SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
10
"EDIGE" DÁSTANÍNDA TOPONIMLERDIŃ QOLLANÍLÍWÍ
Otemisov Aziz Zarliqbaevich
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti
Ámeliy filologiya kafedrası docenti, PhD.
Djoldasbaeva Shaxrizoda Abatbay qızı
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.16611760
Annotaciya:
Qaraqalpaq xalqınıń neshe mıń ásirlerden beri miyras bolıp
kiyatırǵan “Edige” dástanı búginge kúnge shekem hár tárepleme izertlenildi. Biz
bul maqalamızda bolsa, usı dástan tilinde qolllanılǵan toponimler haqqında
izertlew júrgizdik. Ásirese, dástanda toponimlerdiń quramında úyreniliwshi
etnotoponimler, oykonimler, gidronimlerdiń jiyi qollanılǵanınıń gúwası boldıq.
Gilt sózi:
onomastika, toponim, etnotoponim, oykonim, gidronim.
Аннотация:
Эпос "Эдиге," наследие каракалпакского народа на
протяжении тысячелетий, до сих пор всесторонне изучен. В этой статье
мы провели исследование топонимов, используемых в языке этого эпоса. В
частности, мы стали свидетелями частого использования этнотопонимов,
ойконимов и гидронимов, изучаемых в составе топонимов в эпосе.
Ключевое слово:
ономастика, топоним, этнотопоним, ойконим,
гидроним.
Abstract: The Karakalpak epic "Edige," which has been a heritage of the
people for millennia, has been comprehensively studied to this day. In this
article, we conducted research on the toponyms used in the language of this
epic. In particular, we have witnessed the frequent use of ethnotoponyms,
oikonyms, and hydronyms within the epic.
Keywords:
onomastics, toponym, ethnotoponym, oikonym, hydronym.
Hár qanday onomastikalıq izertlew aldınǵı tájiriybelerdiń dawamı qaralıp
hám onnan sońǵı izertlewler ushın da teoriyalıq tiykar bolıp xızmet etedi. Hárbir
ilim tarawı sıyaqlı onomastikanıń yamasa onıń bir bólimi toponimikanıń da óz
izertlew metodları, aspektleri, principleri hám derekleri bar. «Onomastika
sociallıq ilimlerdiń metodları hám usıllarınan paydalanbaydı, al onıń tillik
birliklerdegi maǵlıwmatları basqa ilimler ushın da áhmiyetli hám bunı tek
lingvistikalıq analizlew arqalı ǵana alıw múmkin»[1].
Toponimika qaraqalpaq til biliminiń eń jas tarawı. Házirgi waqıtta onı
izertlew, úyreniw múmkinshiligi kúsheydi. Sebebi toponimikalıq materiallar
arqalı eski leksikalıq qatlamlar, grammatikalıq formalar, xalıqtıń úrp-ádetleri,
etnogenezi hám t.b. kórinedi. Sonday-aq toponimikalıq materiallar arqalı
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
11
kóplegen tariyxıy sırlar, ertedegi xalıqlardıń ekonomikalıq hám mádeniy qarım-
qatnasları, til ózgeshelikleri anıqlanadı.
Etnotoponimler
– onomastikanıń teoriyalıq máselelerin hár tárepleme
izertlegen professor A.V.Superanskaya etnonimdi «onomastikalıq keńislikke
kirmeytuǵın leksikalıq kategoriya»ǵa jatqızadı. Onıń baslı sebebi – etnonimler
konnotaciyaǵa bay, biraq denotatı anıq bolmaǵanlıqtan, «tillik tárepten olar
ulıwma atamalar» - dep esaplaydı[2].
Toponimler menen etnonimlerdiń óz ara baylanısı tuwralı ilimpazlar óz
pikirlerin bildirip ótken. Eń áyyemgi etnonimler – toponimlerden jasalǵan,
yaǵnıy ózleri mákan basqan ózen, kól, taw t.b. atamaların qabıllaǵan.
Etnonimler toponimler menen eki tárepleme baylanısqa túsedi: 1)
etnonimniń ózi toponimniń tiykarında jasaladı. Bul bolsa, dáslepki dáwirlerde
adamlar etnostı quramastan burın, jer-suw atlarınıń payda bolǵanın kórsetedi.
2) etnonimniń tiykarında toponim jasaladı, yaǵnıy etnotoponimler payda boladı.
Bunda etnonim leksika-semantikalıq usıl menen ekinshi mánige awısadı.
Etnonimler toponim xızmetine ótkennen keyin tek ǵana «belgili bir etnostıń
mákanı» degendi ańlatıp keledi.
Etnonimlerdiń hár qıylı usıllar arqalı toponimlesiwi – jer-suw atamasına
kóshiwi qaraqalpaq folklorında ushırasatuǵın toponimlerdiń salmaqlı bólegin
quraydı. Máselen, Arǵın, Armiyan shóli, Barlas jurtı, Bulǵar, Búrkitmańǵıt qala,
Dúrmen, Iran, iraq, Qońırat, Jamur taw, Jaman qońırat, Hindistan, Kátenler
qalası, Kenimek shóli, Qulanlı ataw, Qulanlı say, Múyten kól, Noǵaylı, Páreń jurtı,
Qaraqıpshaq elatı, Qırǵızdıń Ala tawı, Qırıq ruw awıl, Shınıtatar eli, Tama eli, Tók
tawı, Túrk, Túrkstan, Xoja kóli, Xojeli t.b. Kórsetilgen mısallarda túbir
etnonimlerdiń, dórendi etnonimler arqalı, sonday-aq, qospa etnonimlerdiń
toponimlesiwin kóriwimizge boladı.
Noǵaylı etnotoponimi
boyınsha prof. Sh.Abdinazimovtıń ilimiy
izertlewlerinde bılay delinedi: «Haqıyqatında «noǵay» sózi dáslepki waqıtta
etnikalıq ataq (xalıqtıń, qáwimniń ataǵı) bolmaǵan, ol mıń bası Noǵaydıń
qaramaǵındaǵı hár túrli urıw-qáwimlerdiń birlesken siyasiy awqamınıń ataǵı
bolǵan. Usı siyasiy awqamǵa birikken barlıq urıwlar, qáwimler óz ataqları
menen atalmay «noǵay» dep atalǵan»
[3].
Sigizmund Gerbershteyn «Noǵay-túrkiy
tilli xalıq, qıpshaq toparına kiredi. Altın Ordanıń túslik tárepindegi bir waqıtları
Noǵay ámir hákimshilik etken aymaqlarda XIV-XV ásirlerde bir neshe túrkiy
qáwimleriniń, ásirese, qıpshaq, mańǵıt hám qońırat qáwimleriniń aralasıwınan
qáliplesti. «Noǵaylı» etnonimi Noǵay ámirdiń atınan payda boldı»
[4]
, - dep
jazadı.
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
12
Noǵaylı toponimi "Edige" dástanı tilinde ushırasadı:
-Edil menen Jayıqtan,
Bóktergili adırdan,
Bógenekli shúńgilden,
Nuranıń qara qumınan,
Noǵaydıń
tolı jurtınan,
Kiyatırman men shıǵıp. [10.12].
Tók tawı.
Tók tawı jóninde qaraqalpaq folklorında ańız-ápsanalar
berilgen. Tók tawı toponimi «Edige» dástanınıń tilinde ushırasadı:
Átirapına kóz saldı,
Mingeni
Tóktiń tawı
edi. [11.320].
Tók tawına mingen soń,
Bestóbeniń tawları,
Buljarlanıp kórindi. [11.13].
Degen menen, bul toponimniń kelip shıǵıwın ilimiy tiykarda analizlew,
úyreniw talap etiledi. Bizińshe, bul toponim qıpshaq etnonimleri biriniń
negizinde payda bolǵan. Sebebi, usı atamada Kavkazda, Azerbayjanda,
Daǵıstanda bir neshe jer-suw atamaları atalǵan.
Máselen, Tug oykonimi, Tugchay gidronimi, XIX ásirde Azerbayjanda Tug
tawı, Tug yurt oronimi, Tug awılı bolǵan. Al, Kavkazda Tukdag, Tok, Daǵıstanda
bolsa Tómengi Tug hám joqarǵı Tug sıyaqlı elatlar jaylasqan
[5]
. Biz, talqıǵa alǵan
Tók tawı toponimi de keltirilgen Tug/Tok/Tuk etnonimleriniń fonetikalıq
variantlasıwı tiykarında payda bolǵan bolıwı múmkin.
Nura, Nura qum, Nurata
toponimleriniń quramındagı nura komponenti
monǵol tillerine tán sóz bolıp esaplanadı. Bul haqqında toponimist E.M.Murzaev
sózliginde monǵolsha norox – jemiriliw, unıraw,qulap túsiw mánilerin
bildiretuǵınlıǵı aytılǵan
[6]
. Al, U.E.Koychubaev nura sózi - tawdıń shoqqısı,
tawdıń tóbesi mánisin bildirip, nura hám narın sózleriniń túbirin bir dep
esaplaydı. Ózbek toponimistleri de monǵolsha nura, nuru sózleriniń kelip
shıǵıwın «dizbek, taw dizbegi, tawdıń shoqqısı, tawdıń joqarı bólegi» sózleri
menen baylanıstıradı. Qaraqalpaq folklorında tómendegi mısallarda
ushıratamız:
..
.Nuranıń qara qumına,
Qumkenttiń bálent tawına, Edildiń qırra
boyına kúniw-túnin bir etip, kóship keldi Tumanxoja «aqúyli» qılǵan jayına.
[11.303].
Nuranıń qara qumınan,
Noǵaydıń tolı jurtınan, Kiyatırman men shıǵıp.
[10.12].
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
13
Oronimler.
Onomastikada qálegen taw, tóbeshik, shıń, dóń atların bildiriw
ushın oronim termini qollanıladı. Bul bólimde oronimikalıq terminlerdiń
folklorlıq shıǵarmalar tilinde toponimikalıq oronimler analizlenedi.
Máselen, «Edige» dástanında taw, jar, jap, tóbeshik atamaları da
gezlesedi.
Jáńtóbe
oronimi quramındaǵı «jáń» komponenti tungus-manchjur
tillerinde: evenk, negidal, oroks, nanay tillerinde derlik «taw» mánisin ańlatıw
ushın jumsaladı. Monǵolsha jang//janggir – jaltır, taqır degen mánilerdi bildirip,
yaǵnıy sol orınnıń ósimlik dúnyasına iye emes tóbelik ekenligine baylanıslı
atalǵan. Bul oronim «Edige» dástanında gezlesedi:
Jáńtóbeniń
basında,
Jalǵız attı kóredi. [11.311].
Qazaq hám monǵol toponimikalıq atamalardı salıstırmalı baǵdarda
izertlegen ilimpaz G.Saǵıydoldagiyn óz dissertaciyasında Qazaqstan aymaǵında
ushırasatuǵın monǵol sózleri, topoelementlerin analizleydi.
Ilimpaz, Qarǵalı gidronimin monǵol tilindegi «xargi» – «gúrsildili aǵıs»
(groxochushiy potok) mánisin bildiretuǵının jazadı2. Ayırım dereklerde ápiwayı
«ǵarǵa» qus ataması menen baylanıstırıp, «kóp ǵarǵalardıń jıynalǵan ornı»
mánisin ańlatauǵınlıǵı aytılǵan3. Biziń pikirimizshe, monǵol tilindegi sóz bolıwı
múmkin. -Lı formantı kelbetlik jasaytuǵın ónimli affiks bolıp, gidronim ataması
sol dáryanıń ózine tán qásiyetin bildirip kelgen. Bul gidronim «Edige»
dástanında ushırasadı:
Oyıl menen Qıyıldan,
Qarǵalı Elek boyınan [11.300].
Izertlewshiler oronimlerdiń basqa toponimlerge salıstırǵanda tilde uzaq
waqıt saqlanatuǵının kórsetedi.
Gidronimler.
Dástanlarda gidronimler de ushırasadı. Gidronimler suw
obyektleri atamalarınıń keynine kól, dárya, bulaq, teńiz sózleriniń dizbeklesiwi
arqalı jasaladı, olar tómendegi ózgesheliklerge iye:
a) buyımnıń xarakterli belgilerin, onıń sırtqı kórinisin bildiretuǵın
sózlerge dárya, bulaq, kól sózleri jalǵanadı.
Mısalı, "Edige" dástanında ushırasatuǵın gidronimler:
Suwdı kórip besewi,
Qara kólge
qonadı [11.57],
Burqırap aqqan Aq dáryam [11.29].
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
14
b) obyekttiń qandayda bir ayırmashılıǵın ekinshi bir obyektke salıstırıw
arqalı jasalǵan gidronimler: Jańa dárya, Qara kól, Aqbulaq hám t.b.
Edil, Jayıq
gidronimleri qaraqalpaqlar tariyxında áhmiyetke iye bolǵan
atamalar esaplanadı. Edil gidronimi házirgi Rossiya aymaǵındaǵı Volga
dáryasınıń tómengi hám ortańǵı bólimin bildiredi. Túrkiy xalıqlar bul dáryanı
edil, itil, idil sózleri menen ataydı. Edil/Itil/ Idil sózleri túrkiy tilinde «úlken
dárya» mánisin ańlatadı. Qaraqalpaq folklorında «Edige» dástanında ushırasadı:
Edilge
qarap Edige,
Shıǵa bergen qusaydı,
Jántóbege keledi [11.310]
Edildiń
suwı say bolmas,
Baqıl bende bay bolmas,
Bay bolsa da sol ońbas,
Qırımnan láshker atlansa [11.342]
Ural dáryası Ptolomey kartasında Daiks formasında keltirilgen.
Túrkiy xalıqlar Ural dáryasın Jayıq, Yayik formalarında ataydı. 1775 -jılǵa
shekem Ural dáryası Yayik dep atalıp kelingen. Tariyxıy sharayatlarǵa baylanıslı
Ural tawlarına sáykes bul (Yayik) dáryanıń atı Ural bolıp ózgertilgen. Túrkiy
tilinde «keń; quyatuǵın dárya» mánilerin ańlatıp keledi. Mısallar:
Edil menen
Jayıqtan
,
Sarımay, Elek boyınan,
Nuranıń qara qumınan,
Toqtamıstay patshannıń,
Paytaq quraǵan jeri edi [10.10]
Edil menen
Jayıqtan,
Bóktergili adırdan,
Bógenekli shúńgilden,
Nuranıń qara qumınan,
Noǵaydıń tolı jurtınan,
Kiyatırman men shıǵıp [10.12].
Oyıl
– Qazaqstan territoriyasınan aǵıp ótip, Jayıq (Ural) teńizine
quyatuǵın dáryanıń atı. Uzınlıǵı 800 km., kólemi 31 mıń km2.
Е.Qoyshıbaev atama eki komponentten turadı, «оy» – túrkiy tilles
xalıqlarında shuqır jer, pás jer, dala mánisin ańlatatuǵın sóz benen -ıl affiksiniń
qosılıwı arqalı jasalǵan– degen pikirdi bildiredi[7]. Bul gidronim “Edige”
dástanınıń tilinde ushırasadı:
Áyyem ótken zamanda,
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
15
Sol zamannıń qádim shaǵında,
Oyıl
menen Qıyılda,
Qarǵalı-Elek boyında,
Edil menen Jayıqta
Shınǵız deyin xan ótken.[11.297].
Oyıl
menen Qıyıldan,
Órme qumdı órmelep,
Espe qumdı espelep,
Jolǵa ráwan boladı.[12.154].
Monǵol toponimiyası qatar basqa mámleketlerde anıq bayqaladı, bul
orta ásirlerdegi málim tariyxıy waqıyalar menen túsindiriledi. Ol Qıtaydıń
kópshilik provinciyalarında: arqa-shıǵısta, arqada, batısta, Cinxayda, Tibette
h.t.b., sonday-aq Qazaqstanda, Orta Aziyada, Sibirde, Azerbayjanda, Volga
boyları, Orta Shıǵısta ushırasadı
[8].
Bul tilge tán toponimler respublikamızdıń
hámme aymaqlarında gezlesse de, Zarafshan, Qashqadárya, Surxandárya,
Sangzor alaplarında bir qansha kóbirek tarqalǵan
[9]
.
Barlas
toponimi etnonim tiykarında kelip shıqqan.
Ayırım dereklerde ol adam ismi bolıp, áyyemgi dáwirlerde belgili
urıwlardan biri bolǵan. Kazan hám Qırımda xannıń saylawshı tórt wákiliniń
birewi usı urıwdan bolǵan. Barlas sóziniń etimologiyası boyınsha hár qıylı
pikirler bar. Barlas sózi monǵolsha semiz, kúshli mánilerin bildiredi. Sonday-aq,
«bar» – jolbarıstı ańlatadı. Bul sózdiń etnonimlik wazıypaǵa ótiwin áyyemgi
dáwirlerdegi totemizmniń tásiri dep bahalaw múmkin.
«Háwiz»
- suwdı saqlaw ushın qazılatuǵın kishi suw saqlaǵısh. Háwiz
ádette ishiletuǵın suwdı saqlaw ushın qazılıp, ol tuwrı tórt múyesh túrinde
boladı. Geyde ol jerlerdi suwǵarıw ushın da qazıladı. Háwiz komponentli
gidronimlerdiń sanı az. "Edige" dástanında ayırım orınlarda ǵana ushırasadı.
Baǵ-háremniń ishinde,
Tillá kóshkiniń astında,
Sárháwizdiń
boyında,
Boz ordanıń oń jaǵında,
Altın káttiń ústinde,
Dizden tósek saldırıp,
Belden dastıq qoydırıp [10.66]
«Bulaq»
- Bul termin túrkiy hám monǵol tilles xalıqlardıń arasında keń
tarqalǵan: tatar tilinde bolak/bulak, tuva, azerbayjan, túrkmen, qırǵız tillerinde
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
16
bulak, ózbek tilinde buloq, qazaq, noǵay tillerinde bulaq. Bulaq termini joqarıda
kórsetilgen tillerdiń geografiyalıq atamalarında da qollanıladı[13].
Jer astı suwınıń jer ústine tábiyiy jaǵdayda shıǵıp qalǵan orın.
Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózliginde bulaq sózi «tawdıń yamasa jerdiń
astınan shıǵıp turǵan suwdıń ornı» mánisinde berilgen.
Bulaq termini qaraqalpaq xalıq dástanlarında suw obyektleri
atamalarınıń quramında qatnasadı, "Edige" dástanında bul kóplep ushırasadı.
—Xan inim, saǵan arzım bar,
Bul sózime qulaq sal,
Edigejannıń barında,
Boz bulaqtıń
boyında,
Jılqı baǵıp jatqanda,
Kiyik penen qulandı,
Bulaqqa
kelgen waqtında,
Tastan gúze dúzetip,
Atar edik ekewmiz [10.81]
Kún shashırap shıqqanda,
Bardı
bulaq
boyına [10.81]
«Qashı»
- Bul termin «dáryanıń jaǵası, sheti» degen mánini ańlatadı.
Eski túrkiy tilinde qash sózi «shet, jaǵa, shegara» degendi bildirgen. Bul
sóz házirgi bir qatar túrkiy tillerde de ushırasadı: qazaq hám altay tillerinde kas
«dáryanıń biyik jaǵası» yakut hám xakas tillerinde xas «jaǵa, bir zattıń sheti,
tóbeshik, biyiklik» tatar tilinde kash, «biyik jer, dáryanıń sheti, jaǵası» hám t.b.
Qaraqalpaqstanda qashı termini, tiykarınan «biyik jer» mánisin bildiredi, sonıń
menen birge, ol «dáryanıń jaǵası, sheti» degen mánige de iye.
«Qoltıq»
- Bul sóz túrkiy tillerde tómendegi formalarda qollanıladı:
Azerbayjan tilinde goltug «kishkene kól», ózbek tilinde qoltıq, noǵay
hám qumıq tillerinde qoltıq, «dáryanıń shıǵanaǵı», tatar tilinde kultık «dáryanıń
tarmaǵı» hám.t.b.
Qaraqalpaq tilinde qoltıq sózi tómendegi mánilerde qollanıladı:
- «Iyin menen jawırınnıń ishki jaǵı»
- «Kiyim jeńiniń boy menen tutasqan jeri»
- «Teńizdiń yamasa kóldiń qurǵaqlıqqa kirip turǵan jeri»
Qaraqalpaqstannıń gidronimiyalıq sistemasında qoltıq termini suw
obyektleri atamalarınıń bir elementi sıpatında qollanıladı, biraq olar "Edige"
dástanında az sanda bolsa da ushırasadı. Mısalı:
Qarakólden ótken jerde
qoltıq
degen bir kól bar edi,
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
17
Jeri otlaq edi, mal otlawǵa qolaylı edi [10.76].
Juwmaqlap aytqanda
,
jer-suw atamaları – folklordaǵı xalıq dúnya tanımın
kórsetiwshi belgilerdiń biri. Bul baǵdarda “Edige” dástanındaǵı jer-suw
atamaları áhmiyetli derek xizmetin atqaradı. Biz, “Edige” dástanındaǵı jer-suw
atamaları ápsana, ańızlardı, sonıń menen birge reńdi bildiriwshi sózlerdiń jer-
suw atamalarında ushırasıwın qaraqalpaq xalqınıń atama beriw principlerin
basqa xalıqlar menen salıstırmalı izertledik.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.Суперанская А.В., Сталтмане В.Э., Подолская Н.В., Султанов А.Х. Теория и
методика ономастических исследований. – Москва: Издательство ЛКИ,
2007. -С. 214
2.Суперанская А.В. Общая теория имени собственного. М.: Наука, 1973. –С.
205-209
3.Абдиназимов Ш., Толыбаев Х. Исползование этнонима «ногай» в
каракалпакском фольклоре//Материалы Международной научно-
теоретической конференции «Тюркский мир и международные связи:
история, личность, перспективы». Астана, 2017. -С. 265
4.Герберштейн С. Записки o Московии. -М.:1988. -Б. 342
5.Гейбуллаев Г.А. Топонимия Азербайджана (историко-этнографическое
исследование).- Баку: Элм,1986. -С. 43
6.Мурзаев Э.М. Словарь народных географических терминов. - М.: «Мысль»,
1984.-С. 253
7.Топонимика Казахстана (энциклопедический словарь). -А.: «Аруна»,
2010. -С.116
8.Мурзаев Э.М. Очерки топонимики. -М.: «Мысль», 1974. -С. 235-236
9.Низомов А., Рахимова Г., Расулова Н. Топонимика. - Т.: «SHARQ», 2013. -Б.
52
10.“Edige” dástanı. Erpolat jıraw Rámberdi ulı variantı.
11. “Edige” dástanı. Jumabay jıraw variantı. 12-tom.
12. Edige. Óteniyaz jıraw Iyimbetov variantı.
13. Молчанова О.Т. Географический термин булак в топонимии //
Ономастика.Саранск, 1976
