SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
38
ТАРИХИЙ ҚАҲРАМОНЛАР ИСМИНИНГ ИНТЕНСИОНАЛ
ҚЎЛЛАНИШИ
Камолова Санобар Жабборовна
ЎзДЖТУ доценти, ф.ф.ф.д (PhD)
https://doi.org/10.5281/zenodo.10804558
Француз ономастикасида атоқли отлар-антропонимларни ўрганишга
қизиқиш энг аввало, атоқли ва турдош отларни бир бирига қарама-қарши
қўйиш сабабли келиб чиққан. Бундай қарама-қарши қўйиш атоқли отнинг
морфологик ва семантик хусусиятлари билан боғлиқ. Француз атоқли
отлари-антропонимлари тўғрисида ахборотни француз тилининг
грамматикаси бўйича ишларда учратиш мумкин [Molino 1982 ; Leroy 2004;
Гак 2000]. Ўзининг ахборот салоҳиятига мувофиқ ҳар бир атоқли от,
индивидуал номларнинг муайян тоифасига тегишли бўлишидан қатъий
назар, тил ва нутқда ҳажми ва йўналиши бўйича коммуникатив,
апеллятив, экспрессив функцияларни амалга ошириши мумкин. Отнинг
идеологик ва эмоционал юкламаси алоҳида функция бўлмасдан, аксинча
у тўғридаги ахборотнинг элементи бўлиб хизмат қилади. Мазкур мақолада
атоқли отнинг матн таркибида амалга ошириладиган функцияларидан
фақат биттаси, яъни аппелятив функцияси устида тўхталамиз. Муайян
шахс номига нисбатан аппеляция ёки муражаат, аксарият ҳолларда, матн
доирасида миллий лингвомаданий билимларга боғлиқ ҳолда амалга
ошади.
Маданият кўзгусида тилни ўрганиш ҳамда тил орқали маданиятни
билишга интилиш тадқиқотчиларни ҳар бир тилда жуда чекланган,
доимий ўзгариб борадиган ва ушбу лингвомаданий ҳамжамиятнинг барча
аъзолари учун мажбурий, улар ўртасида тушунишни таъминлайдиган
маълумотлар
тўпламининг
мавжудлиги
тўғрисидаги
ғоянинг
шаклланишига сабаб бўлди [Косиченко: 4]. Муайян лингвомаданий
ҳамжамият учун муҳим жамоавий тасаввурларнинг бир қисми бўлган
бундай туб маънолар прецедентлар деб аталди. Д. Б. Гудков фикрига кўра,
прецедентлар - бу фаолият учун намуна бўлиб хизмат қиладиган
фактлардир. Бундай фактлар хулқ-атворнинг моделларини, нима қилиш
кераклиги/керак эмаслигини белгилайдиган хусусиятларнинг ва/ёки
хатти-ҳаракатларнинг бир намунали мисоли сифатида хизмат қилади
[Гудков].
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
39
В. В. Красных, прецедентлик назариясининг асосчиси саналган Ю. Н.
Карауловнинг таърифини мазмунан кенгайтирган ҳолда, қуйидаги
ҳодисаларни прецедентлик қаторига киритади:
1) миллий-маданий ҳамжамиятнинг барча вакилларига яхши таниш
ҳодисаларни;
2) когнитив (билиш ва ҳиссиёт) кўзгусида долзарб бўлган
ҳодисаларни;
3) муайян миллий лингвомаданий ҳамжамият вакилларининг
нутқида доимий равишда қайта тикланадиган ҳодисаларга нисбатан
муражаатни [Красных: 44-45].
Тарихий арбоблар бўлган реал персонажларнинг гуруҳини ташкил
қиладиган прецедент исмлар орасида энг кўп учрайдиганлардан Jeannе d’
Arc исмга нисбатан мурожаатни алоҳида кўриб чиқамиз. Jeanne d'Arc
исмининг прецедентлиги аниқ, қуйидаги мисолларни далил сифатида
келтирамиз.
«Нега Сеголен Руаялнинг мағлубияти Хилари Клинтонни ташвишга
солмаяпти?» номли мақолада Сеголен Руаял (Ségolène Royal)нинг сиёсий
фаолиятини тасвирлашда, муаллиф «Нью-Йорк Таймс» газетасининг
америкалик корреспонденти Морен Доу (Maureen Dowd)нинг ҳаволасини
келтиради. Ушбу ҳаволада Франция президентлигига номзод ижобий
баҳоланади. Унда муаллиф Сеголен Руаялнинг Джеймс Бонднинг қизи
исмига, фаришта табассумига, келишган қадди-қоматга эга эканлиги ва
Жанна д’Аркдай жанг қилиши тўғрисида гапиради: «Maureen Dowd, l'une
des plumes les plus acérées du New York Times, a délaissé exceptionnellement
la classe politique américaine pour aller voir de près cette candidate dotée «d'un
nom de James Bond girl, d'un sourire d'ange, d'une silhouette superbe en bikini
à 53 ans et qui fait campagne comme Jeanne d'Arc» [7].
Бир томондан, муражаат вазиятга нисбатан амалга ошириляпти. Ўз
вақтида Жанна д’Арк ўзининг ва Франциянинг манфаатларини жангларда
иштирок этиб ҳимоя қилгани каби Сеголен ҳам ўз манфаатларини худди
шундай ҳимоя қилади. Бошқа томондан, бир оз ниқобланган характер
хусусиятларига нисбатан мурожаатни кузатамиз. Бундай ҳолатда урғу
урушда иштирок этиш фактида характер томонга силжийди. Жанна
қандай жанг қилган? Довюраклик билан, жасорат билан, собитқадам
билан ва ҳ.з.
Франциянинг сиёсий арбобини француз белгили қаҳрамони ва
маданий иконаси билан прецедент исмнинг воқеланиши орқали қиёслаш
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
40
лингвомаданий ҳамжамиятнинг ҳар бир аъзоси учун Жанна исми
прецедентлиги фактининг шубҳасизлигидан далолат беради.
Прецедент исмга нисбатан прецедент вазият орқали воқеланадиган
муражаатни ўз ичига олган ҳолатлар ҳам учрайди, масалан: «Et, soudain, la
Jeanne d’Arc toute de blanc vetue de la campagne présidentielle apparut en
tenue de gourou sur la scène...» [7]. Жанна д’Арк билан қиёслаган ҳолда,
Муаллиф Сеголен Руаялнинг сайлов олди компаниясида пайдо бўлиши ва
иштироки тўғрисида ҳикоя қилади: уларнинг пайдо бўлиши ўхшаш,
кўринмасдан ўтиб кетишнинг имкони йўқ.
Муаллиф ташқи кўринишга, аниқроғи кийимга нисбатан муражаат
қилади. Унинг фикрига кўра, д’Арк оқ либосда бўлган ва Руаял хонимни
таърифлашда у оқ ранг тўғрисида гапиради. Журналистнинг фикри
мантиқий тугалланганликка, аниқ таърифга даъво қилмайди, лекин унинг
субъектив муносабатини аниқ ифода этади.
Худди шу мақолада прецедент вазият орқали ушбу прецедент исмга
нисбатан муражаатга яна бир мисол бор: «Mais de son échec elle a fait
une victoire personnelle. Alors elle continue. Tenace. Telle Pucelle D’Orléans
elle entendait les voix: «Je sens au’il y a de plusen plus d’hommes et de femmes
qui se tournent vers moi» - déclarait elle…» [7].
Муаллиф Сеголен Роуалнинг Франциядаги президент сайловларида
мағлубияти ҳақида гапиради. Аммо, мағлубиятига қарамасдан, аёл
ўзининг машҳурлигига ишонади. Унинг сўзларига кўра, тобора кўп
одамлар унга муражаат қилишмоқда. Прецедент вазиятга, хусусан, Орлеан
қизи овозларни эшитарди (elle entendait les voiх), овозлар туфайли нима
қилиш кераклигини биларди ва ўз мақсадига эришарди вазиятига
муражаат қилган ҳолда, муаллиф Жанна д’Арк билан ўхшатишдан
фойдаланади.
Маълум бир даражада прецедент исм мауллиф ва ўқувчи ментал-
вербал базасининг умумийлигини аниқлаш учун хизмат қилади. Ўқувчи
муаллиф томонидан номланган паролга жавоб беради. Қизнинг исмини
“Орлеан қизи” перифразасига алмаштириш шундай парол бўлиб
қатнашади.
Демак, Jeanne d’Arc атоқли отининг экстенсионал ва интенсионал тарзда
қўлланиш ҳолатларини ўрганиш ушбу отнинг тил ва нутқ сатҳларида
ўзига хос воқеланиш ҳолатларини аниқлашга имкон берди. Тил сатҳида
ушбу отнинг белгилари қаторига қуйидагиларни киритиш мумкин:
атоқли от ёрдами билан номланадиган шахс доимо аниқ белгиланган, исм
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
41
ушбу синфга мансуб бўлган ҳамма шахслар учун характерли хусусиятга эга
инсонларнинг бутун синфига берилмасдан, индивидуал шахсга берилади;
исм тил сатҳида тушунча билан бевосита боғланмаган ва аниқ
бирмаъноли коннотацияга эга бўлмайди. Нутқ сатҳида Jeanne d’Arc атоқли
оти прецедент тарзда қўлланади, ушбу прецедент отнинг турли
белгиларига (характер, кийимнинг рангги,прецедент ситуация – ўз ва
Ватан манфаатларини ҳимоя қилиш ва ҳ.з. ) нисбатан муражаат амалга
оширилиши мумкин. Франциянинг тарихий давлат арбоблари исм-
фамилияларининг матнларда экстенцсионал ва интенсионал қўлланиши
ҳалатларини лингвомаданият кўзгусидан тадқиқ қилиш маданиятлараро
мулоқот компетенцияни шакллантириш ва мустаҳкамлашнинг асосини
ташкил қилиши мумкин.
Адабиётлар:
1. Гак В.Г.Теоретическая грамматика французского язқка. М.:Доросвет,
2000. - 832 с.
2. Гудков Д.Б. Теория и практика межкультурной коммуникации. – М.:
Гнозис, 2003. – 288 с.
3. Косиченко, Е. Ф. Прецедентные имена как средство выражения
субъективной оценки : дис. ... канд. филол. наук. - М., 2006. – 194 с
4. Красных, В. В. Этнопсихолингвистика и лингвокультурология : курс
лекций. - М. : Гнозис, 2002. - 284 с.
5. Leroy S. Les noms propres en français. Paris: Ophrys , 2004. -137 p.
6. Molino О.Les noms propres dans la langue. Langages, 1982. N 66. - Pp.5-20.
7. Lefigaro. – URL: http://www.lefigaro.fr (дата обращения 10. 11. 2013).
