
‘
jaligi mahsulotlari ishlab chiqaruvchilarni zamonaviy texnikalar bilan ta
’
minlash
borasida muayyan ishlar amalga oshirilmoqda.
So
’
nggi yillarda respublikamizda qishloq xo
’
jaligi korxonalarining moliyaviy
ahvoli yomonlashib, xizmat ko
’
rsatuvchi tarmoqlar byudjet, byudjetdan tashqari
jamg
’
armalar, tayyorlov korxonalaridan katta yig
’
indidagi qarzlari paydo bo
’
ldi.
Hukumat tomonidan tegishli qarorlar qabul qilinib, qishloq xo
’
jaligi korxonalariga
davlat tomonidan moddiy yordam berish choralari ko
’
rilmoqda. 2001 yil 3 dekabrda
«
Suv tanqisligi natijasida zarar ko
’
rgan qishloq xo
’
jalik korxonalarini davlat
tomonidan qo
’
llab quvvatlash to
’
g
’
risida
»
gi qarori qabul qilindi. Mazkur qarorga
muvofiq qishloq xo
’
jalik korxonalarining boshqa tashkilotlar va korxonalar oldidagi
277, 7 mlrd so
’
m miqdordagi qarzlari hisobdan chiqarildi. Natijada qishloq xo
’
jalik
korxonalarining 2002 xo
’
jalik yilida moliyaviy barqaror faoliyat ko
’
rsatishiga zamin
yaratildi. O
’
zbekiston Respublikasi Prezidentining 1998 yil 31 dekabrdagi farmoniga
asosan Moliya Vazirligi huzurida
«
Davlat ehtiyojlari uchun harid qilingan qishloq
xo
’
jaligi mahsulotlari hisob-kitobi jamgarmasi
»
tashkil qilingan bo
’
lib, mazkur
jamg
’
armaning moliyaviy agentlari
«
Paxtabank
»
va
«
G
’
allabank
»
orqali qishloq
xo
’
jaligi korxonalari tomonidan yetishtirilgan paxta xom ashyosi va g
’
alla uchun
yakuniy hisob kitoblar amalga oshirilmoqda. Bu banklar tomonidan tomonidan 2001
yildagi paxta,
g’alla va sholi uchun 357 mlrd so’m to’lovlar amalga oshirilgan
.
Qishloq xo’jalik korxonalarini moliyaviy jihatdan ta’minlashda byudjet
mablag’lari ham ishtirok etadi
.
Bu o’z navbatida paxta
,
g’alla va sholi kabi qishloq
xo’jalik mahsulotlariga davlat buyurtmasining mavjudligi bilan belgilanadi
. Davlat
buyurtmasining mavjudligi qishloq xo’jalik korxonalarining bozordan iste’molchini
topish va marketingni minimal darajada bo’lishini ta’minlaydi hamda sotilgan qishloq
xo’jaligi mahsuloti uchun to’lovlarning o’z vaqtida amalga oshirilishi kafolatlanadi
.
Qishloq xo’jaligi korxonalarini moliyalash mexanizmini asosiy yo’nalishi moliyaviy
mablag’larni diversifikasiyalashtirish tomonga qaratilganligi bilan belgilash kerak
.
Mamlakat miqyosida davlat moliyasi tushunchasi bo’lib
, davlat moliyasining tarkibiy
qismi va turli xil mulk shaklidagi korxonalar, birlashmalar,
jamoa xo’jaliklari va
hakozolardan iborat qishloq xo’jalig tarmog’i moliyasidir
. Tarmoqlar moliyasini
to’g’ri tashkillashtirish mablag’larning uzluksiz aylanishini
, qiymat formalarining
199
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
silliq o’zgarishini
,
pul daromadlarining o’z vaqtida tushumini
,
pul daromadlari to’g’ri
taqsimlanishini va foydalanilishini, davlat buyurtmalarini vaqtida bajarilishini
ta’minlaydi
. Tarmoq moliyasi iqtisodiy munosabatlarning pul formasida namoyon
bo’lib
,
asosiy vositalar va aylanma mablag’larning aylanishida
, mahsulot ishlab
chiqarish va sotishda, pul daromadlarining tashkil etilishi va samarali
foydalanilishida o’z aksini topadi
.
Qishloq xo'jaligi sohasi bozor iqtisodiyoti sharoitida qishloq xo'jaligi ishlab
chiqaruvchilari va qishloq aholisini qo'llab-quvvatlash bo'yicha maxsus
institutlarning faoliyat yuritishning o'ziga xos mexanizmlarini mustaqil ravishda
ta'minlashi zarur. Har bir mamlakat o'ziga xos qo'llab-quvvatlovchi institutlar tizimini
yaratadi, ularning asosiy xususiyatlari, ayniqsa, ular shakllanishining dastlabki
bosqichlarida davlat ishtirokining yuqori darajada ekanligi bilan izohlaydi.
Iqtisodiyotning agrar tarmog'i rivojlanishi ko'p jihatdan qishloq xo'jaligi ishlab
chiqaruvchilarining moliyaviy-iqtisodiy ahvolining barqarorligiga bog'liq. Biroq,
aksariyat agrar xo'jalik yurituvchi sub'ektlarda nafaqat kengaytirilgan, balki oddiy
takror ishlab chiqarishning ichki va tashqi moliyalashtirish manbalari mavjud
emasligi qishloq xo'jaligini kreditlash tizimini davlat tomonidan tartibga solishga
bo'lgan ehtiyojni va rolini oshiradi.
Qishloq xo'jaligi sohasi bozor iqtisodiyoti sharoitida qishloq xo'jaligi ishlab
chiqaruvchilari va qishloq aholisini qo'llab-quvvatlash bo'yicha maxsus
institutlarning faoliyat yuritishning o'ziga xos mexanizmlarini mustaqil ravishda
ta'minlashi zarur. Har bir mamlakat o'ziga xos qo'llab-quvvatlovchi institutlar tizimini
yaratadi, ularning asosiy xususiyatlari, ayniqsa, ular shakllanishining dastlabki
bosqichlarida davlat ishtirokining yuqori darajada ekanligi bilan izohlaydi.
Iqtisodiyotning agrar tarmog'i rivojlanishi ko'p jihatdan qishloq xo'jaligi ishlab
chiqaruvchilarining moliyaviy-iqtisodiy ahvolining barqarorligiga bog'liq. Biroq,
aksariyat agrar xo'jalik yurituvchi sub'ektlarda nafaqat kengaytirilgan, balki oddiy
takror ishlab chiqarishning ichki va tashqi moliyalashtirish manbalari mavjud
emasligi qishloq xo'jaligini kreditlash tizimini davlat tomonidan tartibga solishga
bo'lgan ehtiyojni va rolini oshiradi.
Qishloq xo'jaligi ishlab chiqaruvchilarini kredit bilan qo'llab-quvvatlashning
institutsional shakllari nafaqat qishloq xo'jaligi mahsulotlarini (oziq-ovqat va qayta
ishlash sanoati uchun xom ashyo) ishlab chiqarishni moliyalashtirishning
qaytariladigan manbalarini ta'minlashi kerak. Shuningdek, korxona tovarlarini qayta
ishlab chiqarish jarayoni (oziq-ovqat xavfsizligi, hududlar ustidan ijtimoiy nazoratni
saqlash, an'anaviy madaniyat, jamiyatning rekreatsion ehtiyojlarini qondirish uchun
200
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
sharoitlar), tarmoqning ko'p funksiyaliligi va uni mamlakat iqtisodiyotining ustuvor
tarmog'i sifatida tan olish huquqini beruvchi keng funksiyalar tizimidan kelib chiqadi.
Oziq-ovqat xavfsizligi keng qamrovli ijtimoiy-iqtisodiy, demografik va ekologik
omillarga bog‘liq bo‘lib
, mamlakat rivojlanishining asosiy tarkibiy qismlaridan biri
hisoblanadi.
Oziq-
ovqat xavfsizligining to‘rt tarkibiy qismlari (oziq
-ovqatning mavjudligi,
uni xarid qilish qobiliyati,
undan foydalanish va uning barqarorligi) bo‘yicha oziq
-
ovqat xavfsizligining davlat siyosati ishlab chiqiladi va amalga oshiriladi.
Aholi sonining o‘sishi
, yer,
suv va energiya resurslariga bo‘lgan talabning
ortishi, shuningdek,
iqlimning keskin o‘zgarishi oziq
-
ovqat xavfsizligini ta’minlashga
ta’sir etuvchi asosiy omillardir
.
So‘nggi yillarda mamlakatimizda oziq
-ovqat xavfsizligini mustahkamlash
bo‘yicha bir qator choralar amalga oshirilishi natijasida O‘zbekiston dunyoda
egallagan o‘rnini mustahkamlashga erishdi va bosqichma
-bosqich global reytinglarda
o‘z mavqeyini yaxshilab oldi
.
O‘zbekiston Respublikasi 2018
-yilda Global ochlik
indeksi bo‘yicha 119 mamlakat orasida 52
-
o‘rinni egallab
, 12,
1 ko‘rsatkich bilan
“mo‘tadil” darajaga erishdi
.
Biroq, aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlami uchun oziq-ovqat
mahsulotlari ta’minoti barqarorligiga erishish
, kam daromadli oilalarning xarid
qobiliyatini oshirish,
mahsulotlar narxi va miqdori keskin o‘zgarishining oldini olish
hal etilishi zarur bo‘lgan muammolardan hisoblanadi
.
Mazkur ustuvor yo‘nalishning asosiy maqsadi —
respublikaning barcha aholisi
oziq-
ovqat xavfsizligini ta’minlashga qaratilgan davlat siyosatini ishlab chiqish va
uni samarali amalga oshirishdan iborat.
Ustuvor yo‘nalish aholini barqaror narxlardagi xavfsiz va sifatli oziq
-ovqat
mahsulotlari bilan ta’minlashga qaratilgan
.
Bu esa O‘zbekiston Respublikasining
barqaror rivojlanish maqsadlariga (BRM), shu jumladan BMTning 2-
BRM “Ochlikka
barham berish, oziq-
ovqat xavfsizligini ta’minlash
,
iste’molni yaxshilash va barqaror
qishloq xo‘jaligini targ‘ib qilish”da belgilangan maqsadlarga erishishga xizmat qiladi
.
Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilanadi:
aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamini oziq-
ovqat bilan ta’minlash
mexanizmlarini takomillashtirish, shuningdek,
qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ishlab
chiqaruvchilarini ijtimoiy obyektlar bilan integratsiyalash;
boshoqli don yetishtirishda davlat intervension xaridlar tizimini joriy qilish,
qishloq xo‘jaligi va oziq
-ovqat mahsulotlari narxlarini davlat tomonidan tartibga
201
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
solish mexanizmidan bosqichma-bosqich voz kechish hamda boshoqli donni kvota
asosida bozor narxlarida sotib olish mexanizmini joriy etish;
sog‘lom iste’mol madaniyatini targ‘ib qilish bo‘yicha uzoq muddatli dastur
ishlab chiqish;
xalqaro darajada tan olingan uslubiyatlar va ilg‘or tajribalar asosida oziq
-ovqat
xavfsizligini baholash tizimini joriy qilish hamda doimiy monitoring qilish;
ijtimoiy ahamiyatga ega mahsulot turlari ishlab chiqarishni intensivlashtirishga
doir tarmoq dasturlarini ishlab chiqish;
chorvachilikda mahsuldorlikni oshirish,
baliq va parranda go‘shti
, shuningdek,
sut ishlab chiqarishni barqaror intensivlashtirishga qaratilgan tadqiqot ishlarini olib
borish.
Foydalanilgan adabiyotlar va resurslar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi qishloq xo‘jaligini rivojlantirishning 2020 —
2030-
yillarga mo‘ljallangan strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida O’zbekiston
Respublikasi Prezidentining farmoni.
2.
uz/qishloq-xojaligini-davlat-tomonidan-qollab-
quvvatlashmoliyaviy-va-shartnomaviy/
3.
file:///C:/Users/User/Downloads/Lecture%20-%207%20(2). pdf
4.
ru/article/n/mamlakatimiz-qishloq-xo-jaligini-
kreditlash-tizimini-davlat-tomonidan-tartibga-solishning-zamonaviy-mexanizmlari
