205
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
SUD EKSPERTIZASI: AGRAR NIZOLARDA EKSPERTIZANING ROLI
Umurzakova Nargiza Muxtarovna
Huquqshunoslik kafedrasi dotsenti
Usmonov Bunyodbek Baxromovich
Toshkent davlat agrar universiteti
Yurisprudensiya yo’nalishi 1
-bosqich talabasi
Umirov Behruz Bahodirovich
Toshkent davlat agrar universiteti Yurisprudensiya yo’nalishi 1
-bosqich talabasi
Anatatsiya:
Maqola orqali agrar sohadagi nizolarni sud ekspertizasi orqali hal
etish, sohada sud ekspertizasining qanchalar muhimligi bilib olish mumkin.
Hukumatning sohaga berayotgan etibori va qilinishi kerak bo’lgan islohotlar haqida
so’z boradi
.
Kalit so’zlar:
Sud tizmi, ekspertiza, islohot, dalil, qonun, tashabbus, yer
xo’jaligi
,
Annotation:
Through this article, you can learn about resolving disputes in the
agricultural sector through judicial expertise and understand the significance of such
expertise in the field. The article also discusses the government's attention to the
sector and the necessary reforms that should be implemented.
Keywords:
Judicial system, expertise, reform, evidence, law, initiative, land
management.
Аннотация:
Через эту статью вы сможете узнать о разрешении споров в
аграрной сфере с помощью судебной экспертизы и понять
,
насколько важна
экспертная оценка в данной области
.
В статье также рассматривается внимание
правительства к отрасли и необходимые реформы
,
которые предстоит
реализовать
.
Ключевые
слова:
Судебная
система
,
экспертиза
,
реформа
,
доказательство
,
закон
,
инициатива
,
земледелие / управление земельными
ресурсами
.
Sud tizimida adolatli va asosli qarorlar qabul qilishda dalillarni ishonchli tahlil
qilish nihoyatda muhimdir. Ayniqsa, agrar sohada yuzaga keladigan nizolar ko
‘
p
hollarda murakkab iqtisodiy, huquqiy va texnik jihatlarni o
‘
z ichiga oladi. Bunday
vaziyatlarda sud ekspertizasi muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi
. Mazkur maqolada
sud ekspertizasining agrar nizolardagi o‘rni
, vazifalari, turlari hamda huquqiy asoslari
206
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
batafsil ko‘rib chiqiladi
. Shuningdek, ekspertiza jarayonining samaradorligini
oshirish yo‘llari va amaliyotdagi muammolar tahlil qilinadi
.
Sud ekspertizasi tushunchasi va huquqiy asoslari
Sud ekspertizasi
—
bu sud organining topshirig‘iga binoan ekspert (mutaxassis)
tomonidan maxsus bilim asosida dalillarni tekshirish va xulosa berish jarayonidir.
O‘zbekiston Respublikasining “Sud ekspertizasi to‘g‘risida”gi qonuniga ko‘ra
,
ekspertiza quyidagi hollarda tayinlanadi:Ishni hal qilish uchun maxsus bilim talab
etilganda;Sud tomonidan taqdim etilgan dalillar qarama-qarshi yoki tushunarsiz
bo‘lsa;Da'vogarning yoki javobgarning so‘roviga binoan
. Agrar nizolarda, ayniqsa,
yer egaligi, hosil miqdori,
qishloq xo‘jaligi texnikasi bilan bog‘liq bahs
-
munozaralarda ekspertiza hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘ladi
.
Agrar nizolarning turlari va ularning murakkabligi.
Agrar nizolar quyidagi asosiy yo‘nalishlarda yuzaga keladi:Yerga egalik va
foydalanish bilan bog‘liq nizolar: ijaraga olish
, yerning chegarasi, yer ajratilishi;Hosil
miqdori va sifati bo‘yicha nizolar: shartnoma asosida yetkazib beriladigan mahsulot
miqdori;Texnika va texnologiyalar bilan bog‘liq nizolar: traktorlar
,
sug‘orish
uskunalari,
urug‘ sifati;Fermer xo‘jaliklari o‘rtasidagi iqtisodiy nizolar: kredit
,
subsidiyalar, shartnoma shartlarining buzilishi;Tabiiy ofatlar yoki inson faoliyati
oqibatida yuzaga kelgan zararlarni aniqlash: yomg‘ir
,
qurg‘oqchilik
, zararkunandalar.
Bunday nizolarni hal qilishda aniq va ishonchli dalillar talab qilinadi. Bu yerda sud
ekspertizasi muhim vosita sifatida maydonga chiqadi.
Agrar sohadagi sud ekspertizasi turlari
Agrar nizolarda qo‘llaniladigan sud ekspertizasi quyidagi turlarga bo‘linadi:
Agrotexnik ekspertiza
–
ekin joylashuvi, parvarishlash,
hosildorlik bo‘yicha
baholash;Geobotanik ekspertiza
–
yer unumdorligi,
o‘simliklar tahlili;Meliorativ
ekspertiza
–
sug‘orish
, yerning suv rejimi va tuzlanish darajasi;Geodeziya va kadastr
ekspertizasi
–
yer chegaralarini aniqlash;Iqtisodiy ekspertiza
–
zarar miqdorini
aniqlash, hisob-kitoblar tekshiruvi;Veterinariya va fitosanitar ekspertiza
–
kasalliklar,
zararkunandalar ta’siri
.
Har bir holatda o‘z sohasi bo‘yicha maxsus bilimga ega
mutaxassislar jalb qilinadi.
Ekspertiza o‘tkazish tartibi va bosqichlari
Sud ekspertizasini o‘tkazish quyidagi bosqichlarda amalga oshiriladi:Sud qarori
bilan ekspertiza tayinlanadi;Ekspertga savollar belgilanadi (masalan: “Yer
unumdorligi qancha kamaygan?”
,
“Sug‘orish tizimi to‘g‘ri ishlaganmi?”);Kerakli
hujjatlar va dalillar ekspertga topshiriladi;Ekspert mustaqil tekshiruv o‘tkazadi
207
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
(joyiga chiqish,
o‘lchovlar
, laborator tahlillar);Xulosa tuziladi va sudga taqdim
etiladi.
Ekspert xulosasi sud uchun majburiy bo‘lmasa
-da, u qaror qabul qilishda muhim
asos bo‘lib xizmat qiladi
.
Agrar nizolarda ekspertizaning amaliy ahamiyati
Agrar nizolarda ekspertiza quyidagi foydali natijalarni beradi:Faktlarni aniq va
huquqiy asosda aniqlash imkonini beradi;Bahsli holatlarda adolatli yechim topishga
xizmat qiladi;Sud ishini tezlashtiradi va noto‘g‘ri qarorlarning oldini oladi;Zararning
real miqdorini isbotlashda yordam beradi. Misol uchun,
fermer xo‘jaligi suv
yetishmasligi sababli zarar ko‘rgan bo‘lsa
, meliorativ ekspertiza bu holatni texnik
asosda tasdiqlashi mumkin.
Chet el tajribasi va O‘zbekiston uchun tavsiyalar
Chet el amaliyotida, xususan Germaniya, AQSh, Turkiya va Rossiyada agrar
nizolar bo‘yicha sud ekspertizasining rivojlangan tizimi mavjud
. U yerda:Mustaqil
ekspert markazlari faoliyat yuritadi; Raqamli texnologiyalar (GPS, GIS) keng
qo‘llaniladi; Ekspert xulosalari yuridik kuchga ega bo‘ladi
.
O‘zbekistonda ham quyidagi yo‘nalishlarda islohotlar zarur:Zamonaviy
laboratoriyalar tashkil qilish; Raqamli agro-ekspertiza tizimlarini ishlab chiqish;
Malakali ekspertlar tayyorlash dasturlarini kuchaytirish; Qishloq xo‘jaligi sohasida
maxsus ekspert muassasalarini yaratish.
Agrar nizolarda sud ekspertizasining qo‘llanilishi
nafaqat adolatli yechim
topishga,
balki taraflar o‘rtasida ishonch muhitini shakllantirishga xizmat qiladi
.
Bugungi kunda agrar sohadagi nizolarni samarali hal etish uchun
sud
ekspertizasining institutsional va texnik imkoniyatlarini kengaytirish
zaruriyati
tobora ortib bormoqda.
Sud ekspertizasi agrar nizolarni hal qilishda muhim vosita hisoblanadi. U
faktlarni aniqlash,
adolatli qaror chiqarish va tomonlar o‘rtasida ishonchni
shakllantirishda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Ekspertiza tizimini yanada rivojlantirish
orqali nafaqat sud jarayonlarining sifati oshadi, balki agrar sohadagi huquqiy muhit
ham yaxshilanadi. Shu sababli,
mazkur yo‘nalishda tizimli yondashuv
, texnik
modernizatsiya va inson kapitaliga sarmoya kiritish muhim sanaladi.
Foydalanilgan adabiyotlar va resurslar:
1.
2.
https://lex. uz/m/acts/-1633102
3.
uz/ru/posts/sud-eksperti-sifatida-kasbiy-layoqatni-
