78
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
OʻZBEKISTONDA
NOMODDIY MADANIY MEROS NAMUNALARINING
MILLIY VA MAHALLIY
ROʻYXATLARINI
YURITISH MASALALARI
Ulug‘bek
Mirshayev
Buxoro davlat universiteti Musiqa ijrochiligi va madaniyat
kafedrasi katta
oʻqituvchisi
Ruxshona Muhammadjonova
Buxoro davlat universiteti Musiqa ijrochiligi va madaniyat
kafedrasi talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada
Oʻzbekistonda
nomoddiy madaniy meros
namunalarining milliy va mahalliy
roʻyxatlarini
yuritish masalalari haqida bayon
etilgan.
Kalit
soʻzlar:
milliy
san’at,
hunarmandchilik, urf-odatlar.
ISSUES OF MAINTAINING NATIONAL AND LOCAL REGISTERS OF
TANGIBLE CULTURAL HERITAGE SAMPLES IN UZBEKISTAN
Ulugbek Mirshayev
Senior lecturer, Department of Music Performance and Culture,
Bukhara State University
Rukhshona Muhammadjonova
Student of the Department of Music Performance and Culture,
Bukhara State University
Annotation:
This article describes the process of preservation and promotion of
intangible cultural heritage in Uzbekistan not only for the preservation of cultural
values, but also for the development of national identity.
Key words:
national art, crafts, traditions.
Oʻzbekiston,
oʻzining
boy tarixiy va madaniy merosi bilan dunyoga mashhur.
Respublikamizda nafaqat moddiy, balki nomoddiy madaniy merosni muhofaza qilish
ham katta ahamiyatga ega. Keling avvalambor nomoddiy madaniy meros nimaligini
bilaylik.
Nomoddiy madaniy meros bu-jamiyatning tarixiy, madaniy va ruhiy merosi
boʻlib,
u material shaklda mavjud
boʻlmagan,
ammo insonlarning hayotini, urf-
79
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
odatlari, tilini, diniy e'tiqodlari va san'atlarini ifodalaydigan an'analar va amaliyotlar
yig'indisidir. Masalan, xalq musiqasi, raqslar, afsonalar,
qoʻshiqlar,
qahramonlik va
qobiliyatlar, yodgorliklar, rasm-rusmlar kabi elementlar nomoddiy madaniy merosga
kiradi. Bu turdagi meros,
koʻpincha
avloddan-avlodga
oʻtib,
jamiyatning
oʻziga
xosligini saqlashga yordam beradi. Nomoddiy madaniy meros, birinchidan, xalqning
oʻziga
xosligini va madaniy identifikatsiyasini saqlab qolishga yordam beradi.
Ikkinchidan, u avlodlar orasidagi aloqani mustahkamlash, madaniy
oʻzaro
bog'liqlikni ta'minlashda katta rol
oʻynaydi.
Oʻzbek
xalqining noyob an'analari,
qadoqlash san'ati, kuy va
qoʻshiqlari,
teatr san'ati, tasviriy san'at va boshqa
koʻplab
madaniy elementlar butun dunyoga tanitilishi kerak.
Nomoddiy madaniy meros namunalarining milliy va mahalliy
roʻyxatlarini
yuritish masalalari juda muhim ahamiyatga ega, chunki bu jarayon milliy madaniy
boyliklarni saqlash va rivojlantirishda asosiy rol
oʻynaydi.
Quyidagi masalalar
asosida ushbu
roʻyxatlarni
yuritish
boʻyicha
muhim jihatlar
koʻrib
chiqilishi mumkin.
Roʻyxatlarni
yuritish tizimining shakllanishi:
✓
Nomoddiy madaniy meros namunalarining milliy va mahalliy
roʻyxatlarini
yuritish tizimi yaratish zarur;
✓
Bu tizimni yaratishda quyidagi omillarni inobatga olish kerak;
✓
Madaniy merosning turli shakllari (til, musiqa, urf-odatlar, an'analar,
rasm-rusumlar)
roʻyxatga
olinishi kerak;
✓
Roʻyxatga
olishda ilmiy tadqiqotlar, ekspertlarning fikrlari, madaniy
meros ob'ektlari
boʻyicha
tahlillar asosida aniqlik kiritish zarur;
✓
Madaniy merosning
oʻziga
xosligini, ahamiyatini va zamonaviy
ehtiyojlarini hisobga olish.
Nomoddiy madaniy merosning mahalliy
roʻyxatlari,
mahalliy jamoalar,
hududlar va millatlar tomonidan saqlanadigan va ifodalanuvchi an'analardir. Milliy
roʻyxatlar
esa mamlakatning umumiy madaniy merosini aks ettiradi. Har ikkala
roʻyxatning
bir-biri bilan uyg'un
boʻlishi
va muvofiqlashtirilgan tarzda yuritilishi
zarur.
Roʻyxatlarni
yangilash va monitoring qilishda nomoddiy madaniy merosning
oʻzgaruvchan
tabiati sababli,
roʻyxatlarni
muntazam ravishda yangilab turish zarur.
Bu jarayon
oʻz
ichiga:
✓
Madaniy elementlarning
oʻzgarishini
va zamonaviylashtirishini kuzatish:
✓
Madaniy ob'ektlar va elementlarning ahamiyatini qayta baholash:
✓
Mahalliy va global miqyosda kelib chiqqan yangi tendentsiyalarni
hisobga olishni qamrab oladi.
80
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Milliy va mahalliy
roʻyxatlarni
yuritish uchun qoidalar va normativ-huquqiy
asoslar zarur. Bunga davlat siyosati, madaniy merosni saqlash va rivojlantirishga doir
qonunlar, xalqaro konvensiyalar (masalan, UNESCOning Nomoddiy madaniy
merosni saqlash konvensiyasi) kiradi.
Mahalliy aholi va jamoatni
roʻyxatga
olish jarayoniga jalb etish, ularni madaniy
merosning ahamiyati va uni saqlashning muhimligi haqida xabardor qilish muhimdir.
Jamoat ishtiroki orqali
koʻplab
noyob madaniy elementlar
roʻyxatga
olinishi mumkin.
Nomoddiy madaniy meros namunalarini saqlash borasida xalqaro tajriba
almashish hamda boshqa mamlakatlarning tajribasidan foydalanish muhimdir.
Xalqaro tashkilotlar, masalan, UNESCO, madaniy merosni saqlash va
roʻyxatga
olish
boʻyicha
metodologiyalar va standartlarni ishlab chiqadi.
Nomoddiy madaniy merosni
roʻyxatga
olish va saqlash, ularning kelajak
avlodlarga yetib borishini ta'minlashda, madaniy va milliy
oʻzlikni
saqlashda muhim
ahamiyatga ega. Bu jarayon nafaqat ilmiy va huquqiy, balki madaniy va ijtimoiy
jihatlarni ham
oʻz
ichiga oladi.
Xulosa:
Oʻzbekistonda
nomoddiy madaniy merosni saqlash va
targ‘ib
qilish
jarayoni nafaqat madaniy qadriyatlarni saqlash, balki milliy kimlikni rivojlantirish
uchun ham muhimdir. Bu jarayonda hukumati, jamoat tashkilotlari, ilmiy markazlar
va yoshlar birgalikda faol ishtirok etib,
Oʻzbekistonning
madaniy merosini dunyoga
tanitishga intilmoqda.
Oʻzbekistonda
nomoddiy madaniy merosni saqlash va
targʻib
qilish borasida
amalga oshirilayotgan ishlar bugungi kunda yuksak natijalarga erishmoqda.
Oʻzbekistonning
boy madaniy merosini asrab-avaylash, uni kelajak avlodlarga
yetkazish va jahonda tanitish
–
bu faqatgina ilmiy, madaniy va tarixiy merosni saqlab
qolish emas, balki xalqning identifikatsiyasini mustahkamlash va dunyo miqyosida
Oʻzbekistonning
madaniy
obroʻsini
oshirishga xizmat qiladi. Shuningdek, bunday
tashabbuslar xalqaro hamkorlikni rivojlantirishga va boshqa mamlakatlar bilan
madaniy almashinuvni kuchaytirishga yordam beradi.
Nomoddiy madaniy meros namunalarini
roʻyxatga
olish masalalari, shuningdek,
hududiy xususiyatlarni inobatga olib, ularni tashkil etish, tahlil qilish, saqlash va
ifodalash
boʻyicha
aniq strategiyalarni ishlab chiqishni talab qiladi.
Oʻzbekiston
hukumati tomonidan bu masalalarda bir qancha tashabbuslar amalga oshirilgan, lekin
bu jarayon hali davom etmoqda.
Foydalangan adabiyotlar
roʻyxati
:
81
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
1.
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining "Nomoddiy madaniy
meros muhofazasiga oid normativ-
huquqiy hujjatlarni tasdiqlash toʻg'risida" 2011
-yil
23-fevraldagi 47-son qarori.
2.
M.Xolmoʻminov. Oʻzbekiston madaniyati va san'ati. // OʻzDSMI
xabarlari jurnali. -Toshkent: 2024/2(29).
3.
Vazirlar Mahkamasining "2010-2020-yillarda nomoddiy madaniy meros
ob'yektlarini muhofaza qilish, asrash, targ'ib qilish va ulardan foydalanish Davlat
dasturini tasdiqlash toʻg'risida"gi 2010
-yil 7-oktabrdagi 222-son qarori.
4.
D.Chinpoʻlatov.
Nomoddiy madaniy meros va yoshlar. BMI. //Toshkent
- 2019.
5.
Oʻzbekiston
nomoddiy madaniy merosi YUNESKO ishlari
boʻyicha
Oʻzbekiston
Respublikasi Milliy komissiyasi, 2017.
6.
O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2023-yil 25-dekabrdagi
“
Nomoddiy madaniy merosni muhofaza qilish, ilmiy
o‘rganish
va
targ‘ib
qilishni
rivojlantirishga oid
qo‘shimcha
chora-tadbirlar
to‘g‘risida”
gi PQ-405-son qarori.
