Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Dialectics of economic thinking and economic culture in the new
development period
Adiba ASRAKULOVA
1
Namangan State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2021
Received in revised form
20 August 2021
Accepted 15 September 2021
Available online
11 October 2021
This article is a philosophical study of the economic culture of
the individual, his knowledge and thinking in the field of
economics, his needs, as well as his creative activity in this area.
Economic thinking also plays an important role in the economic
culture of young people.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
thinking,
culture,
entrepreneurship,
economics,
youth,
development,
society,
economic thinking,
philosophy.
Янги тараққиёт даврида иқтисодий тафаккур ва иқтисодий
маданият диалектикаси
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
тафаккур,
маданият,
тадбиркорлик,
иқтисодиёт,
ёшлар,
тараққиёт,
жамият,
иқтисодий тафаккур,
фалсафа.
Ушбу мақолада шахс иқтисодий маданиятига унинг
иқтисод соҳасидаги маълумоти ва тафаккури, эҳтиёжлари
ҳамда шу йўналишдаги ижодий фаолиятини фалсафий
тадқиқ этилган. Шунингдек ёшларнинг иқтисодий мада-
ниятида муҳим ўринни иқтисодий тафаккур эгаллайди, бу
иқтисодий ҳодисалар ва жараёнларнинг моҳиятини
билишга, ўрганилган иқтисодий тушунчаларни тўғри
ишлатишга ва аниқ иқтисодий вазиятларни таҳлил қилиш
ҳақида айрим мулоҳазалар берилган.
1
Independent researcher, Namangan State University, Namangan, Uzbekistan.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 9 (2021) / ISSN 2181-1415
164
Диалектика экономического мышления и экономической
культуры в новый период развития
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
мышление,
культура,
предпринимательство,
экономика,
молодежь,
развитие,
общество,
экономическое мышление,
философия.
Данная статья представляет собой философское
исследование экономической культуры человека, его
знаний
и
мышления
в
области
экономики,
его
потребностей, а также его творческой деятельности в этой
области. Экономическое мышление также играет важную
роль в экономической культуре молодежи.
Янги тараққиёт даврига келиб аста секинлик билан бўлса-да нафақат жамият
иқтисодий ҳаётида, балки бугунги ёш авлоднинг иқтисодий тафаккурида ҳам
жиддий ўзгаришлар сезилмоқда-ки, бунинг исботини сўнгги йилларда олиб
борилаётган янгиланиш, ислоҳотларнинг натижаларида яққол гувоҳи бўлиб
турибмиз. Шу ўринда таъкидлаш жоизки, ёшларда иқтисодий тафаккурни ривож-
лантириш масаласи анча қийин ва машаққатли вазифа сифатида намоён бўлади-ки,
қайсики уларда аввалом бор ўзига хос иқтисодиётни ташкил қилиш ва бошқариш
борасидаги иқтисодий маданиятни шакллантирилмаса. Табиийки, бунда нафақат
шахс ва унинг иқтисодий маданиятини, балки жамият ҳаётининг иқтисодий
соҳасини ҳам ижтимоий-фалсафий жиҳатдан таҳлил ва тадқиқ этиш талаб этилади.
Демак, асосий эътиборни иқтисодий маданиятни ёшлар онгида тарбиялашга ҳам
қатилиши лозим эканлигини Ўзбекистон Президенти Ш. Мирзиёевнинг Ўзбекистон
Республикаси давлат мустақиллигини 26 йиллиги арафасидаги нутқида таъкид-
лаганидек, “Мамлакатимизнинг тақдири ва келажаги учун масъулиятни ўз
зиммасига олишга, бу йўлда бор билим ва салоҳиятини сафарбар этишга қодир
бўлган, азму шижоатли ёшларни тарбиялаб вояга етказиш – биз учун энг муҳим
масаладир”.
Иқтисодий тафаккур дебочаси сифатида талқин этилаётган иқтисодий
маданият ҳақида фикр юритиш асносида “Маданият” тушунчасига, унинг ўзига хос
мазмун-моҳияти тўғрисида фикр юритилса, масала янада ойдинлашади. Зеро, бу
соҳада бирламчи ва жинс тушунча хисобланмиш маданиятни ижтимоий-фалсафий
жиҳатдан илмий асосда талқин этмасдан иқтисодий маданиятнинг асл моҳиятини
англаш бироз мушкуллик туғдиради.
“Маданият” тушунчаси этимологияси, унинг моҳияти, таърифлари ва
шакллари тўғрисида кўплаб ёндашувлар мавжуд бўлиб, ижтимоий фанларнинг
деярли барчасида у ёки бу жиҳатдан объект сифатида ўрганилади ва тадқиқ
этилади. Шу ўринда айтиш мумкинки, маданиятнинг шу кунгача нашр қилинган
илмий адабиётларда 250 дан ортиқ таърифлари мавжудки, буларнинг ҳар бири
маданиятнинг у ёки бу қирраларини очиб берган дейиш мумкин. “Маданият”
тушунчаси шунинг учун ҳам ўзида ифодаланувчи ҳодисаларнинг кўпқирралилиги
сабабли жуда мураккаб ҳисобланади. Маданият ва бунёдкор, ўзгартирувчан
фаолият узвий алоқадорликда бўлсада, ўзаро тенг тушунчалар эмас. Уларнинг
алоқадорлиги шунда ифодаланадики, маданият кишиларфаолиятининг маҳсули
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 9 (2021) / ISSN 2181-1415
165
бўлса, фаолият конкрет тарихий - маданий муҳитда ва шу муҳит воситаси-дагина
намоён бўлади ва амалга ошади, ўз навбатида эса фаолият жараёнида маданий
қадриятлар ўзлаштирилади, қайта яратилади, кўпайтирилади. Фаолият ва
маданият тушунчаларини фарқлаш йўлида қилинган хулосалар чуқур илмий
аҳамият касб этади. Уларда таъкидланишича, маданият тушунчаси инсон фаоли-
ятининг ўзини эмас, балки бу фаолият амалга ошишининг махсус усулини ифода-
лайди.
Маданият, жумладан иқтисодий маданият ҳам ижтимоий феномен сифатида
инсон фаолияти, унинг йўналиши ва шакллари билан чамбарчас боғлиқдир.
Маданият таркибини фалсафий таҳлил этишда ҳам, ижтимоий ҳаёт соҳаларига мос
тарзда маданият турларини фарқлаш мумкин. Шундан келиб чиққан ҳолда,
иқтисодий маданиятни сиёсий, ҳуқуқий, ахлоқий ва бошқа маданият турларидан
фарқлаймиз.
“Маданият” тушунчасининг юқоридаги қисқача таҳлили шундан далолат
берадики, ушбу умумий жинс тушунча каби, унинг бир тури бўлган иқтисодий
маданиятни ҳам хилма-хил тушуниш ва талқин қилиш мумкин. Бундан қатъий
назар иқтисодий маданият тушунчасини фалсафий талқин қилишда аввало, унинг
мазмуни, моҳияти, маданиятнинг бошқа турлари билан ўзаро алоқаси, нисбати,
ўзига хос жиҳатлари ва намоён бўлиш хусусиятларини таҳлил этиб олиш зарурияти
туғилади.
Иқтисодий маданият масалаларига оид мавжуд манбалар, турли даврларда
унга нисбатан ўзига хос қарашлар ишлаб чиқилганлигидан далолат беради.
Иқтисодий маданият мулкчилик шаклларига алоҳида муносабатни тақозо
қилади, ишбилармонлик муҳитини яхшилайди. Иқтисодий маданият – бу инсон-
нинг иқтисодий фаолиятини ривожлантиришда ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлган
ва ишлаб чиқариш, тарқатиш ва истеъмол қилиш жараёнида намоён бўладиган онг
ва амалий фаолиятнинг ажралмас бирлиги. Онг инсоннинг иқтисодий маданияти-
нинг асосидир. Иқтисодий билимлар – бу моддий неъматларни ишлаб чиқариш,
тақсимлаш, алмашиш, шунингдек истеъмол қилиш, жамиятнинг барқарор ривож-
ланишига ёрдам берадиган шакллар ва усуллар ва унинг иқтисодий жараён-
ларнинг шаклланишига таъсири ҳақидаги инсоний иқтисодий ғоялар мажмуидир.
Иқтисодий билим иқтисодий маданиятнинг асосий таркибий қисми ҳисобланади.
Улар бизга жамият иқтисодиётининг асосий ривожланиш қонунлари, атрофимиз-
даги дунёдаги иқтисодий муносабатлар ҳақидаги тушунчамизни ривожлан-
тиришга, иқтисодий фикрлаш ва амалий кўникмаларимизни ривожлантиришга,
иқтисодий жиҳатдан баркамол, ахлоқий жиҳатдан соғлом хулқ-атворни ривожлан-
тиришга имкон беради.
Тоталитар тузум ҳукмронлиги давридаги умумий ёндашув шунда эдики, унда
иқтисодий маданият кишиларнинг иқтисодий билимлари, мафкуравий эътиқоди
ва фаол амалий хатти-ҳаракатлари синтези сифатида олиб қаралган. Ж. Тощенко-
нинг фикрича, иқтисодий маданият умуман маданият сингари авваламбор, ўз ичига
маълум даражадаги таълимни, яъни жамланган билимлар, маълумот ва тасав-
вурларни олади. Бироқ, маданиятни шу жумладан, иқтисодий маданиятни фақат
шуларга тенглаштириб бўлмайди. Юксак онглилик, уддабуронлик, ташкилотчилик,
интизомлилик ва тежамкорликни намоён этиш ҳамда олинган билимларни амалда
қўллай билиш маҳоратини ҳам унга қўшиш зарурдир. Бундай нуқтаи назар ўша
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 9 (2021) / ISSN 2181-1415
166
йилларнинг қатор тадқиқотчилари томонидан эътироф этилган. Иқтисодий
маданиятни билимлар, эътиқод ва ижодий фаолият натижаларининг мажмуи
сифатида таърифлаш эътиборга лойиқ деб топилган.
Шахс иқтисодий маданиятига унинг иқтисод соҳасидаги маълумоти ва
тафаккури, эҳтиёжлари ҳамда шу йўналишдаги ижодий фаолиятини киргизиб, у
инсоннинг қобилияти, билимлари ва барча имкониятларини рўёбга чиқариш
даражасини кўрсатади,деб эътироф этиш ҳам ўша даврда кенг тарқалган эди.
Шундай экан, ёшларнинг иқтисодий маданиятида муҳим ўринни иқтисодий
тафаккур эгаллайди, бу иқтисодий ҳодисалар ва жараёнларнинг моҳиятини
билишга, ўрганилган иқтисодий тушунчаларни тўғри ишлатишга ва аниқ иқти-
содий вазиятларни таҳлил қилишга имкон беради.
Ёшларни жамият иқтисодий ҳаётининг турли тармоқларидаги мақсадга
йўналтирилган ижодий фаолияти, унинг самарали натижаларга
олиб келишини иқтисодий маданият тарзида талқин этилиши ҳамўзига хос
хулоса эди. Бу иқтисодий маданият моҳиятини кишиларнинг ижодий фаолияти,
қадриятлари ва тажрибаси мажмуи сифатида тушуниш билан боғлиқ бўлган.
Иқтисодий маданият тўғрисидаги бундай таърифлар ва таҳлиллар унинг
моҳияти ва жамиятдаги ролига доир назариялар тараққиёти ва ривожида оз бўлса-
да аҳамият касб этган. Лекин собиқ иттифоқ даврида иқтисодий маданиятни
юксалиши борасидаги муаммоларни тўлиқ ва холисона ёритиш имкони бўлмаган-
лиги учун ҳам ёшларда иқтисодий маданият ва иқтисодий тафаккурини шакллан-
тириш ва ривожлантириш масаласи бошқа мамлакатлардагидан анча орқада қолиб
кетди десак муболаға бўлмайди. Буни ўзига хос объектив ва субъектив сабаблари
ҳам бор эди, албатта. Биринчидан, иқтисодий маданият масалалари асосан
“Социалистик жамият”, “Социалистик маданият”, “Коммунистик тарбия”.
муаммолари билан боғлангани, тор синфийлик ва партиявийлик нуқтаи-
назаридан ёндашилгани ва шу жиҳатдан сунъий вачекланган ҳолда ўз ифодасини
топгани сабаб бўлган. Иккинчидан, бу йўсиндаги қарашлар ҳукмрон мафкура
таъсирида, маълум субъектив волюнтаристик тезислар доирасидан чиқолмаган,
объектив характер касб этолмаган. Учинчидан, иқтисодий маданият борасидаги
тадқиқотларда ҳали яхши ёритилмаган ёки бутунлай ишланмаган масалалар кўп
бўлиб, уларни холисона илмий тадқиқ этиш талаб этилади. Масалан, иқтисодий
маданият ва шахс иқтисодий маданиятининг туб моҳияти, типлари, таъсирлашуви,
шаклланиш механизми ва йўллари, функциялари, иқтисодий ўсишдаги роли ва
бошқалар. Ва ниҳоят, тўртинчидан, замонавий маърифий бозор муносабатларига
асосланган, демократик фуқаролик жамияти ва ҳуқуқий давлат шароитида
иқтисодий маданиятнинг ўзига хослиги билан боғлиққатор муаммолар ҳали бизда
бевосита тадқиқот объекти сифатида ўрганилган эмас. Жумладан, иқтисодий
маданиятнинг бозор муносабатларини шакллантиришдаги ўрни ва аҳамияти
масаласи ҳам фалсафий тадқиқ этилган эмас. Бу йўналишда чуқур объектив
назарий тадқиқотлар зарурлиги ҳам шундандир.
Умумий маданиятнинг бир қисми бўлган замонавий ёшларнинг иқтисодий
маданияти ўз таъсир доирасини ривожлантиришда ва кенгайтиришда давом
этмоқда, бу жаҳон иқтисодиётининг ўсиши билан боғлиқ. Ҳозирги замонда
иқтисодий маданиятнинг ахлоқий томонини кўриб чиқиш муҳим аҳамиятга эга.
Ахир, ахлоқ ва ахлоқ инсоният жамияти фаолиятининг иқтисодий томонини
умумий фалокатга (масалан, экологик) олиб келишига йўл қўймайдиган чекловчи
омил вазифасини бажаради.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 9 (2021) / ISSN 2181-1415
167
“Иқтисодий маданият – бу атрофдаги дунё объектларининг иқтисодий жиҳат-
ларини ўзлаштириш ва уларнинг иқтисодий қийматини аниқлаш асосида шакл-
ланган, ўзлаштирилган материал маданияти. Миллий тарихий жараён давомида
турли этник ва диний идентификацияларни олиб юрувчилар бошқарув-нинг турли
усулларини яратдилар ва жорий қилдилар. Шунинг учун хитойлар, руслар,
инглизлар, италияликларнинг иқтисодий маданияти жуда бошқача, православ,
конфуцийлик, протестантлик ва католиклик ва бошқа урф-одатларга асосланган.
Турли бизнес фалсафалари этник бошқарувнинг ўзига хослигини аниқлади.
Қадимги анъаналар, ташқаридан йўқолиб, турли маданият-ларни ташувчилар
томонидан иқтисодий жараённи идрок этиш хусусиятларини аниқлашда давом
этмоқда”. Ҳар бир жамиятнинг иқтисодий маданияти ўзига хосдир, чунки фақат
ўзига хос бошқарув услуби, пул бирлиги, иқтисодий фаолиятни ташкил этиш,
ўтказиш ва бошқариш усуллари мавжуд. Гарчи, глобаллашув феномени бўлса-да,
халқаро мулоқот тили бўлган инглиз тили халқаро бизнесни юритиш қоидаларини
кўпчилик учун тушунарли қилиш имконини берди. Бутунжаҳон савдо ташкилоти,
Жаҳон банки каби ташкилотларнинг мавжудлиги иқтисодий маданият бир хил
эканлигини кўрсатади, гарчи у турли этник ва диний анъаналар, менталитет,
фикрлаш тарзидан озиқланган бўлса-да, бу дунё глобаллашувининг маълум бир
кўрсаткичидир. Ҳозирги вақтда глобаллашув, трансмиллийлаштириш феномени
туфайли баъзи иқтисодий маданиятларнинг бошқалар билан интеграциялашган
ўзаро таъсири мавжуд бўлиб, бу ижобий таъсир кўрсатади ва миллий давлатлар
иқтисодиётининг ўсиш омили ҳисобланади.
Шахс, жамият ва давлатнинг иқтисодий маданияти жаҳон иқтисодиётининг
ривожланиши ва ўсиши билан ривожланади. Иқтисодий маданият давлатнинг
иқтисодиётдаги ролининг пасайиши ва нодавлат секторининг ўсиши билан янада
тез суръатлар билан ривожланади. Иқтисодиётни давлат тасарруфидан чиқариш,
давлат мулкини хусусийлаштириш, уни бошқариш самарадорлигини ошириш
мақсадида – бу ташқи чоралар ёшларнинг иқтисодий маданиятини ривожлан-
тиришда ижобий рол ўйнайди.
Ёшларнинг иқтисодий маданияти уларнинг тафаккурини, ҳаракатларини,
иқтисодий соҳадаги ҳаракатларини белгилайди. Иқтисодий маданият бу соҳанинг
самарадорлигини оширишга қаратилган янги иқтисодий ғояларни шакллантириш
ва синовдан ўтказиш учун асосдир.
Ҳозирги даврда юксак иқтисодий маданиятни шакллантиришга бўлган
эҳтиёж, ишлаб чиқаришни янада ривожлантириш жараёнида ёшларнинг жамият-
нинг айниқса иқтисодийҳаётидаги ролининг ортиб бориши билан белгиланмоқда.
Бундай маданият иқтисодий сиёсатга, ислоҳотларни бошқариш сифатига, меҳнат
самарадорлигига бевосита таъсир қилади, бозор иқтисодий қонуниятларидан тўла
фойдаланиш ҳамда унинг афзалликларини амалга ошириш даражасини ифода-
лайди. Иқтисодий маданият ёшларнинг ижтимоий-иқтисодий ҳаётдаги оммавий
иштирокини, иқтисодий билимлари, малака ва ишбилармонлиги, иқтисодий онги
ва тафаккурининг ривожланганлиги даражасини акс эттиради. У ёшларнинг
иқтисодий соҳадаги фаолияти маҳсулини, жамиятда тўпланган иқтисодий тажри-
басини умумлашган ҳолда намоён этади. Шу жиҳатдан, иқтисодий маданият
моҳиятини, шаклланиш ва ривожланиш механизмини билиш ижтимоий-иқтисодий
жараёнларга таъсир этиши шакллари ҳамда усулларини топиш имкониятини
беради.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 9 (2021) / ISSN 2181-1415
168
Иқтисодий маданиятни жамият ривожининг ҳар бир босқичидаги сифат
ҳолати, ишлаб чиқарувчи кучларнинг ривожланиш даражасини муайян бир
ифодаси сифатида ҳам олиб қараш мумкин. Бу ерда жамият ва иқтисодий маданият-
нинг ўзаро алоқадор жиҳатларини фарқлаб олса бўлади. Жамият иқтисодий
маданиятини ишлаб чиқарувчи кучларимиз ва муносабатларимизнинг намоён
бўлиши сифатида тушунса ҳам бўлади. Агар, инсоний, ижтимоий шартлар
иқтисодий соҳада доимо мавжудлигини ҳисобга олсак, иқтисодий маданият
кўламини белгилашда, инсон оламни ўзлаштириш жараёнида эришган ютуқларни
изоҳлаш билан кифояланиш мумкин. Бу эса, ўтилган тарихий йўлни жамият
иқтисодий соҳасини ўзлаштириш маъносида характерлаш имконини беради. Шу
маънода, инсоният тарихи турли ижтимоий, сиёсий, маънавий воқеалар давомий-
лиги бўлгани каби, иқтисодий маданиятнинг сифат жиҳатидан ўзгариб бориши
тарихи ҳамдир. Бу нуқтаи назардан, жамиятимизнинг ҳозирги иқтисодий
маданияти ўтмишдагидан сифат жиҳатдан янгича мазмунга эгадир. Туб ўзгариш-
лар рўй бераётган жамиятимизга хос бугунги иқтисодий маданиятга ижтимоий
жараёнлар ва муносабатлардаги чуқур ўзгаришлар катта таъсир кўрсатмоқда.
Уларнинг мазмуни моҳиятан бозор муносабатлари негизида ўзгариб бормоқда.
Уларда мулкчиликнинг турли шакллари, моддий ва маънавий неъматларни ишлаб
чиқариш, тақсимлаш, айирбошлаш ва истеъмолининг янгича характери ифода-
ланмоқда. Жамиятимизда янгидан шаклланаётган иқтисодий маданиятда киши-
ларнинг манфаатлари, шахсий масъулияти, ишбилармонлиги ва тадбирко-рлиги,
ижодкор фаолияти ва эркин ташаббускорлиги яққол намоён бўлмоқда. Жамият
иқтисодий маданиятига умумий назар билан қараш, уни шаклланишининг турли
тарихий босқичларини кузатиш имконини беради. Иқтисодий маданиятимизнинг
асослари мустақил тараққиёт йўлининг бошида, янги жамият қуришнинг даст-
лабки қадамлари билан бирга шакллана бошлади. Халқимизнинг бой тарихий
мероси, жаҳон тажрибаси ютуқлари бунда жуда қўл келди. Кишиларимизнинг
эркин иқтисодий фаоллиги кучайиши ва бозор муносабатларининг шаклланишига
янгича иқтисодий тафаккурлаш, билим, тажриба ва малаканинг ортиб бориши
кўпроқ таъсир эта бошлади. Жамиятимизда янги ўзига хос иқтисодий маданият
шакллана бошлади.
Шу ўринда айтиш ўринли-ки, ёшларда иқтисодий маданиятнинг шакллани-
ши ва ривожи албатта уларнинг иқтисодий тафаккурига боғлиқ эканлигини инкор
этиш мумкин эмас. Бу икки сифат бир-бири билан ўзаро боғлиқ ҳолда тараққий
этади ва жамият иқтисодий ҳаётига ижобий таъсирини ўтказади. Шу маънода
иқтисодий тафаккурни тафаккурнинг бошқа шакллари ўртасидаги ўрни масала-
сини таҳлил қилишдан аввал “Тафаккур”, “Иқтисодий тафаккур” тушунча-ларига
доир баъзи мулоҳазаларни билдириш ўринлидир.
Фалсафада тафаккур авваламбор, ижтимоий-тарихий жараёнда, кишилар-
нинг билиш фаолияти сифатида, шунингдек, предмет ва ҳодисаларнинг муҳим
алоқалари ва муносабатларини англаш, янги ғояларни ижод қилиш, воқеаларни
башорат этиш сифатида ўрганилади. Фалсафани билишнинг маҳсули, оламни
илмий тушунчаларда инъикос этилиши қизиқтиради. Шу жиҳатдан тафаккурнинг
тушунча, ҳукм, хулоса чиқариш каби шаклларини мантиқий таҳлил этишга катта
эътибор қаратилган.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 9 (2021) / ISSN 2181-1415
169
Ишлаб чиқаришнинг келиб чиқиши ҳам инсон табиий оламдан ажралиб
чиқиб, ўз табиий ва физиологик эҳтиёжларини қондириши учун унинг миясида
очлик, совуқ ва ўлимдан қутулишга ёрдам берадиган ҳодиса ва хатти-ҳаракатлар
билан бевосита боғлиқ. Лекин иқтисодий ҳаёт ва иқтисодий муносабатлар бу
ҳодисаларнинг фикран тикланишига мувофиқ тарздаги маънавий тузилмаларсиз
содир бўлиши мумкин эмас эди. Чунки ибтидоий даврдаги инсонлар озиқ-овқат ва
уй-жойга бўлган эҳтиёжларига асосланиб, меҳнат қилиб, ишлаб чиқаришни
ривожлантирдилар ва ўзаро иқтисодий муносабатларни амалга оширишди. Бу ерда
иқтисодий тафаккурни кундалик даражасининг асосий хусусияти унинг стихияли
характерга хос эканлигида бўлиб, назарий иқтисодий тафаккурнинг пайдо бўлиши
ҳам ақлий меҳнатнинг жисмоний меҳнатдан ажралиши билан узвий боғлиқлик-
дадир.
Ўз навбатида иқтисодий тафаккур қуйидагилардан иборат бўлади: – иқтисо-
дий категория ва қонунларнинг жамият томонидан англаниш жараёни ҳамда уни
қонунлар орқали ҳаётга татбиқ этилиш шакли:
–
жамиятда иқтисодий муносабатлар амал қилиши асосида вужудга келган
тушунча ва хулосалар;
–
иқтисодий билимларга эга бўлиш ва улардан самарали фойдаланиш
лаёқати;
–
сезги, идрок ва тасаввурлар орқали бевоситабилиб бўлмайдиган иқтисодий
жараён ва муносабатларни акс эттирувчи ҳодисаларнинг онгли равишда намоён
бўлиши.
Иқтисодий тафаккур умумий тафаккурнинг шундай шакли хисобланади-ки,
унда иқтисодий муносабатлар ва уларнинг ривожланиш тамойиллари асосида
жамиятда юзага келадиган иқтисодий тушунча, хулоса ва қарорлар, иқтисодий
қарор қабул қилишда шахсий эҳтиёж ва манфаатларнинг ўзаро таъсири жараёни ва
унинг натижаси юзага чиқади.
Мамлакатимизда аҳоли фаровонлигига қаратилган иқтисодий, сиёсий,
ҳуқуқий ва бир қатор маънавий ислоҳотлар халқнинг руҳияти, турмуш тарзи,
қадимий урф-одат ва анъаналар асосида тадрижий тарзда босқичма-босқич амалга
ошириб келинмоқда. Ислоҳотлар самараси, аввало ёшларнинг иқтисодий жараён-
ларга муносабати, мамлакатда ва жаҳон миқёсида юз бераётган ўзгаришлар унинг
ҳаётига, тақдирига дахлдорэканини чуқур ҳис этиши ва шундан хулоса чиқариши
билан асосланади.
Ҳозирги кунда дунёда содир бўлаётган иқтисодий жараёнлар жамият
иқтисодий тафаккуридаги ўзгаришлар билан тенг бораётганлигини кўрсатиш
мумкин. Иқтисодий тафаккурни ўрганишда турли усулларнинг инсон ҳаётида
иқтисодий муносабатлар юзасидан вужудга келган турли масалалар (кундалик,
назарий, педагогик, техник ва бошқалар)ни таҳлил қилиш учун қўлланувчи умум-
лаштирилган йўл, усул ва тамойилларнинг мажмуи сифатида тушуниш мумкин.
Иқтисодий тафаккурни шаклланиш жараёнини таҳлили шуни кўрсатади-ки,
иқтисодий тафаккур шахс ва жамият аъзоларида турли кўринишда бўлади.
Улардаги иқтисодий тафаккур кўринишини иқтисодий тафаккур шаклланишига
хизмат қилувчи, унинг даражасини аниқлашга ва ривожлантиришга қаратилган
усуллар ёрдамида аниқлаш мумкин. Иқтисодий тафаккурга эга ёшлар ўз иқтисодий
билимларини ишга солиб, ҳар бир иқтисодий жараёнларни анализ, синтез орқали
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 9 (2021) / ISSN 2181-1415
170
мия фаолиятида умумлаштиради, сўнгра якка қатъий ҳукм шаклига келтириб, янги
тахминларни юзага чиқаради ҳамда ўз билим доирасини кенгайтиради. Психологик
нуқтаи назардан таҳлил этилса, иқтисодий тафаккур иқтисодий хулқ-атвор
туфайли иқтисодий онг шаклида юзага келади.Умуман олганда, жамиятда
иқтисодий тафаккур шаклланишига хизмат қилувчи усулларни иқтисодий
тафаккур илмий билишнинг бир қатор тарихий босқичларига ва иқтисодий
фаолият асосида неъматларни ўзлаштириш усулларига ҳамда эҳтиёжларнинг
физиологик қондирилиш усулларига таяниши билан боғлаб тушунтириш мумкин.
Ҳар бир инсонда иқтисодий ҳаётнинг индивидуал субъектив тасаввури
бўлади. Бугунги замонавий ёшлар ўзига хос тарзда иқтисодий воқеликни
идроклашга, ҳиссиётли баҳолашга, тафаккурлаш маданиятига эгадир. Иқтисодий
тафаккурёшларнинг иқтисодий ҳаёти, фаолияти инъикоси сифатида, улар
иқтисодий маданиятининг муҳим элементи тарзида намоён бўлади. Ёшларга
мақсадга мувофиқ таъсир ўтказиш, яъни тарбиялаш, таълим бериш, манфаат-
дорлик орқали қизиқтириш йўли билан, унинг онгини маълум даражада ўзгар-
тириш мумкин. Иқтисодий тафаккур ва маданият эгалари бўлмиш ёшлар
ижтимоий-иқтисодий жараёнларнинг субъекти экан, уларнинг онгида мақсадга
мувофиқ ижобий ўзгаришнинг рўй бериши иқтисодиётнинг ривожига шунга мос
таъсир қилади.
Иқтисодий тафаккурўз ичига ҳам ақлий (билимлар), ҳам эмоционал (ҳис-
туйғулар) жиҳатларни олади. Ишлаб чиқаришни ўстириш ва иқтисодий муносабат-
ларни такомиллаштириш ёшлардан кўп, доимий ўсиб борувчи билимларни талаб
этади Шу билан бирга, улар иқтисодий тафаккурининг эҳтиросли жиҳати ҳам ўз
таъсирига эгадир. Инсон ўз меҳнатининг баҳосига, унга нисбатан ҳамкасблари,
бирга ишловчилар ва раҳбарларининг муносабатига доимо кучли диққат-эътибор
билан жавоб беришга мойиллиги, бунга мисолдир. Иқтисодий онг иқтисодий
маданиятнинг интеллектуал негизини ташкил этади. Ўз навбатида, унинг ўзи
иқтисодий тафаккурнинг натижаси, маҳсулидир. Бу эса, юксак иқтисодий тафаккур
кишилар иқтисодий маданиятининг асосий компонентларидан эканлигини
билдиради.
Тадқиқотимиз жараёнида шунга гувоҳ бўлдик-ки, иқтисодий маданият
ҳодисасини тушуниш иқтисодий онг (иқтисодий муносабатларнинг акси ва
иқтисодий қонунларнинг ишлаши ва ривожланиши ҳақидаги билимларнинг акси
сифатида) ва иқтисодий тафаккур (хўжалик фаолиятига жалб этилишининг акси
сифатида) ўртасидаги ўзаро таъсир усулига асосланади. Бу ўзаро таъсир усули
қанчалик мукаммал бўлса, иқтисодий фаолият шунчалик самарали бўлади;
иқтисодий хулқ-атвор қанчалик оқилона бўлса, иқтисодий маданият даражаси
шунчалик юқори бўлади. Бу иқтисодий онг ва иқтисодий тафаккурнинг ўзаро
боғлиқлиги, иқтисодий хатти-ҳаракатларнинг табиий регулятори вазифасини
бажаради. Иқтисодий маданиятга фақат унга (ижобий ёки салбий) таъсир кўрсата-
диган қадриятлар, эҳтиёжлар, афзалликлар киради. Иқтисодий маданият-нинг
хусусиятлари иқтисодий онг ва иқтисодий тафаккурнинг муносабатларини (ўзаро
таъсирини) тартибга солувчи каналлар орқали белгиланади. Иқтисодий онг
қанчалик мазмунли ва фаол бўлса, шунчалик оқилона ва изчил, ихтирочи ва
эвристик иқтисодий тафаккур, қанчалик эркин ва профессионал иқтисодий хулқ-
атвор, иқтисодий маданият даражаси шунчалик юқори бўлади.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 9 (2021) / ISSN 2181-1415
171
Иқтисодий маданиятнинг ўзига хос хусусияти шундаки, у бошқаларга
қараганда, ёшларнинг иқтисодий хатти-ҳаракатларини иқтисодий онг ва иқти-
содий тафаккур ўртасидаги боғлиқликни тартибга солувчи сифатида бошқаришга
қаратилган.
Иқтисодий маданият иқтисодий ривожланиш субъектларининг мослашувчан
иқтисодий хулқ-атворини ривожлантириш учун зарур бўлган қадриятлар ва
меъёрларни танлайди, иқтисодий маданиятнинг инновацион функцияси янги
қадриятларни ишлаб чиқиш ва бошқа маданиятлардан илғор қадриятларни олиш
орқали ижтимоий қадриятлар ва меъёрларнинг янгиланишида намоён бўлади. Бу
функцияларни бажарилишининг тўлиқлиги ва сифати иқтисодий маданиятнинг
тартибга солиш имкониятларини белгилайди.
Иқтисодий муносабатларнинг диапазони қанчалик кенг бўлса, иқтисодий
маданиятнинг хилма-хиллиги шунча кўп бўлади. Хилма-хиллик иқтисодий
маданиятнинг ривожланиши ва ҳаётийлигининг далили сифатида қаралади: бу
хилма-хиллик қанчалик катта бўлса, маданият қанчалик бой бўлса, у шунчалик
ўзини ривожлантиришга қодир.
Интеграция даражаси иқтисодий нормалар ва қадриятларнинг изчиллигида,
турли ижтимоий гуруҳларнинг иқтисодий хулқ-атворининг стереотипларида
намоён бўлади. Қийинчилик иқтисодий маданиятни хилма-хиллигини ошириш
билан бирлаштиришдир.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Мирзиёев Ш.М. Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Ўзбекистон
Республикаси Мустақиллигининг йигирма олти йиллигига бағишланган тантанали
маросимдаги нутқи.
2.
Шермухамедов С., Очилдиев А. Маданият ва цивилизация. – Фарғона, 2000.
– Б. 5.
3.
Барулин В.С. Социальная философия: Учебник. – М.: ФАИР-ПРЕСС, 1999. –
С. 404–407.
4.
Теория и практика коммунистического воспитания. М., 1980. – С. 197.
5.
Тощенко Ж.Т. Идеология и экономика: Идеологическая работа и социально-
экономическое развитие. М., 1981. – С. 44–45.
6.
Вопросы теории и методов идеологической работы. Вып. 13 Идеология и
экономика. М., 1981. – С. 199.
7.
Пономарев Л.Н. и др. Экономическая культура: сущность, направления
развития. М., Мысль, 1987. – С. 16–17.
8.
Каргаполов В.Е. Экономическая культура человека, общества и государства
// Современные проблемы науки и образования. – 2006. – № 3.
9.
Рывкина Р.В. Между социализмом и рынком: судьба экономической
культуры в России. – М.: Наука, 1994. – С. 16-20.
10.
Алесеев П.В., Панин А.В. Философия. Учебник. – М.: ПБОЮЛ, 2000. – С. 300–303.
11.
Хасанхонова Н.И. Иқтисодий тафаккурни шакллантириш усулларива
уларнинг тавсифи. “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон
журнали. № 1, январь-февраль, 2014 йил.
