Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
International experience in the use of digital (electronic)
arbitration (on the example of the American Arbitration
Association, CyberSettle and the World Intellectual
Property Organization)
Mokhinur BAKHRAMOVA
1
Tashkent state university of law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 February 2022
Accepted 20 March 2022
Available online
15 April 2022
The E-Arb contract is considered as an electronic contract
and it is related to remotely concluded contracts. This feature
distinguishes an E-Arb contract (concluded by two physically
non-existent parties) from a traditional arbitration agreement
entered into by two physically existing parties. Therefore, the
use of ICT to conclude E-Arb transactions is one of the most
important features of the E-Arb agreement, as all parties to the
arbitration use modern ICT to communicate. This includes
checking e-documents, which is done through software agreed
upon by the litigants and appointed arbitrators. This also
applies to arbitrage fees and costs that are paid electronically as
a loan or direct payment. The final feature that distinguishes E-
Arb from traditional deals is its international characterization.
The contract is usually concluded by representatives of
different nationalities in different countries through a universal
method of communication (i.e. the Internet). Thus, an
arbitration agreement entered into electronically has an
international scale and character, and it has a national and local
character, as in pre-traditional arbitration agreements.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss3/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
E-arbitration,
ICT,
American Arbitration
Association,
CyberSettle and the World
Intellectual Property
Organization,
New York Convention,
lex causae,
UNCITRAL Model Law,
electronic signature,
Paris Convention.
1
A senior lecturer of Intelectual property law department of Tashkent state university of law, PhD.
E-mail: s0000000613@ud.ac.ae.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
327
Raqamli (elektron) arbitraj q
o‘
llanilishi xalqaro tajribasi
(Amerika Arbitraj Assotsiatsiyasi, CyberSettle va
Butunjahon Intellektual Mulk Tashkiloti misolida)
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
E-arbitration,
AKT,
Amerika Arbitraj
Assotsiatsiyasi,
CyberSettle va butunjahon
intellektual mulk tashkiloti,
Nyu-York konvensiyasi,
lex causae,
UNCITRAL namunaviy
qonuni,
elektron imzo,
Parij Konvensiyasi.
E-Arb shartnomasiga elektron shartnoma sifatida qaraladi va
u masofaviy tuzilgan shartnomalar bilan bo
g‘
liq. Bu xususiyat E-
Arb shartnomasini (jismoniy jihatdan mavjud b
o‘
lmagan ikki
taraf tomonidan tuzilgan) ikki jismonan mavjud b
o‘
lgan taraflar
tomonidan tuzilgan an
’
anaviy arbitraj bitimidan ajratib turadi.
Shu sababli E-Arb bitimlarini tuzish uchun AKTdan foydalanish
E-Arb kelishuvining eng muhim xususiyatlaridan biridir, chunki
arbitrajda ishtirok etuvchi barcha tomonlar zamonaviy AKTdan
muloqot qilish uchun foydalanadilar. Bu e-hujjatlarni tekshiri-
shni
o‘
z ichiga oladi, bu bahslashuvchilar va tayinlangan
arbitrlar tomonidan kelishilgan dasturiy ta
’
minot orqali amalga
oshiriladi. Bundan tashqari, bu kredit yoki t
o‘g‘
ridan t
o‘g‘
ri
t
o‘
lov sifatida elektron tarzda
o‘
tkaziladigan arbitraj t
o‘
lovlari
va xarajatlariga ham tegishli. E-Arbni an
’
anaviy kelishuvlardan
ajratib turadigan yakuniy xususiyat uning xalqaro xarakteris-
tikasidir. Shartnoma, odatda, turli mamlakatlardagi turli millat
vakillari tomonidan universal aloqa usuli (ya
’
ni internet) orqali
tuziladi. Shunday qilib, elektron usulda tuzilgan arbitraj bitimi
xalqaro miqyos va xususiyatga ega b
o‘
lib, u an
’
anaviy arbitraj-
dan oldin tuzilgan bitimlarda b
o‘
lgani kabi milliy va mahalliy
xarakterga ega b
o‘
ladi.
Международный опыт использования цифрового
(электронного) арбитража (на примере Американской
арбитражной ассоциации, CyberSettle и Всемирной
организации интеллектуальной собственности)
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Электронный арбитраж,
ИКТ,
Американская
арбитражная ассоциация,
CyberSettle и Всемирная
организация
интеллектуальной
собственности,
Нью
-
Йоркская конвенция,
lex causae,
Типовой закон
ЮНСИТРАЛ,
электронная подпись,
Парижская конвенция.
Контракт E
-
Arb считается электронным контрактом и
относится к дистанционно заключенным контрактам. Эта
особенность отличает договор E
-
Arb (заключенный двумя
физически
не
существующими
сторонами)
от
традиционного арбитражного соглашения, заключенного
двумя физически существующими сторонами. Таким
образом, использование ИКТ для заключения сделок E
-Arb
является одной из наиболее важных особенностей
соглашения E
-
Arb, поскольку все стороны арбитража
используют современные ИКТ для общения. Это включает
в себя проверку электронных документов, которая
осуществляется с помощью программного обеспечения,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
328
согласованного сторонами в процессе и назначенными
арбитрами. Это также относится к арбитражным сборам и
расходам, которые оплачиваются электронным способом в
виде кредита или прямого платежа. Последней чертой,
отличающей E
-
Arb от традиционных сделок, является ее
международный характер. Договор обычно заключают
представители разных национальностей в разных странах
через универсальный способ связи (т.е. Интернет). Таким
образом, арбитражное соглашение, заключенное
в
электронной форме, имеет международный масштаб и
характер, а также национальный и локальный характер,
как и в дотрадиционных арбитражных соглашениях.
KIRISH
Arbitraj bitimi nizolashayotgan tomonlar arbitrajga murojaat qilishlari uchun
asoslarni belgilab beradi. E-
Arb kelishuvlari va an’anaviy arbitraj kelishuvlari o‘
rtasida
hech qanday farq y
o‘
q, chunki bu tomonlar
o‘
rtasida yuzaga keladigan yoki yuzaga kelishi
mumkin b
o‘
lgan muayyan huquqiy masala b
o‘
yicha nizolarning barchasini yoki bir
qismini hal qilish uchun davlatning sud aralashuvisiz arbitrajga murojaat qilish
t
o‘g‘risidagi ikki tomonning kelishuvidir. (Sāviy, 2004:31, 19
-band). Arbitrajning qarori
haqiqiy b
o‘
lishi uchun ushbu kelishuv mavjud b
o‘
lishi kerak, aks holda qaror haqiqiy
emas deb topilishi mumkin. Arbitraj tomonlarning arbitraj muhokamasiga roziligi,
arbitrning qarorni qabul qilish, nizolashayotgan taraflar tomonidan ma’lum bir o‘
zaro
hurmat odob-axloqini saqlash va amalda q
o‘
llash, shuningdek, tomonlardan har
qandayining tashvishlarini aniqlashga roziligining ifodasi deb hisoblanishi mumkin [1].
Yaqinda Ernst & Young hisobotida [2] E-Arb xizmatlarini k
o‘
rsatuvchi muassasalar
soni an’anaviy arbitraj uchun me’yoriy
-
huquqiy bazaning qat’iyligi va moslashuvchan
emasligi tufayli k
o‘
payganligini k
o‘
rsatadi. Elektron tijorat va boshqa elektron
xizmatlarning paydo b
o‘
lishi bilan bu faqat kiber makonning elektron dunyosiga
qaratilgan yangi institutlarning paydo b
o‘
lishiga olib keldi. Shuning uchun ular global
miqyosda va k
o‘
plab yurisdiksiyalarda ish olib boradilar. Ommabop misollar orasida
1996-yilda shaxsga tuhmat qilish, shaxsga jarahot yetkazish va firibgarlik hamda aldash
holatlari bilan bo
g‘
liq masalalarni k
o‘
rib chiqish uchun yaratilgan Virtual Magistrates
loyihasi [3] onlayn arbitraj tashabbusiga misol b
o‘
la oladi. Yana bir muhim misol 1999-
yilda Monreal universitetining yuridik fakulteti tomonidan tashkil etilgan Cyber
Tribunalni
o‘
z ichiga oladi,
o‘
sha yili Massachusets universiteti Onlayn Ombudsman
idorasini ishga tushirgan. Quyida uchta asosiy E-Arb provayderlarining tavsifiy hisobi
ularning turlicha yondashuvlarini namoyish qilish uchun keltirilgan.
1958-yil Nyu-York Konvensiyasining 2(2)-moddasi arbitraj kelishuvini yozma
bitim ta’rifiga kiritilgan har qanday arb
itraj bandi yoki tomonlarning imzolari bilan
t
o‘
ldirilgan shartini tan oladi, Nyu-
York Konvensiyasida quyidagilar alohida ta’kidlangan:
“Yozma shakldagi kelishuv” atamasi taraflar tomonidan imzolangan yoki xat yoki
telegramma almashishda mavjud bo‘lgan sha
rtnoma yoki arbitraj kelishuvidagi arbitraj
bandini o‘z ichiga oladi
[4].
MATERIAL VA METOD
BAA CPC 202-moddasining 1-bandi shartnoma tuzuvchi tomonlarning dastlabki
kelishuvga yoki keyingi kelishuvga kelajakda yuzaga kelishi mumkin b
o‘
lgan nizolarning
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
329
imkoniyatlari va shartlarini umumiy tarzda kiritishiga ruxsat berilishini tan oladi. Maxsus
shartlar bilan muayyan nizo b
o‘
yicha arbitraj muhokamasiga rozi b
o‘
lish mumkin (BAA
CPC, 202(1)-modda). Dubay kassatsiya sudi (355-sonli petitsiya) 1997-yil arbitraj
bitimini
“ikki tomon o‘rtasidagi shaxsiy kelishuv, bu ularning roziligi vakolatining namoyon
bo‘lishi”
deb ta’riflaydi. Xuddi shunday, AAA E
-Arb kelishuvini
“tomonlarning nizolarni hal
qilish uchun arbitrajdan foydalanish yoki ular o‘rtasida paydo bo‘ladigan nizolarni internet
orqali elektron shaklda hal qilish to‘g‘risidagi kelishuvlari”
deb belgilaydi [5].
Ushbu taklif boshqa taraf tomonidan elektron vositalar orqali ham qabul qilinishi
kerak. Ushbu shartnomaning maqsadi cheklangan huquqiy munosabatlar tufayli ular
o‘
rtasida yuzaga keladigan yoki rivojlanishi mumkin b
o‘lgan ba’zi yoki barcha nizolarni
hal qilishdir.
Biroq elektron shaklda tuzilgan arbitraj bitimining haqiqiyligi bilan bo
g‘
liq
muammolar paydo b
o‘
lishi mumkin. Xavotirlar arbitraj kelishuvi yoki bandining
haqiqiyligi t
o‘g‘
risida milliy va xalqaro qonunchilik tomonidan q
o‘
llanilishi mumkin
b
o‘
lgan rasmiyatchiliklar bilan bo
g‘
liq.
Onlayn arbitraj muhokamasi ICC, CIArb, CIETAC va boshqa yuridik institutlar
tomonidan belgilangan qoidalarni hisobga olgan holda amalga oshiriladi. Biroq arbitraj
kelishuvining
“
yozma
”
shaklida b
o‘
lishi talabi raqamli aloqalardan foydalanishda katta
muammolarni keltirib chiqardi. Shunday qilib, elektron yozishmalar va elektron
imzoning haqiqiyligi va maqbu
lligi to‘g‘risida munozaralar boshlandi.
Ko‘pgina mamlakatlarning qonunchiligi arbitraj bitimi yuridik kuchga egaligi va
uning tan olinishi uchun jismoniy yozma hujjat shaklida bo‘lishini talab qiladi.
Protsessual qonunchilik bilan tartibga solinadigan ba’
zi huquqiy tizimlarda shartnoma
guvohlar tomonidan isbotlanishi shart emas va yozma ravishda isbotlanishi kerak hamda
yozma shakl shartli ravishda talab qilinadi (dalil bo‘lishi uchun). Shartnoma
–
“yozma
shaklda” tuzilishi kerak bo‘lgan va yozma shakl moh
iyatan (shartnomaning vujudga
kelishi uchun) talab qilinadigan huquqiy tizim, shuning uchun mazmunli va uning
mohiyatini yoritib beruvchi qonun bilan tartibga solinadi, lex causae.
Shunday qilib, arbitraj huquqi Misr arbitraj qonunining 12-moddasida qayd
etilganidek, shartnomaning “yozma” shakli isbotlash maqsadlari yoki rasmiyatchilik
uchun talab qilinishi mumkinligi tamoyili quyidagicha yoritilgan:
Arbitraj kelishuvi yozma shaklda tuzilishi kerak, aks holda u o‘z kuchini yo‘qotadi. Aga
r
ikkala tomon imzolagan hujjat yoki ular o‘rtasida almashinadigan xat, kabel aloqa vositalari
yoki boshqa yozma aloqa vositalari ko‘rinishida bo‘lsa, yozma shakl hisoblanadi
[6].
1958-yilgi Nyu-York konvensiyasi quyidagilarni belgilab beradi:
1. Har bir A
hdlashuvchi Davlat yozma kelishuvni tan oladi, unga ko‘ra tomonlar
ushbu mavzuga taalluqli, shartnomaviy yoki shartnomaviy bo‘lmagan muayyan huquqiy
munosabatlarga nisbatan ular o‘rtasida yuzaga kelgan yoki yuzaga kelishi mumkin
bo‘lgan barcha yoki har qanday arbitraj tomonidan hal qilinishi mumkin bo‘lgan
kelishmovchiliklarni arbitraj sudiga taqdim etish majburiyatini oladilar.
2.
“Yozma kelishuv” atamasi shartnoma yoki arbitraj sudida taraflar tomonidan
imzolangan yoxud xatlar yoki telegrammalar almashin
uvida mavjud bo‘lgan arbitraj
muhokamasi bandini o‘z ichiga oladi.
UNCITRAL Namunaviy qonunining 7(2-6)-moddasida quyidagilar keltirilgan:
(2) Arbitraj kelishuvi yozma shaklda tuziladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
330
(3) Arbitraj bitimi, agar uning mazmuni har qanday shaklda, arbitraj bitimi yoki
shartnomasi og‘zaki, xulq
-
atvor yoki boshqa vositalar bilan tuzilgan yoki yo‘qligidan qat’i
nazar, yozma shaklda aks ettirilishi lozim.
(4)
Arbitraj bitimining yozma shaklda bo‘lishi talabi, agar undagi ma’lumotlardan
keyingi dalil sifatida foy
dalanish mumkin bo‘lsa, elektron xabar orqali qondiriladi.
“Elektron aloqa” –
tomonlar o‘rtasida ma’lumotlar xabarlar orqali amalga oshiradigan har
qanday aloqa usuli. “Ma’lumotlar xabarlari” elektron, magnit, optik yoki shunga o‘xshash
vositalar, jumladan
, elektron ma’lumotlar almashinuvi (EDI), elektron pochta,
telegramma, teleks yoki telekopiya orqali yaratilgan, yuborilgan, olingan yoki
saqlanadigan ma’lumotlarni anglatadi.
(5)
Bundan tashqari, arbitraj kelishuvi, agar u da’vo va mudofaa bayonotlari
alm
ashinuvida mavjud bo‘lsa, yozma shaklda bo‘ladi, unda kelishuv mavjudligi bir taraf
tomonidan da’vo qilinsa, ikkinchisi tomonidan rad etilmaydi.
(6)
Shartnomadagi arbitraj bandini o‘z ichiga olgan har qanday hujjatga havola,
agar ushbu bandni shartnomaning
bir qismiga aylantiradigan havolalar bo‘lsa, yozma
ko‘rinishdagi arbitraj kelishuvini tashkil qiladi.
UNCITRAL Namunaviy qonuniga 2006-
yilgi kiritilgan tuzatish an’anaviy qog‘ozga
asoslangan yozma hujjatlarga ekvivalent usul sifatida “elektron yozishmalar”ning
zamonaviy rivojlanishini aks ettiradi. Bu tomonlarning arbitraj kelishuvi haqidagi haqiqiy
dalillarni taqdim etish uchun elektron aloqadan foydalanishni tasdiqlash va
qonuniylashtirishga samarali intilishni aks ettiradi.[7]
2006-yilgi UNCITRALning El
ektron tijorat to‘g‘risidagi Namunaviy qonuni
yozishmalar va imzo tushunchalarini modernizatsiya qildi va shu bilan elektron tijoratni
osonlashtirdi. Bu elektron ma’lumotlar almashinuvi (EDI), elektron pochta xabarlari,
telegrammalar, telekslar va telekopi
ya kabi “ma’lumotlar xabarlari” atamasini anglatadi.
Muloqotning ushbu zamonaviy turlari, agar ulardagi ma’lumotlardan keyin ham
foydalanish mumkin bo‘lsa, “yozma” ko‘rinish talabini bajaradi (6
-modda). Shartnoma
tuzishga kelsak, agar taraflar boshqacha ke
lishuvga erishmagan bo‘lsa, oferta va taklifni
qabul qilish ma’lumotlar xabarlari orqali ifodalanishi mumkin (11
-modda).
Shunday qilib, Nyu-York Konvensiyasi 1958-yilda tuzilganligi sababli AKT
rivojlanishidan oldin elektron aloqa usullari paydo bo‘lishini
oldindan ko‘ra olmaganligi
ta’kidlanadi. (Vang 2010: 157) Lynch (2003: 393) shuni ta’kidlab o‘tadiki, Nyu
-York
Konvensiyasining 2(2)-moddasi elektron shaklda tuzilgan har qanday arbitraj bitimini
tan olish uchun yetarli. Lynch, shuningdek, tadqiqot paytida UNCITRAL buni isloh
qilishga intilayotganligini ta’kidlaydi. Abdel Vahob (2012: 406) shuni ko‘rsatadiki,
2006-yilda UNCITRAL davlatlarga Nyu-York Konvensiyasining 2-moddasini keng talqin
qilish bo‘yicha yo‘l
-
yo‘riq ko‘rsatma bergan, chunki uning bandlari to‘liq emas. Vang
(2010: 174) shuningdek, 2006-
yildagi qayta ko‘rib chiqilgan UNCITRAL Namunaviy
qonuni o‘zining 7
-moddasini arbitraj bitimi talabi shaklini modernizatsiya qilish uchun
qayta ko‘rib chiqqanligini ta’kidlaydi. Bu elektron tijoratda keng ta
rqalgan shartnoma
amaliyotiga mos kelishi va arbitraj kelishuvining haqiqiyligini elektron vositalar orqali
tan olishi kerak edi [8].
Biroq BAA kontekstidan kelib chiqqan holda qonun chiqaruvchi organ AKTda sodir
bo‘lgan o‘zgarishlarni tan olmaydi va hisob
ga olmaydi, shuning uchun elektron
yozishmalarning haqiqiyligi haqida ozgina ma’lumot beradi. 2006
-yil BAA ECLning
10-
moddasi “Elektron yozuvlarning ruxsat etilganligi va dalil sifatidagi hajmi” bo‘yicha
quyidagilarni keltirib o‘tgan:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
331
1. Har qanday sud
protsessida dalillar to‘g‘risidagi qoidalarni qo‘llashda ma’lumot
xabarnomalari yoki elektron imzoni dalil sifatida qabul qilishga to‘sqinlik qilish uchun
hech narsa qo‘llanilishi mumkin emas:
a.
xabar yoki imzo elektron formatda bo‘lganligi sababli;
yoki
b. agar bu xabar yoki imzoning asl nusxasi yoki asl shaklida emasligi asosida uni
topshirgan shaxsdan oqilona kutish mumkin bo‘lgan eng yaxshi dalil bo‘lsa.
2.
Elektron ma’lumotlarning ishonchliligini baholashda quyidagilar e’tiborga
olinishi kerak:
a. bir yoki bir nechta operatsiyalarni bajarish, kiritish, yaratish, qayta ishlash,
saqlash, taqdim etish yoki uzatish usulining ishonchliligi;
b. axborotning yaxlitligini saqlash usulining ishonchliligi;
d. axborot manbasining ishonchliligi, agar uni aniql
ash mumkin bo‘lsa;
e. tashabbuskorni aniqlash usulining ishonchliligi;
f.
tegishli bo‘lishi mumkin bo‘lgan har qanday boshqa omil.
3.
Aksini ko‘rsatuvchi dalillar bo‘lmasa, xavfsiz elektron imzo quyidagicha
hisoblanadi:
a. ishonchli;
b. tegishli shaxsning imzosi;
d.
o‘sha shaxs tomonidan unga tegishli ma’lumotlar xabarini imzolash yoki tasdiq
-
lash niyatida biriktirilgan.
4. Buning aksini tasdiqlovchi dalillar bo‘lmasa, xavfsiz elektron yozuv:
a. yaratilganidan beri o‘zgarmagan;
b. ishonchli deb hisoblanadi.
“Yozma” talabining talqini alohida davlatlarning qonun chiqaruvchi organlariga
bog‘liq. Shu sababli agar ba’zi davlatlar arbitrajni oddiy sudlarning umumiy yurisdiksiya
faoliyatidan istisno deb hisoblasa, ular qarorlarni tor nuqtayi nazardan talqin qiladilar va
bu elektron bitimlarning haqiqiyligiga putur yetkazadi. Biroq agar davlatlar AKT
sohasidagi zamonaviy o‘zgarishlarni arbitraj jarayonining bir qismiga aylanganini tan
olsalar, ular elektron bitimlarni (elektron aloqalar, elektron hujjatlar va elektron imzolar
bilan birga) tan olishlari mumkin. Bularda “yozma” talabining bajarilishi tushuniladi,
chunki bu elektron vositalar autentifikatsiya qilinishi va qayd etilishi mumkin.
Misol uchun, 2004-yilda Misrda 15-
sonli Elektron imzolar to‘g‘risidagi qonun
kuchga kirdi, unda elektron aloqalar, elektron imzolar va elektron hujjatlar qog‘ozdagi
hujjatlar bilan bir xil dalil kuchiga ega bo‘lib, Misr arbitraj qonunini hamda uning “yozma”
talabini maqtab o‘tdi. (Abdel Vahob, 2012: 407)
Buyuk Britaniyada ingliz arbitraj qonuni (1996)ning 5-
bo‘limda “yozma” talabi (6)
“elektron vositalar bilan qayd etilgan” hujjatlarni ham o‘z ichiga oladi.
Germaniyada Germaniya Fuqarolik protsessual kodeksining 1031(5)-moddasida
“yozma” shakl Germaniya Fuqarolik kodeksining 126(a)
-
bo‘limiga muvofiq “elektron”
shaklni o‘z ichiga olishi aniq qayd etib o‘tilgan (Edvard va Vilson, 2007: 323).
AQShda Federal yagona arbitraj to‘g‘risidagi qonunning 6(a)
-
moddasida “yozuvda
mavjud bo‘lgan kelishuv” deb qayd etilgan. Qonunda qayd etilishicha, “yozuv” “moddiy
tashuvchiga yozilgan yoki elektron yoki boshqa tashuvchida saqlanadigan va qabul
qilinadigan shaklda olinadigan ma’lumot”ni anglatadi
[9].
An’anaviy tarzda tegishli tomonlarning qo‘lyozma imzolari shartnoma tuzishga
roziligi va irodasini
ko‘rsatadi. Imzo turli shakllarda bo‘lishi mumkin, masalan, imzo,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
332
muhr yoki bosh barmoq izi
–
bu savodsizlik darajasi yuqori bo‘lgan joylarda qo‘llanila
-
digan usuldir [7]. Bundan buyon BAA qonun chiqaruvchi organi imzoning bunday
shakllarini arbitraj kelishuvining haqiqiyligini tasdiqlovchi talab sifatida qabul qila
boshladi. Marqas (1952:39) taʼkidlaganidek,
“bosh barmoq izi ham shaxsning hujjatga
majburiy kafolatlanishining koʻrsatkichi sifatida qaraladi. Uni soxtalashtirish qiyin, ammo
poch
ta markalari haqida ham shunday fikr bildirib bo‘lmaydi”.
Biroq zamonaviy dunyoda yangi texnologiyalar yordamida raqamli formatda
imzolarni qayta ixtiro qilishning turli usullari ishlab chiqilgan. Ko‘pgina davlatlar
elektron imzoni iste’molchilar, ishtirok
chilar va elektron muhitda manfaatdor tomonlarni
aniqlashning yangi texnologik usuli sifatida qabul qildilar. Yevropa Parlamenti va
Kengashi 1999-yil 13-
dekabrda elektron imzolar bo‘yicha Hamjamiyat asoslari to‘g‘risi
-
dagi Nizomni qabul qildi, unda yangi y
ondashuv qonunda e’tirof etilishini ta’minlash
uchun zarur bo‘lgan barcha elementlarni o‘rnatadi. Nizom huquqiy tizimlar elektron
imzoni elektron bo‘lganligi sababli e’tiborsiz qoldirmasligi yoki chegirmasligi kerakligini
belgilab qo‘ydi.
Imzo va elektron sertifikat sertifikatlashtirish xizmati tegishli shaxslarning
shaxsini tasdiqlaganidan va shu tariqa hujjatning yaxlitligini standart mezon bo‘yicha
tekshirish orqali tasdiqlaganidan keyin qo‘lda yozilgan hujjatga teng deb rasman qabul
qilindi.
Da
vlatlar elektron hujjatlarni tan oladigan qonunlar, qoidalar va ma’muriy
qoidalarni ishlab chiqish va qabul qilish majburiyatini oldilar. Bu Birlashgan Millatlar
Tashkilotining Xalqaro Savdo Huquqi bo‘yicha Komissiyasining (UNCITRAL) 2001
-yil
19-iyuldagi Nizomiga muvofiq amalga oshiriladi, uning 6(1)-moddasida quyidagilar
keltirilgan:
Agar qonun shaxsning imzosini talab qilsa, ma’lumotlar xabariga nisbatan bu talab
barcha holatlarni hisobga olgan holda, shu jumladan, har qanday tegishli kelishuvlarni
ham h
isobga olgan holda ma’lumot xabari yaratilgan yoki yuborilgan maqsad uchun mos
keladigan darajada xavfsiz bo‘lgan elektron imzo ishlatilsa, ushbu talab qondirilgan
hisoblanadi.
Imzoning ishonchliligi xuddi shu moddaning uchinchi bandida ko‘rsatilgan bo‘lib
,
unga ko‘ra elektron imzo quyidagi shartlarga javob bersa ishonchli hisoblanadi:
(6-moddaning 3-bandi):
•
imzo yaratish ma’lumotlari ular qo‘llanilayotgan kontekstda imzo qo‘ygan shaxs
bilan bog‘langan va boshqa shaxs bilan bog‘lanmagan bo‘lsa;
•
imzoni yara
tish ma’lumotlari imzolash vaqtida imzo qo‘ygan shaxsning nazorati
ostida bo‘lgan va boshqa hech kim tomonidan nazorat qilinmagan bo‘lsa;
•
imzolangan vaqtdan keyin elektron imzoga kiritilgan har qanday o‘zgartirishlar
aniqlanishi mumkin bo‘lsa;
•
imzoga qo‘yilgan qonuniy talabdan maqsad u tegishli bo‘lgan ma’lumotlarning
yaxlitligiga ishonch hosil qilish bo‘lsa, imzolangan vaqtdan keyin ushbu ma’lumotlarga
kiritilgan har qanday o‘zgarishlar aniqlanishi mumkin bo‘lsa
[10].
Elektron imzo huquqiy ishonchni ta’min
laydi va elektron tijoratda shaxsning
haqiqiy imzosini ifodalash uchun ishlatiladi. Ko‘pgina onlayn shartnomalar, asosan,
Elektron tijorat to‘g‘risidagi Namunaviy qonunining 7(1)
-moddasida va Yevropa
Ittifoqida, Elektron imzolar to‘g‘risidagi Nizomda elekt
ron imzo tan olinganligi sababli
qonuniy kuchga ega deb hisoblanadi. Ushbu qoidalar Yevropa Ittifoqiga a’zo davlatlar
elektron imzoning faqat elektron shaklda bo‘lganligi sababli sud jarayonlarida dalil
sifatida qonuniy samaradorligi va qabul qilinishini r
ad etmasligini ta’minlashini nazarda
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
333
tutadi [11].
Qonunchilikdagi ushbu o‘zgarishlar tufayli onlayn shartnomalarning
aksariyati qonuniy kuchga ega deb hisoblanadi. Binobarin, bu onlayn arbitraj
kelishuvlarining haqiqiyligini tan olishni taklif qiladi.
Rubino-Sammartano (2014:1730) shuning uchun raqamli imzo texnologiyasi
UNCITRAL Namunaviy qonunida tasdiqlangan talab va uning amal qilish muddatiga javob
beradi, deb hisoblaydi. Shunday qilib, elektron imzodan foydalanish elektron arbitrajning
rivojlanishiga
jiddiy to‘sqinlik qilmaydi, degan xulosaga kelish mumkin
[12].
1926-yilda tashkil etilgan Amerika Arbitraj Assotsiatsiyasi (AAA) [8] notijorat
davlat xizmati tashkiloti va nizolarni hal qilish bo‘yicha global yetakchi tashkilot
hisoblanadi [13]. U
nizolarni suddan tashqari hal qilmoqchi bo‘lgan shaxslar va
tashkilotlarga xizmatlar ko‘rsatadi. AAA nizolovchilar bilan kelishilgan holda yagona
arbitrlarni tayinlaydi va sud muhokamasi tugaganidan keyin barcha tegishli dalillar
taqdim etilgandan keyin be
sh kun o‘tgach, qaror qabul qilishlari mumkin. Ular onlayn
nizolarni besh kundan o‘ttiz kungacha to‘liq hal qilish mumkinligini taxmin qilishadi [14].
Schmitzning (2010:189) fikriga ko‘ra, 1990
-yillarda tashkil etilgan CyberSettle
[10] dunyodagi eng yirik
ODR instituti bo‘lib, bitta o‘zgaruvchiga, pulga qaratilgan
patentlangan ikki tomonlama ko‘r
-
ko‘rona savdo jarayoniga ega. Cyber Settle 200 000 ga
yaqin ishlarni va 1,2 milliard dollarlik hisob-
kitoblarga oid masalalarni ko‘rib chiqqan.
Biroq faqat pul hisob-
kitoblariga e’tibor qaratilayotgani uchun tanqid ostiga uchragan
[15].
2006-yil oktyabr oyida AAA va Cyber Settle ikkala institut mijozlariga faqat ikkala
kompaniyaning nizolarni hal qilish tizimlaridan foydalanish imkoniyatini berish uchun
strategik ha
mkorlikni e’lon qildilar. Vang shuni ta’kidlaydiki, shu tarzda onlayn
muzokaralar orqali kelishuvga erisha olmagan CyberSettle mijozlari AAAning nizolarni
hal qilish jarayonlariga, jumladan, yarashuv, mediatsiya va arbitrajga murojaat qilishlari
mumkin [16].
XIX asrning oxirlariga kelib, intellektual faoliyat mahsullari taraqqiyotning belgi-
lovchi omiliga aylangach, xalqaro miqyoslarda ilmiy-texnikaviy bozor vujudga keldi, turli
mamlakatlarda bu sohani tartibga soluvchi qonunlarni yaqinlashtirishga obyektiv zarurat
tug‘ildi. Buning o‘ziga xos ifodasi sifatida sanoat mulki tushunchasi vujudga keldi, uning
huquqiy rejimi belgilari 1883-yil 20-martda tuzilgan sanoat mulkini muhofaza qilish
bo‘yicha Parij Konvensiyasida mustahkamlab qo‘yildi. O‘z navbatida, bund
ay jarayon
mualliflik huquqida ham sodir bo‘ldi va 1886
-yilda tuzilgan adabiy va badiiy asarlarni
huquqiy muhofaza qilish to‘g‘risidagi Bern Konvensiyasida o‘z mujassamini topdi.
1967-yil 14-iyulda Stokgolmda qabul qilingan Butunjahon Intellektual Mulk Tashkiloti
(BIMT)ni ta’sis etish haqidagi Konvensiyada intellektual mulk huquqi obyektlari doirasi
belgilandi va, binobarin, “intellektual mulk” tushunchasi, ma’lum ma’noda, huquqiy
asosga ega bo‘ldi.
Huquqiy tadqiqotchi A.Ubaydullayevaning fikriga ko‘ra, ma’lumotlar bazasining
kengayishi va arzon hisoblash quvvatidagi yutuqlar sun’iy intellektning rivojlanishiga
turtki bo‘lmoqda. SI iqtisodiy
-madaniy mahsulotlar va xizmatlarni yaratish, ishlab
chiqarish va tarqatishda katta ta’sir ko‘rsatadi. Intellektual mu
lk tizimining asosiy
maqsadlaridan biri iqtisodiyot va madaniyatda innovatsiyalar va ijodkorlikni qo‘llab
-
quvvatlash ekanligini hisobga olsak, SI intellektual mulk tizimiga ko‘p jihatdan ta’sir
qiladi [17].
1990-yillarda Butunjahon intellektual mulk tashkiloti (BIMT) domen nomini hal
qilish tizimini, Arbitraj va mediatsiya markazini (AMC) tashkil qildi. Ushbu tizim
dalillarni jismoniy taqdim etishdan voz kechdi va kiber arbitraj imkoniyatini yaratdi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
334
Y.f.d., professor O.
Oqyulovning fikriga ko‘ra, intellekt
ual mulk obyektlari fuqarolik
huquqining ham, uning tarkibiy qismi bo‘lgan xalqaro xususiy huquqiy munosabatlarning
ham o‘ziga xos obyekti hisoblanadi. Ushbu obyektlar ko‘proq g‘oyaviy negizga ega
bo‘lgani sababli ularga nisbatan odatdagi an’anaviy mulk huquqi me’yorlarini qo‘llab
bo‘lmaydi. Shu sababli ham ularga nisbatan bo‘lgan huquqlarga ko‘proq mutlaq huquqlar
deb atalmish huquqlar majmui qo‘llaniladi
[18].
Y.f.d., professor B.Toshev mualliflarning xorijiy mamlakatlardagi huquqiy holati
o‘sha mamlakatn
ing milliy qonunchiligi bilan aniqlanadi. Xorijiy muallifning barcha
huquqlari bir vaqtning o‘zida ham milliy qonunchilik bilan, ham xalqaro shartnoma
-
larning normalari bilan tartibga solinadi. Bunda xalqaro tashkilotlarning ham o‘rni bor.
Butunjahon Savdo Tashkiloti (BST)
–
Birlashgan Millatlar Tashkilotining hukumatlararo
xalqaro tashkiloti bo‘lib, uning faoliyati xalqaro savdo tizimini yaratish, undagi tariflarni
kamaytirish, tovarlar, xizmatlar, mahsulotlarga nisbatan xalqaro normalarning tatbiq
etilish
iga yo‘naltirilgan
–
deb hisoblaydi [19].
AMC nizolarni hal qilish boʻyicha tasdiqlangan xizmat koʻrsatuvchi provayder
boʻlib, uning qarorlari ICANNning “Yagona domen nomlari boʻyicha nizolarni hal qilish
siyosati qoidalari”da koʻrsatilgan tartiblarga asos
lanadi, har qanday registrator tomoni-
dan amalga oshirilishi mumkin [20].
TADQIQOT NATIJALARI VA UNING TAHLILI
BIMT AMC tomonidan amalga oshiriladigan funksiyalar ma’muriy tartib
-qoidalar
bo‘lib, ular majburiy emas va tomonlar sudga da’vo qilish
imkoniyatini saqlab qoladilar.
Tomonlar BIMT arbitraj sudini Italiya Fuqarolik protsessual kodeksiga muvofiq majburiy
Xalqaro arbitraj sudi sifatida tanlashlari mumkin. (Spindler va Börner, 2002:349) BIMT
tomonidan akkreditatsiya qilingan arbitraj sudlari tomonidan chiqarilgan qarorlar
arbitraj sudidan bahslashayotgan tomonlarga, shuningdek, ICANN ga uzatiladi. Keyin
qaror e’lon qilinadi va undan foydalanishni osonlashtirish uchun arbitraj sudi tomonidan
internetda taqdim etiladi. Qaror qabul qilingan kundan boshlab 10 ish kunini kutish
muddati tugagandan so‘ng, qarorni chiqargan idora domenni o‘chirish yoki uni ariza
beruvchiga topshirish yo‘li bilan qarorni darhol ijro qilishi kerak. Agar ushbu kutish
muddati ichida yutqazgan taraf vakolatli davlat sudiga
g‘olib bo‘lgan tarafga qarshi ish
qo‘zg‘atganligini isbotlay olsa, arbitraj sudining qarori chiqargan idoraga bunday ko‘rib
chiqish natijalari to‘g‘risida xabar berilmaguncha ijro qilinmaydi
[21].
BIMT AMC qoidalari va protseduralari sudga jarayonning dastlabki bosqichida ish
bo‘yicha javobgarlikni ta’minlaydi. Bu nizolashayotgan tomonlarga arbitraj sudyalarini
boshqarish va tayinlash muddatlarini uzaytirish yoki qisqartirish bo‘yicha o‘z ixtiyorini
kengaytiradi [22].
AMC, shuningdek, tezlashtirilgan qoidal
arga ega bo‘lib, ular tezroq hal qilish
jarayonini kamroq to‘lov xarajatlari va arbitr oldidagi tinglovlar qisqa vaqtda amalga
oshirilishini ta’minlaydi. Ular, odatda, uch kundan ortiq davom etmaydi. Biroq
“tezlashtirilgan qoidalar” arbitrajlar birdan ortiq arbitr ishtirokida o‘tkazilishini talab
qiladi, an’anaviy arbitraj sudlarida esa bahsli tarafning kelishuviga kora yoki BIMT
Markazi tomonidan belgilangan qoidalarga ko‘ra arbitrlar soni belgilanadi.
Nsour (2006:192) ta’kidlaydiki, BIMT AMC nizolarni hal
qilish tizimi, asosan,
domen nomlari bo‘yicha nizolarda muvaffaqiyat qozongan, chunki bunday holatlarning
ko‘p qismi BIMTga topshirilgan. Xuddi shunday kiber
-squatting (birovga tegishli tovar
belgisining xayrixohligidan foyda olish maqsadida domen nomini yomon niyatda
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
335
ro‘yxatdan o‘tkazish yoki ishlatish) bilan bog‘liq ko‘plab ishlar BIMT markaziga ham
topshiriladi [23].
Shunday qilib, E-Arb arbitraj xizmatlarini taqdim etadigan onlayn platformalar
orqali nizolarni hal qilish usulidir. E-Arb ning afzalliklari
–
nizoni tezkor ko‘rib chiqish
jarayoni, tejamkorlik, ishni samarali ko‘rib chiqish, 24/7/365 mavjudligi va foydalanish
mumkinligi, shuningdek, yetarli va qulay ekanligi aniqlandi. Aniqlangan kamchiliklar
uning taqdim etilgan dalillarning haqiqiyligi va maxfiylik muammolari bilan bir qatorda
E-Arb uchun huquqiy sohadagi mavjud noaniqlik kuzatiladi [24].
Keyin bo‘lim elektron
muzokaralar, elektron mediatsiya va elektron yarashuv kabi onlayn nizo mexanizmlari
tushunchasi bo‘yicha muhokama olib bordi, keyin
bular E-Arb bilan solishtirildi. E-Arb
bilan solishtirganda boshqa ODR usullari ko‘proq norasmiy ekanligi va majburiy emasligi,
ammo ular arbitraj jarayoni boshlanishidan oldin qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan choralar
bo‘lishi mumkin degan xulosaga kelindi. Keyingi o‘rinlarda bo‘limda zamonaviy davrdagi
ba’zi asosiy E
-
Arb institutlari ko‘rib chiqildi. Bo‘limda Amerika arbitraj assotsiatsiyasi,
CyberSettle va Butunjahon intellektual mulk tashkilotining tavsifiy ma’lumotlari
keltirilgan.
AKT sohasidagi o‘zgaris
hlar texnologik yaxshilanishlarga va biznes hamda
kibermakonda savdoni yanada kengroq olib borish uchun potensial imkoniyatlarga olib
kelishini kuzatish bilan yakunlanadi. Shu sababli ODR usullarining o‘sishi tabiiy ravishda
onlayn tijorat operatsiyalari va qonunchilik tartib-qoidalarining rivojlanishi bilan
hamohang ravishda rivojlanib boradi. Elektron muzokaralar kabi turli xil ODR usullarini
ishlab chiqish, masalan, arbitraj (E-Arb) talab qilinishidan oldin bajarilishi mumkin
bo‘lgan qadamlar deb hisobla
nishi mumkin. Bu arbitraj jarayonining texnik evolyut-
siyasini ko‘rsatadi
[25]. ODR texnologiyasi arbitrajdan oldingi bosqichlarni, masalan,
muzokaralar va yarashuvlarni ta’minlashga imkon berdi. Ular endi majburiy bo‘lmagan
kelishuvlar sifatida taklif qilinmoqda, nizolashuvchilar arbitraj yoki sud majlisida
moliyaviy da’vo qilmasdan natijaga erishish uchun foydalanishlari mumkin. Shuning
uchun ODR usullari bilan taklif etilayotgan jarayonlar Fors ko‘rfazi mintaqasidagi
“nizolarni hal qilish”ning odatlari v
a qabilaviy madaniyatini aks ettiradi.
Elektron arbitraj (E-
Arb) jarayonini chuqurroq tushunish uchun keyingi bo‘lim
elektron arbitraj kelishuvi bo‘yicha muhokama olib boradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
http://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/EY-FIDS-Emerging-trends-in-
arbitration-in-India/$FILE/EY-Emerging-trends-in-arbitration-in-India.pdf.
2.
http://vmag.law.vill.edu:8080.
3.
Dubay kassatsiya sudi, petisiya №. 173/1996, 1997 yil 16 martdagi sud qarori;
4.
http://interarb.com/vl/p967889643 2015-yil fevral oyida onlayn kirilgan;
5.
AAA vebsayt: https://www.adr.org/.
6.
Samarkhodjaev,
B.B. (2005) O‘zbekiston Respublikasining tashqi iqtisodiy
aloqalarida nizolarni hal etish muammolari // Moskva xalqaro huquq jurnali.
–
№ 1
.
7.
Rustambekov, Islambek.
“
Uzbekistan: The New
–
and First
–
International
Commercial Arbitration Law
”
. ICC Dispute Resolution Bulletin 2 (2021).
8.
2002-yil Dubay ECLning 2-
moddasida imzo ta’rifi muhokama qilinadi
.
9.
AAA vebsayt: https://www.adr.org/.
10.
Samarkhodjaev
B.B. (2005) O‘zbekiston Respublikasining tashqi iqtisodiy
aloqalarida nizolarni hal etish muammolari // Moskva xalqaro huquq jurnali.
–
№ 1
.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
336
11.
Рустамбеков
И. «Тенденции международно
-
правового регулирования
свободы информации и защиты интеллектуальной собственности в Интернете»
.
Обзор
законодательства
Узбекистана
1-2 (2009): 54
–
56,
12.
Rustambekov Islambek Genesis of alternative dispute resolution mechanisms
in the Republic of Uzbekistan
. // Review of law sciences. 2020. №November Е
xclusive
issue. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/genesis-of-alternative-dispute-resolution-
mechanisms-in-the-republic-of-uzbekistan.
13.
Рустамбеков
И. и Гулямов
С. 2022. Международное частное право в
киберпространстве (коллизионное кибер право).
Обзор законодательства
Узбекистана. 1, 2 (мар. 2022), 88–
90,
14.
http://www.cybersettle.com,
15.
Intellektual mulk. Darslik. Mas’ul muharrirlar: yu.f.d., prof., O.
Oqyulov, yu.f.f.d.
(PhD), dosent N.E. Gafurova // Mualliflar jamoasi.
–
T.: TDYuU nashriyoti, 2019.
–
B. 88.
16.
Xalqa
ro xususiy huquq. Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik.
// H.R. Rahmonqulov
va boshq. / H.B. Boboyev, M.X. Rustamboyev, O. Oqyulov, A.R. Raxmanovlarning umumiy
tahriri ostida.
–
T.: TDYI nashriyoti, 2008.
–
B. 146.
17.
“Sun’iy intellekt va intellektual mulk huquqi” Anna Ubaydullaeva, Prof. Said
Gulyamov
–
Gazzetta di Napoli, 2021/6/4, https://www.gazzettadinapoli.it/uzbekistan/
artificial-intelligence-and-intellectual-property-law/.
18.
Xalqaro xususiy huquq. Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik.
// H.R. Rahmonqulov
va boshq. / H.B. Boboyev, M.X. Rustamboyev, O. Oqyulov, A.R. Raxmanovlarning umumiy
tahriri ostida.
–
T.: TDYI nashriyoti, 2008.
–
B. 145.
19.
Xalqaro xususiy huquq. Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik.
// H.R. Rahmonqulov
va boshq. / H.B. Boboyev, M.X. Rustamboyev, O. Oqyulov, A.R. Raxmanovlarning umumiy
tahriri ostida.
–
T.: TDYI nashriyoti, 2008.
–
B. 126.
20.
Rustambekov, Islambek, and Mokhinur Bakhramova.
“
Legal Concept and
Essence of Int
е
rn
а
tion
а
l Arbitr
а
ti
о
n
”.
21.
Intellektual mulk. Darslik. M
as’ul muharrirlar: yu.f.d., prof., O.
Oqyulov, yu.f.f.d.
(PhD), dosent N.E. Gafurova // Mualliflar jamoasi.
–
T.: TDYuU nashriyoti, 2019.
–
B. 85.
22.
Bahramova, Mohinur Bahramovna.
“
Nizolarni onlayn hal qilish (ODR) va uning
xalqaro yurisdiksiyasi
”
.
Интернаука
35-2 (2021): 43
–
44.
23.
Bahramovna, Bahramova Mohinur.
“Onlayn arbitrajda nizolarni hal etish tartibi”.
International Journal of Philosophical Studies and Social Sciences (2022): 104-109.
24.
Bakhramova Mokhinur.
“
The role and importance of online arbitration and
electronic dispute resolution in private international law
”
.
Теоретические
аспекты
юриспруденции
и
вопросы
правоприменения
. 2021.
25.
Bahramovna Bahramova Mohinur.
“
Raqamli makonda onlayn nizolar
tushunchasi va ularning huquqiy maqomi
”
.
Барқарорлик
ва
етакчи
тадқиқотлар
онлайн
илмий
журнали
(2022): 163
–
168.
