ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
80
SALJUQIYLAR DAVRIDA NIZOMIYA MADRASASI
Saydullayev Nurillo Ubaydullo o‘g‘li
Toshkent islom instituti xodimi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13911826
Saljuqiylar davlatida ilm-fan va madaniyat rivojlangan. Ayniqsa, Eron, Iroq va
Movarounnahrda madaniy yuksalish yuqori boʻlgan. Nishopur, Isfaxon, Basra, Xirot, Marv,
Buxoro, Samarqandda madrasalar bunyod kilingan. Xususan, buyuk vazir Nizomulmulk
qurdirgan Bagʻdoddagi Nizomiya madrasasi (1067) butun jahonga mashhur boʻlgan.
Nizomulmulk davlatni boshqarish asoslari haqida “Siyosatnoma” asarini yaratgan. Munajjim va
riyoziyotchi olim Umar Xayyom loyihasiga koʻra, Isfahonda rasatxona qurilgan. U Malikshoh
topshirigʻiga koʻra, rasadxonada kuzatuv ishlarini olib borgan va sosoniylarning shamsi
taqvimini isloh etib, Yangi taqvim (“Malikshoh taqvimi yoxud Jalol erasi”) ni tuzgan (1079).
Nizomiya Ganjaviy, Jaloliddin Rumiy, Sa’diy Sheroziy, Umar Xayyom fors she’riyatining soʻnmas
durdonalarini yaratishgan. Muhamma Gʻazzoliy, Farididdin Attor, Xoja Yusuf Xamadoniy kabi
islom ulamolari va sufiylar ijod qilishgan.
Saljuqiylar davrida tashkil etilgan madrasalarning faoliyatini ta’minlovchi eng muhim
omil vaqflar boʻlgan. Saljuqiy madrasa tizimini qoʻllab-quvvatlagan vaqflar bu muassasalarga
ilmiy va maʼmuriy muxtoriyat bilan birga moliyaviy muxtoriyat ham bergan. Toʻrt poydevor
ustiga madrasa qurilgan. Bular muallim, shogird, ma’ruzalar va madrasa makonidir. Bagʻdod
Nizomiya madrasasini saqlash va qurishga xizmat qiladigan boy vaqf tashkil etildi. Bu
jamgʻarmaning daromadi oʻqituvchilar va talabalarning yashashiga yetarli edi. Fakultet
professor-oʻqituvchilari va talabalar oylik maoshlari, stipendiyalar, kiyim-kechak, oziq-ovqat
va buyumlarni maktabdan oldilar. Madrasaning bunday harajatlari yiliga 15 ming dinorga
yetadi, deb hisoblanmoqda. 1184-yilda Madrasaga tashrif buyurgan Ibn Jubayrning xabar
berishicha, klapanlarning daromadlari texnik xizmat koʻrsatish va ta’mirlash xarajatlarini,
shuningdek, zobitlarning maoshlarini qoplagan. Bu holat XIII asrga borib taqaladi. XIII asr
oxirigacha davom etgan boʻlishi kerak
Nizomiya madrasalarining ahamiyati va tarqalishining asosiy sabablari shia va
fotimiylarga qarshi sunniylik tushunchasini rivojlantirish va mustahkamlashdan iborat edi.
Madrasalar shu tariqa toʻrtta sunniy mazhabni, ya’ni Hanafiy, Shofiiy, Molikiy va Hanbaliyni
himoya qilish vazifasini oʻz zimmalariga oldilar. Kengayayotgan davlat boshqaruvi uchun davlat
xizmatchilari tayyorlash zarurati qondirildi. Diniy xizmat xodimlarining tayyorlanishi va
islomni endigina qabul qilgan oʻgʻuz jamoalarining eʼtiqodlari mustahkamlanishi taʼminlandi.
Madrasalar kambagʻal, ziyoli va iqtidorli talabalarni oʻqitish, ularni jamiyatga yetuk inson boʻlib
yetishtirib berish uchun tashkil etilgan.
Bagʻdod Nizomiya madrasalari oliy oʻquv yurtlari hisoblangan. Boshqa Saljuqiy
madrasalari esa oxund-oʻqituvchilari maqomiga koʻra oʻrta yoki oliy oʻquv yurtlari hisoblangan.
Nizomiya madrasalariga oxundlar sulton yoki vazir tomonidan tayinlangan. Talabalar internat
va stipendiya talabalari sifatida oʻqiganlar. Madrasalarning daromad manbalari asosan vaqf edi.
Davlat subsidiyasi ham bor edi. Saljuqiy sultonlari koʻpincha shaxsan oʻzlari xayr-ehson
qilganlar.
Turk tarixida davlat arboblarining davlat boshqaruvida mashvaratga alohida ahamiyat
bergani, olimlarning fikr va mulohazalaridan bahramand boʻlishni ham e’tiborsiz qoldirmagani
zohir boʻlgan. Saljuqiylar davlati an’analarida xonlarning donoligi va adolati kabi eng muhim
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
81
masalalar islom sivilizatsiyasida xalifalik shartlaridandir. Davlat rahbarlarining adolatli,
bilimdon boʻlishlari, ya’ni olim unvoniga ega boʻlishlari zarur boʻlgan. Davlat rahbarlari doimo
olimlar bilan birga boʻlar, ular bilan maslahatlashib, ularning taklif va tavsiyalarini inobatga
olardilar. Saljuqiylarda koʻplab mutasaddi va maʼmurlar taʼlim muassasasi hisoblangan
madrasalarda taʼlim olgan.
Nizomulmulkning sa’y-harakati bilan yangi va koʻplab madrasalar ochilgan. Darhaqiqat,
davlat tomonidan madrasalar tashkil etilishi, tekin ta’lim berilishi, madrasa tashkilotini mayda-
chuydalarigacha belgilash saljuqiylarning zimmasida edi. Nizomulmulk madrasalari sunniylik
aqidasini ilm-fan rivojini ta’minlash, maosh toʻlab olimlarni davlat tomonida ragʻbatlantirish,
Fotimiylarning shia targʻibotiga qarshi sunniylik aqidasini himoya qilish uchun asos solganligi
aytiladi
1
. Tugʻrulbey oʻzi egallagan shaharlarga kirgach, birinchi ishi olimlar va ruhoniylarni
hurmat bilan ziyorat qilish edi. Sulton Alparslon madrasalarni butun mamlakatga yoygan edi.
U oʻz daromadining bir qismini kambagʻallarga, oʻndan bir qismini esa olimlarga bergan
2
.
Nishopur shahrida tashkil etilgan eng muhim madrasalardan biri Nizomiya
madrasalaridir. Ibn Jubayr Bagʻdodda oʻttizta madrasa koʻrganligini, ular eng goʻzal qasrlardan
ham muhtashamroq boʻlganini, eng ulugʻvor va mashhuri esa Nizomulmulk tomonidan qurilgan
Nizomiya madrasasi ekanligini ta’kidlagan
3
. Oylik va oziq-ovqat puli oladigan talabalari bilan
bepul ta’lim beruvchi oliy ta’lim muassasasi sifatida dars jadvallari belgilangan va boy
kutubxonalar bilan ta’minlangan. Bogʻdodda oltmish ming tilla tanga hisobida qurilgani
aytilgan Nizomiya nomli bu madrasaga bozorlar, mehmonxonalar, hammomlar va fermalar
ajratilgan
4
.
Nizomulmulk Sulton Malikshohning otabegi boʻlgan va “Siyosatnama” nomli asari bilan
Kutadgʻu Bilig kabi muhim bir “Siyeruʼl-Muluk” yaratgan. Nizomulmulk bilan Sulton Malikshoh
oʻrtasida nizo tugʻdirmoqchi boʻlganlar, olimlar va mutasavviflarga har yili 300 ming dinor
sarflanar ekan, bu bilan yangi qoʻshin tuziladi, deyishadi. Malikshoh Nizomulmulkdan sababini
soʻraganida: “Ey olamlar sultoni, lashkaringga bir necha barobar koʻp sarflaysan, bu
askarlarning oʻqlari bir chaqirimdan nariga oʻtmaydi. Holbuki, men sizlar uchun shunday bir
ruhiy lashkar yaratdimki, ularning duolari Arsh va Allohga oʻq kabi koʻtariladi. Davlat uchun
moddiy kuchdan tashqari ma’naviy quvvat ham muhim ekanini ta’kidladi
5
.
Nizomulmulk Buyuk Saljuqiylar mamlakatida bosh vazir boʻlib ishlagan vaqtida madrasa,
ribot va masjidlar qurdirgan, madrasalarni zarur kitoblar bilan ta’minlagan. Ularning
barchasiga professor-oʻqituvchilar, talaba va xizmatchilar tayinlab, moʻl-koʻl daromad keltirdi.
Shunday qilib, u dinning asosiy tamoyillarini qayta tikladi. Oxir-oqibat, u oʻzidan oldingi
kunlarda deyarli tanimagan va e’tibordan chetda qolgan olimlarni maydonga chiqardi.
Aytish mumkinki, madrasa boshqaruvi 1220-yilgacha Nizom al-Mulk avlodlari tomonidan
davom ettirilgan. Shunga koʻra, uning nasl-nasabidan oxirgi voris Ahmad Nizomu’l-Mulk edi.
1312-yilda xalifa Mustansiriye va Nizorniye madrasalarini boshqarishni Sharif Izzeddin Abu’l-
Fazl Hoshimiy Mansuriyga topshirgach, Nizorniya oʻzining avvalgi ulugʻvor davriga qaytdi.
1
Ibrohim Kafesog’lu. Turk milliy madaniyati. Istanbul: Boğazichi nashriyoti, 1993. - B. 373
2
Yahya Akyuz. Turk ta’lim tarixi. Anqara, 2008. - B. 43.
3
Ibrohim Kafesog’lu. Turk milliy madaniyati. Istanbul: Boğazichi nashriyoti, 1993. - B. 373
4
O‘sha manba. – B. 373
5
Yahya Akyuz, Turk ta'lim tarixi. Istanbul: Boğazichi nashriyoti, – B. 50
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
82
Bagʻdod Nizomiya madrasalarida oʻqitiladigan asosiy kurslar: a) Din va huquq kurslari;
Qur’on, tafsir, hadis, fiqh, kalom, b) Til va adabiyot darslari; Arab adabiyoti, fors, nahiv, sarf
materiallari, she’riyat, notiqlik, tarix, odob, c) falsafa kurslari; falsafa, mantiq, d) aniq fanlar
kurslari; tibbiyot, jarrohlik, riyoziyot, buxgalteriya, muhandislik, fizika, psixologiya kurslari.
Nizomiya madrasalarida asosan din, huquq va til oʻqitilgan. Tibbiy ta’lim asosan shifoxonalarda
olib borilgan. Saljuqiylar davrida kasalxona va tibbiyot maktablari kabi muassasalar Bimariston
yoki Darushshifa deb atalgan. Madrasalarning ta’lim usuli asosan yod olishga asoslangan edi.
Muayyan oʻqitish davri yoʻq edi. Yilni tugatish uchun emas, balki ma’lum kitoblarni oʻqish uchun
moʻljallangan edi. Bu talabaning sa’y-harakatlari va oʻqituvchining ixtiyoriga qoldirildi. Biroq
oliy ma’lumotli madrasalar kamida besh yil davom etgani taxmin qilinadi. Madrasalarning
asosiy daromad manbai vaqflar edi.
References:
1.
Berk, A. (2007).
The Saljuqs and Their Cultural Impact in the Middle East
. London:
Routledge.
2.
Ghazali, A. (1999).
The Philosophy of Education in Islam
. New York: Islamic Publications.
3.
Khan, M. (2010).
The Rise of Islamic Civilization: The Saljuqs and the Nizamiya Madrasas
.
Karachi: Oxford University Press.
4.
Meyer, E. (2005).
Intellectual Life in the Islamic Golden Age: The Nizamiya Schools
.
Cambridge: Cambridge University Press.
5.
Nasr, S. H. (2006).
Islamic Philosophy from Its Origin to the Present: Philosophy in the Land
of Prophecy
. Albany: State University of New York Press.
6.
Peters, F. E. (1994).
Islamic Civilization: A Historical Encyclopedia
. Santa Barbara: ABC-
CLIO.
7.
Rizvi, S. A. (2012).
Saljuqs and Their Impact on Islamic Society: Education and Governance
.
New Delhi: Islamic Book Trust.
8.
Sahih, F. (2003).
Madrasas in Medieval Islam: Educational Institutions in the Saljuq Empire
.
Istanbul: Isis Press.
9.
Shah, K. (2015).
Education and Society in Medieval Islam: The Role of Madrasas in the
Development of Islamic Thought
. Los Angeles: University of California Press.
10.
Walmsley, A. (2011).
The Role of the Nizamiya Madrasas in Islamic Culture and Society
.
Edinburgh: Edinburgh University Press.
