SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
141
BANKLARDA ELEKTRON PULLAR HISOBI VA AUDITINI
TAKOMILLASHTIRISH
Turg‘unboyev Qodirjon Valijon o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Bank-Moliya Akademiyasi magistranti
qodirjonttt@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.16419907
Annotatsiya
Ushbu ilmiy ishda zamonaviy bank tizimida elektron pullarning hisobi va
ularni auditdan o‘tkazish mexanizmlarining holati o‘rganiladi. Raqamli
iqtisodiyotning jadal rivojlanishi sharoitida elektron pullar — elektron
hamyonlar, raqamli to‘lov vositalari va virtual valyutalar — banklar faoliyatining
ajralmas qismiga aylanmoqda. Shu bilan birga, ularni buxgalteriya hisobida
to‘g‘ri aks ettirish, xavfsizligini ta'minlash va shaffof audit jarayonlarini tashkil
etish dolzarb masalaga aylangan. Tadqiqotda O‘zbekiston tijorat banklarida
elektron pullar bilan bog‘liq buxgalteriya hisobining huquqiy va amaliy asoslari,
xalqaro tajriba, ichki nazorat tizimining samaradorligi hamda audit amaliyoti
tahlil qilinadi. Shuningdek, elektron tranzaksiyalarni real vaqt rejimida nazorat
qilish, sun’iy intellekt vositalaridan foydalanish, xalqaro moliyaviy hisobot
standartlariga (IFRS) mos tizimlarni joriy etish bo‘yicha takliflar ishlab chiqiladi.
Ish natijalari elektron pullar muomalasining ishonchliligini oshirish, moliyaviy
hisobotlarning aniqligini ta’minlash va auditori nazorat samaradorligini
kuchaytirishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
elektron pullar, raqamli to‘lovlar, buxgalteriya hisobi, bank
auditi, ichki nazorat tizimi, moliyaviy shaffoflik, raqamli aktivlar, sun’iy intellekt,
xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (IFRS), riskka asoslangan audit.
Abstract
This scientific work studies the state of electronic money accounting and
auditing mechanisms in the modern banking system. In the context of the rapid
development of the digital economy, electronic money — electronic wallets,
digital payment instruments and virtual currencies — is becoming an integral
part of the activities of banks. At the same time, their correct reflection in
accounting, ensuring their security and organizing transparent audit processes
have become an urgent issue. The study analyzes the legal and practical
foundations of accounting for electronic money in commercial banks of
Uzbekistan, international experience, the effectiveness of the internal control
system and audit practice. It also develops proposals for real-time control of
electronic transactions, the use of artificial intelligence tools, and the
introduction of systems compliant with International Financial Reporting
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
142
Standards (IFRS). The results of the work are aimed at increasing the reliability
of electronic money circulation, ensuring the accuracy of financial statements
and strengthening the effectiveness of auditor control.
Keywords:
electronic money, digital payments, accounting, bank audit,
internal control system, financial transparency, digital assets, artificial
intelligence, international financial reporting standards (IFRS), risk-based audit.
Tahlil va natijalar
: Raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi moliyaviy
xizmatlar sohasida tub islohotlarni boshlab berdi. Ayniqsa, banklar faoliyatida
elektron pullar va raqamli to‘lov tizimlarining ommalashuvi ushbu institutlar
moliyaviy hisob yuritish mexanizmlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Bugungi
kunda elektron pullar nafaqat oddiy plastik kartalardan foydalanish bilan
cheklanib qolmay, balki mobil ilovalar, raqamli hamyonlar va kriptovalyutalar
kabi keng spektrdagi vositalarni o‘z ichiga oladi. Ushbu vositalarning moliyaviy
muomalaga keng kirib kelishi banklarning buxgalteriya hisobi, audit amaliyoti
va ichki nazorat tizimlarini takomillashtirish zaruratini yuzaga keltirmoqda.
O‘zbekiston tajribasi shuni ko‘rsatadiki, tijorat banklarida elektron pullar
bilan bog‘liq operatsiyalarni hisobga olishda bir qator tizimli kamchiliklar
mavjud. Birinchidan, elektron tranzaksiyalar buxgalteriya tizimida alohida
guruh sifatida qayd etilmasligi hisob-kitoblarning shaffofligini pasaytirmoqda.
Aksariyat holatlarda bunday operatsiyalar umumiy naqd pulsiz hisob-kitoblar
tarkibida aks ettiriladi, bu esa moliyaviy ma’lumotlarning aniqligi va ularni tahlil
qilish imkoniyatlarini cheklaydi. Natijada, audit jarayonlarida ham
chalkashliklar yuzaga keladi.
Ikkinchidan, elektron tranzaksiyalarni real vaqt rejimida kuzatish
imkoniyatining cheklangani ham muhim muammo sifatida ko‘rsatib o‘tiladi.
Bank axborot tizimlarining ko‘pchiligi hali-hanuz an’anaviy to‘lov
operatsiyalariga moslashtirilgan bo‘lib, elektron pullarga xos bo‘lgan xavflarni
aniqlash va monitoring qilish imkoniyatlari yetarli emas. Jumladan, xavf tahlili
panellari, avtomatik ogohlantirish tizimlari yoki sun’iy intellekt asosida
ishlaydigan risk monitoring platformalari mavjud emas. Bu holat esa, o‘z
navbatida, ichki nazorat tizimi samaradorligini pasaytiradi va bankni raqamli
moliyaviy xatoliklar yoki firibgarliklarga qarshi himoyasiz holatga keltiradi.
Uchinchidan, audit faoliyatida ham muhim bo‘shliqlar mavjud. Elektron
pullar bilan bog‘liq operatsiyalarni tekshirish uchun yetarli metodik vositalar va
texnik yechimlar ishlab chiqilmagan. Auditorlar ko‘pincha umumiy hujjatlar
asosida tekshiruv olib borishga majbur bo‘lishadi, bu esa murakkab raqamli
tranzaksiyalarning nazoratdan chetda qolish xavfini oshiradi. Maxsus audit
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
143
algoritmlari yoki raqamli aktivlar uchun moslashtirilgan audit metodologiyalari
yetishmaydi.
Shu bilan birga, xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (IFRS), xususan IFRS
9 va IFRS 15 doirasida elektron pullar hisobi va ularning riskini baholashga oid
yondashuvlar O‘zbekiston bank amaliyotida yetarli darajada qo‘llanilmayapti.
Elektron aktivlarning amortizatsiyasi, qiymat o‘zgarishi, ularning tavakkal
darajasi kabi jihatlar e’tibordan chetda qolmoqda. Bu esa O‘zbekiston bank
tizimining xalqaro moliyaviy bozorga integratsiyalashuvi yo‘lida muayyan
to‘siqlarni keltirib chiqarmoqda.
Xalqaro tajriba esa, aksincha, elektron pullarning shaffof hisobi va samarali
auditi orqali raqamli iqtisodiyot xavfsizligini ta’minlash mumkinligini
ko‘rsatmoqda. Masalan, AQSh, Yevropa Ittifoqi va Yaponiya banklari blokcheyn
texnologiyalaridan foydalangan holda tranzaksiyalar ustidan real vaqtli
monitoring olib borishmoqda. Komplayens tizimlari avtomatlashtirilgan, audit
esa maxsus raqamli vositalar orqali amalga oshiriladi. Bu yondashuvlar orqali
nafaqat foydalanuvchi ishonchi oshiriladi, balki moliyaviy firibgarliklar va
xatolarning oldi olinadi.
O‘zbekiston bank tizimi uchun mazkur ilg‘or tajribalar o‘z vaqtida
o‘rganilishi va milliy sharoitlarga moslashtirilgan holda joriy qilinishi zarur.
Ayniqsa, elektron pul bilan ishlashga doir alohida buxgalteriya siyosatini ishlab
chiqish, raqamli aktivlar uchun maxsus hisob registrlari yaratish, sun’iy intellekt
asosidagi ichki nazorat mexanizmlarini yo‘lga qo‘yish va xalqaro audit
standartlariga mos keluvchi audit algoritmlarini ishlab chiqish bugungi kundagi
dolzarb vazifalardan sanaladi. So‘nggi yillarda O‘zbekiston bank tizimida raqamli
to‘lovlar va elektron pullar muomalasi jadal sur’atlar bilan rivojlanmoqda. Bu
tendensiya raqamli transformatsiyaning asosiy ko‘rsatkichlaridan biri bo‘lib,
bank xizmatlarining elektronlashtirilishi va qulayligini oshiradi. Ayniqsa, COVID-
19 pandemiyasidan so‘ng, aholining elektron to‘lovlarga bo‘lgan talabi sezilarli
darajada ortdi. Bu esa o‘z navbatida elektron pullarning bank hisobida qanday
aks ettirilayotgani, ularning auditdan qanday o‘tkazilayotgani kabi masalalarni
dolzarblashtirdi.
Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 2020-yilda banklar orqali amalga oshirilgan
raqamli tranzaksiyalar soni 510 million dona bo‘lgan bo‘lsa, 2024-yilga kelib bu
ko‘rsatkich 2 milliarddan oshdi. Bu o‘sish sur’ati yillik o‘rtacha 45-50% ni tashkil
etmoqda. Elektron pul muomalasining hajmi esa 2020-yildagi 80 trillion
so‘mdan, 2024-yilda 350 trillion so‘mgacha yetdi. Bu raqamlar banklarda
elektron pullar bilan ishlash tizimining nafaqat xizmatlar ommalashuvi, balki
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
144
ularni moliyaviy hisobda alohida aks ettirish zaruratini ham taqozo etayotganini
ko‘rsatadi.
Yana bir muhim ko‘rsatkich – mobil bank ilovalari orqali amalga oshirilgan
tranzaksiyalar ulushi. 2020-yilda ushbu ulush umumiy tranzaksiyalarning 25%
ini tashkil etgan bo‘lsa, 2024-yil yakuniga kelib bu raqam 61% ga yetgan.
Ayniqsa, Uzcard, Humo, Click, Payme, Apelsin kabi xizmatlar orqali amalga
oshirilgan elektron to‘lovlar banklar uchun yangi turdagi aktiv va passiv
harakatlarni yuzaga keltirmoqda. Biroq amaliyot shuni ko‘rsatmoqdaki, ushbu
operatsiyalar ko‘p hollarda umumiy “to‘lov xizmatlari” deb yuritilib,
buxgalteriya hisobotida elektron pul sifatida alohida ajratilmaydi. Bu esa
statistik tahlil va auditda aniqlikni kamaytiradi.
Banklar tomonidan elektron to‘lovlar bo‘yicha shakllantirilayotgan ichki
audit tizimlarining yetarli emasligi ham statistik faktlar orqali tasdiqlanadi.
Masalan, 2024-yil oxirida Markaziy bank tomonidan o‘tkazilgan so‘rovnomada
qatnashgan 28 ta tijorat bankidan faqat 7 tasi elektron pul oqimlari uchun
alohida ichki audit moduli joriy etilganini bildirgan. Bu esa jami banklarning
atigi 25% ini tashkil etadi. Demak, banklarning katta qismi hali elektron pullar
monitoringi va auditi uchun zarur infratuzilmani shakllantira olmagan.
Shuningdek, xalqaro taqqoslovlar ham mavjud farqlarni yaqqol ko‘rsatadi.
Masalan, Yevropa Markaziy bankining 2023-yilgi hisobotida keltirilishicha,
Yevrozonadagi banklarning 92% qismi elektron to‘lovlar uchun alohida hisob va
audit tizimlariga ega. AQShda bu ko‘rsatkich 96% ni tashkil etadi. O‘zbekistonda
esa elektron to‘lovlar bo‘yicha to‘liq integratsiyalashgan hisobot platformalariga
ega bo‘lgan banklar soni hozircha ikki raqamdan oshmayapti.
Yana bir muhim raqam – xodimlarning malakasi bilan bog‘liq. 2024-yilda
O‘zbekiston banklarida faoliyat yuritayotgan ichki auditorlarning atigi 17%
qismi elektron tranzaksiyalarni tahlil qilish bo‘yicha xalqaro sertifikatlarga ega
bo‘lgan. Bu esa nafaqat texnik resurslar, balki inson kapitali bo‘yicha ham
imkoniyatlar cheklanganligini ko‘rsatadi.
Yuqoridagi tahlillar asosida quyidagi natijalarga kelish mumkin:
1.
Elektron pullar banklar uchun strategik ahamiyatga ega moliyaviy
vosita bo‘lishiga qaramay, ularning buxgalteriya hisobi ko‘p hollarda
an’anaviy usullar asosida yuritilmoqda;
2.
Audit jarayonlarida elektron tranzaksiyalarni tahlil qilish uchun
zamonaviy, avtomatlashtirilgan vositalar yetishmaydi;
3.
Xalqaro standartlarga mos raqamli aktivlar tasnifi va hisobotdagi
aks ettirish amaliyoti O‘zbekistonda hali shakllanmagan;
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
145
4.
Ichki nazorat tizimi elektron pul operatsiyalari bo‘yicha yetarlicha
samarali ishlamayapti, bu esa moliyaviy xatoliklarga zamin yaratmoqda;
5.
Sun’iy intellekt, data-analitika, blokcheyn kabi ilg‘or texnologiyalar
asosidagi xavf tahlilini joriy etish zarurati mavjud.
Xulosa qilib aytganda, elektron pullar sohasidagi hisob va audit tizimlarini
isloh qilish orqali nafaqat banklarning moliyaviy hisobotlari shaffofligini
ta’minlash, balki mijozlar ishonchini oshirish va raqamli xavfsizlikni
mustahkamlash mumkin bo‘ladi.
Xulosa
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatmoqdaki, raqamli texnologiyalar asosida
shakllanayotgan elektron pullar bank tizimi uchun strategik ahamiyatga ega
moliyaviy vosita sifatida tobora keng muomalaga kirib bormoqda. Biroq ushbu
vositalarning hisobi va auditi bo‘yicha mavjud amaliyot ko‘plab muammolar va
cheklovlarga ega. Elektron tranzaksiyalar bank buxgalteriya tizimida alohida
guruh sifatida ajratilmasligi, xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga to‘liq mos
kelmasligi va zamonaviy audit vositalarining yetishmasligi banklarning raqamli
xavflarga nisbatan zaifligini oshirmoqda.
Xususan, real vaqt rejimidagi monitoring vositalarining yo‘qligi, sun’iy
intellektga asoslangan xavf tahlil mexanizmlarining joriy etilmagani va elektron
pul operatsiyalarini chuqur tahlil qilishga yo‘naltirilgan ichki audit
modullarining kamligi — banklarda bu soha bo‘yicha modernizatsiya zaruratini
ochiq namoyon etmoqda. Shuningdek, xalqaro tajriba asosida elektron pullar
uchun alohida hisob siyosati, tasniflash mezonlari va audit algoritmlari ishlab
chiqilishi bu boradagi muammolarning samarali hal qilinishiga xizmat qilishi
mumkin.
Umuman olganda, banklarda elektron pullar hisobi va auditini
takomillashtirish nafaqat buxgalteriya tizimining aniqligi va moliyaviy
shaffoflikni oshiradi, balki bank tizimining raqamli iqtisodiyot sharoitida
barqaror va ishonchli faoliyat yuritishini ta’minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1.
Central Bank of Uzbekistan (2024). Annual Report on Digital Payments
and Banking Innovation. Tashkent: CBU Press.
2.
Deloitte (2023). Digital Payments and the Future of Financial Audit.
[online] Available at: https://www2.deloitte.com/global/en.html [Accessed 15
Jul. 2025].
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
146
3.
IFRS Foundation (2020). International Financial Reporting Standard
(IFRS) 9: Financial Instruments. London: IFRS Publications.
4.
IFRS Foundation (2021). IFRS 15 – Revenue from Contracts with
Customers. London: IFRS Publications.
5.
Ernst & Young (2022). The Future of Banking Audit in the Age of Digital
Transactions. EY Insights. Available at: https://www.ey.com/en_gl/banking-
capital-markets [Accessed 14 Jul. 2025].
6.
KPMG (2023). Banking on Blockchain: Internal Audit Use Cases. KPMG
Global Reports.
7.
Moliya vazirligi huzuridagi Buxgalteriya hisobi va audit milliy komissiyasi
(2022). Raqamli aktivlar va elektron pullar buxgalteriya hisobi bo‘yicha
tavsiyalar. Toshkent: Moliya nashriyoti.
8.
PwC (2022). How Banks Can Audit Digital Transactions in Real Time. PwC
Global Reports. [online] Available at: https://www.pwc.com [Accessed 12 Jul.
2025].
9.
Bank of England (2023). Digital Money and Monetary Stability: Audit and
Oversight Considerations. London: BoE Reports.
10.
Basel Committee on Banking Supervision (2023). Sound Practices:
Implications of Fintech Developments for Banks and Bank Supervisors. Bank for
International Settlements.
11.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (2024). Raqamli to‘lovlar
statistik byulleteni (2020–2024). Toshkent: MB axborot xizmati.
12.
World Bank (2023). Digital Financial Services: Challenges for Regulation
and Supervision. Washington, D.C.: World Bank Publications.
13.
Murodov, I. (2022). “O‘zbekistonda bank xizmatlarining raqamlashtirilishi
va moliyaviy xavfsizlik masalalari”, Iqtisodiyot va innovatsiya jurnali, 3(1), b.
45–53.
14.
Karimova, D. (2023). “Elektron pul tizimlarida audit va ichki nazorat”,
Moliyaviy tahlil va hisobot jurnali, 2(4), b. 33–39.
15.
OECD (2022). Digitalisation and Financial Market Integrity: Regulatory
Approaches in Emerging Economies. Paris: OECD Publishing..
