Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The concept of online disputes in the digital space and
their legal status
Mokhinur BAKHRAMOVA
1
Tashkent state university of law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 February 2022
Accepted 20 March 2022
Available online
15 April 2022
The general term “Online Dispute Resolution (ODR)” is used
internationally for various forms of online dispute resolution
using ADR methods. ODR complements existing ADR methods
based on the fact that some conflicts (more precisely, electronic
disputes) can be resolved quickly and sufficiently over the
Internet. ODR can be defined as the deployment of applications
and computer networks to resolve conflicts with ADR methods.
Both electronic and traditional disputes can be resolved using
ODR. ODR procedures allow documents to be completed
electronically, with the parties using encrypted or electronic
tokens, which protect the integrity of the documents and the
authentication of transactions. Typically, if the parties apply to
an online dispute resolution process, the service provider will
allow a neutral arbitrator or a panel of arbitrators to be
selected. The parties usually prefer simple and well-defined
procedures in which the authorization process is simple and
straightforward.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss3/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
ODR,
ADR,
electronic disputes,
UNSITRAL,
artificial intelligence,
arbitration,
blockchain technology,
COVID-19 pandemic,
International Bar
Association,
ICC.
Raqamli makonda onlayn nizolar tushunchasi va ularning
huquqiy maqomi
ANNOTATSIYA
Kalit
so‘zlar
:
ODR,
ADR,
elektron nizolar,
YUNSITRAL,
sun
’
iy intellekt,
arbitraj,
“On
-
layn nizolarni hal qilish (ODR)” umumiy atamasi xalqaro
miqyosda nizolarni ADR usullari yordamida on-layn hal
etishning turli shakllari uchun q
o‘
llaniladi. ODR ba
’
zi nizolarni
(aniqro
g‘
i elektron nizolar) Internet orqali tez va etarli darajada
hal qilinishi mumkinligiga asoslanib, mavjud ADR usullarini
t
o‘
ldiradi.ODRni ADR usullari bilan nizolarni hal qilish uchun
1
A senior lecturer of Intelectual property law department of Tashkent state university of law, PhD.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
506
blokcheyn texnologiyasi,
COVID-19 pandemiyasi,
Xalqaro advokatlar
assotsiatsiyasi,
ICC.
ilovalar va kompyuter tarmoqlarini joylashtirish sifatida
aniqlash mumkin. Elektron nizolarni ham, an
’
anaviy nizolarini
ham ODR yordamida hal qilish mumkin. ODR protseduralari
hujjatlarni elektron tarzda t
o‘
ldirishga imkon beradi, bunda
taraflar shifrlangan yoki elektron belgilaridan foydalanadilar,
ular hujjatlarning yaxlitligini va tranzaktsiyalarni tasdiqlashni
himoya qiladilar. Odatda, taraflar nizolarni onlayn hal qilish
jarayoniga murojat qilgan taqdirlarida, xizmat k
o‘
rsatuvchi
provayder betaraf arbit yoki arbitrlar kengashini tanlashga
imkon beradi. Tomonlar odatda avtorizatsiya jarayoni sodda va
aniq belgilangan tartibda tuzilgan va sodda tartiblarni afzal
k
o‘
rishadi.
Понятие онлайн
-
споров в цифровом пространстве и их
правовой статус
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
ODR,
ADR,
электронные споры,
ЮНСИТРАЛ,
искусственный интеллект,
арбитраж,
технология блокчейн,
пандемия COVID
-19,
Международная
ассоциация юристов,
ICC.
Общий термин «Онлайн
-
разрешение споров (ODR)»
используется на международном уровне для различных
форм онлайн
-
разрешения споров с использованием
методов ADR. ODR дополняет существующие методы ADR,
исходя из того, что некоторые конфликты (точнее,
электронные споры) могут быть разрешены быстро и в
достаточной степени через Интернет. ODR можно
определить
как
развертывание
приложений
и
компьютерных сетей для разрешения конфликтов
методами ADR. Как электронные, так и традиционные
споры могут быть разрешены с помощью ODR. Процедуры
ODR позволяют заполнять документы в электронном виде,
при этом стороны используют зашифрованные или
электронные токены, которые защищают целостность
документов и аутентификацию транзакций. Как правило,
если стороны подают заявку на онлайн
-
процесс
разрешения споров, поставщик услуг разрешает выбрать
нейтрального арбитра или коллегию арбитров. Стороны
обычно предпочитают простые и четко определенные
процедуры, в которых процесс авторизации является
простым и понятным.
KIRISH
Nizolarni muqobil hal etish (ADR) olamida arbitraj muhim maqomga ega. Agar
nizolashayotgan tomonlar majburiy qarorga muhtoj b
o‘
lsa, lekin sudga borishni
istamasalar, nizolarni hal qilishning afzal usuli arbitraj hisoblanadi. Arbitraj k
o‘
pincha
nizolarni hal qilishning xususiy va konsensual usuli sifatida
ta’riflanadi, uning natijasida
majburiy b
o‘
lgan qaror qabul qilinadi [1]: davlat sudlari
o‘
rniga u tomonlarning kelishuvi
bilan tayinlanadigan xususiy sud b
o‘
lib, majburiy qaror
–
arbitraj qarorini qabul qiladi.
An’anaga ko‘
ra, sud muhokamasi shaxsan arbitraj jarayonini
o‘
tkazadigan jismoniy
shaxs
–
arbitrlardan iborat. Zamonaviy arbitrajning, xususan, xalqaro tijorat arbitrajining
rivojlanishi 20-asrda sodir b
o‘
lganligi sababli, inson kuchiga ega arbitraj texnologik
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
507
jihatdan mumkin b
o‘
lgan yagona imkoniyat edi [2]. Biroq, texnologik
o‘
zgarishlar,
xususan, raqamlashtirish, sun’iy intellekt (AI) va blokcheyn texnologiyasi hozirda
arbitrajlarning an’anaviy formati va o‘
tkazilishini
o‘
zgartirib kelmoqda [3].
O‘
zR FA akademigi, professor H.R.Rahmonqulovning fikriga k
o‘
ra, hozirgi davrda
xalqaro xususiy huquq qoidalarini kodifikatsiya qilishda, turli xalqaro shartnomalarning
loyihalarini tayyorlashda xalqaro tashkilotlarning tashabbus k
o‘
rsatishi tobora oshib
bormoqda. 1966-yilda xalqaro savdo huquqi b
o‘
yicha BMTning maxsus organi sifatida
Komissiya (YUNSITRAL) tashkil qilindi. BMT Bosh Assambleyasining 1966-yil 17-
dekabrdagi qaroriga muvofiq Komissiyaning vazifasi xalqaro savdo qoidalarini birxil-
lashtirish va bir-biriga muvofiqlashtirishga yordam berishdan iborat. Komissiyaning
vazifasi, masalan, yangi xalqaro Konvensiyalami, xalqaro savdo huquqi sohasida namu-
naviy va mazmun jihatdan bir-
biriga o‘xshash qonunlarni tayyorlashga, xalqaro savdo
odatlarini kodifikatsiya qilishga yordamlashishdan iborat bo‘lib, bu so
hadagi axborotlar,
ma’lumotlarni to‘plash va ularni targ‘ib qilishga qaratilgan bo‘lishi nazarda tutiladi.
Komissiya birinchi galda quyidagi: tovarlarning xalqaro oldi-sotdisi, xalqaro hisob-
kitoblar, tijorat arbitraji kabi mavzularga e’tibor berdi. Tayyor
langan loyihalar asosida
quyidagi Konvensiyalar qabul qilindi: Tovarlarning xalqaro oldi-sotdi shartnomalari
to‘g‘
risidagi BMTning Konvensiyasi; tovarlarning xalqaro oldi-
sotdisida da’vo muddatlari
to‘g‘
risidagi Konvensiya; yuklami dengiz orqali tashish bo
‘yicha BMTning Konvensiyasi;
YUNSITRALning Arbitraj reglamenti, YUNSITRALning (
примирительный
) Yarashtirish
reglamenti va boshqalar. 1985-
yilda xalqaro savdo arbitraji to‘g‘
risida qonun, 1988-yilda
xalqaro o‘tkazma (переводной) va xalqaro oddiy veksel to‘
g
‘
risida Konvensiya qabul
qilindi [4].
MATERIAL VA METOD
Arbitraj bozoridagi manfaatdor tomonlar arbitraj jarayonining samaradorligini
(pastroq xarajatlar, yuqori tezlik) va sifatini oshirish uchun yangi texnologiyalar va
vositalarni qanday qo‘llash mumkinligini o‘rganmoqda. Empirik tadqiqotlar shuni
ko‘rsatdiki, nizolarni hal qilishning boshqa jarayonlariga nisbatan arbitrajni tanlashda,
xususan, oxirgi omil tomonlar uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega [5].
Y.f.n., dotsent Z.Ubaydullaev fikricha, muayyan davlat (yoki uning har qanday
vakolatli organi) va boshqa davlat shaxsi o‘rtasidagi investitsion munosabatlardan kelib
chiqadigan nizolarning hal etilishi, agar taraflarning shu nizoni ko‘rib chiqishni Markazga
topshirishga yozma roziligi mavjud bo‘lsa,
Markazning vakolatida bo‘ladi [6].
Aqlli mashinalar insonlar bilan solishtirganda yanada oqilona, izchil va xolis
qarorlar qabul qilishni va’da qiladi [7]. COVID
-19 pandemiyasi arbitrajlar samaradorligi
va sifatini oshirish uchun aqlli texnologiyalardan foydalanish tendentsiyasini tezlash-
tiradi. Misol uchun, agar jismoniy tinglovlarni amalga oshirish imkoni bo‘lmasa, tomonlar
va sudlar onlayn uchrashuv, ish stolini almashish va real vaqt rejimida Internet orqali
uchrashish imkonini beruvchi video konferen
siya dasturlarini qo‘llash talab qilinadi.
Amaliy ehtiyojlar va cheklovlar odamlar tomonidan an’anaviy “arbitraj” usuliga texno
-
logiya yordamida tez moslashishga yordam beradi. Ushbu maqolada biz arbitrajlarning
davom etayotgan texnologik inqilobining pote
ntsial yakuniy nuqtasi haqida o‘ylashda
paydo bo‘ladigan yanada radikal savollarni o‘rganib chiqamiz. Arbitraj sudiga jismoniy
shaxslar
–
arbitrlar kerakmi? Buni butunlay (sun’iy intellekt) mashinalar amalga
oshirishi mumkinmi? Aniqroq aytganda, sun’iy int
ellektga asoslangan tizimlar qonuniy va
adolatli arbitraj jarayonini tashkil qila oladimi? Ular arbitraj qarori sifatida qabul
qilinadigan majburiy qaror qabul qila oladimi? Agar shunday bo‘lsa, xarajat va sifat
jihatidan mashina arbitrlari odamlarga nisbatan qanchalik samarali? [8]
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
508
Bu savollar va ularga berilgan javoblar arbitrajlar iqtisodiga (xarajat, tezlik) va
asosiy huquqiy masalalar, masalan, adolatni ta’minlash sifati yoki arbitraj qarorining
mavjudligi/e’tirozi uchun katta amaliy ahamiyatga ega. En
g muhimi, bu savollar asosiy
kontseptual muammolarni keltirib chiqaradi. Ular bizni arbitraj kontseptsiyasini uning
funksiyalari va istalgan ta’sirini, xususan, huquqiy oqibatlarini hisobga olgan holda qayta
ko‘rib chiqishga majbur qiladi. Arbitrajning kon
tseptsiyasi va tarkibiy elementlari
“normativ jihatdan yuklangan”. Ular olimlar, amaliyotchilar va qonun chiqaruvchilar bu
jarayon bajaradigan funktsiyalar va ushbu hamjamiyat unga tegishli (huquqiy) ta’sirlarni
hisobga olgan holda hamjamiyatining (muayyan
yurisdiktsiyada) arbitraj qanday bo‘lishi
kerakligiga ishonichini aks ettiradi. Bu funksiyalar va standartlar xalqaro va mahalliy
huquqiy standartlarga tarjima qilinadi.
ODR kontseptsiyasini ko‘rib chiqishdan avval, uning ildizlari nizolarni muqobil hal
q
ilish (“ADR”) harakatidan qanday kelib chiqqanligini tushuntirish foydali bo‘lishi
mumkin. ADR harakati 70-
yillarda sud kamchiliklariga munosabat sifatida paydo bo‘lgan
[9]. Uning asosi fuqarolik ishlarini ko‘ruvchi sudlar faqat xususiy nizolarni hal qiluv
chilar
va boshqa (o‘qing: xususiy) muassasalar ham bunday xizmatlarni ko‘rsatishi mumkin
degan asosga asoslangan edi [10]. Bu nafaqat da’volarni ko‘rib chiqish kamroq vaqt talab
qilganligi uchun sudlarning ish yukini kamaytirishga intilibgina qolmay, balki
ko‘p
jihatdan fuqarolik jamiyatini yuqoridan pastga tartibga solishga qarshi reaktsiya edi [11],
marhum VON HÄYEK [12] so‘zlariga ko‘ra, “telokratik tartib” deb ta’riflangan [13].
ADR-
harakati o‘zining boshidanoq shubhasiz emas edi va u duch kelgan tanqi
dning
ba’zi asosiy nuqtalari OArb salohiyatini baholashda ham dolzarbdir, shuning uchun ular
bu yerda ma’lum darajada e’tiborni talab qiladi. Shunisi e’tiborga loyiqki, FISS ADR ning
quyidagi to‘rtta kamchiliklarini ta’kidlab o‘tadi [14]:
Birinchidan,
u ta
’kidlashicha, ADRning asosiy modeli raqobatlashayotgan tomon
-
lar o‘rtasida qo‘pol tenglikni nazarda tutadi, shu bilan birga ularning resurslari ko‘pincha
teng bo‘lmagan holda taqsimlamadi [15]. Uning fikrini tarjima qilish uchun qurollarning
bunday tengsiz
ligi ko‘pincha zaifroq tomonni adolatni aks ettirmaydigan natijani qabul
qilishga majbur qiladi.
Ikkinchidan,
u ADR sub’ektlari tomonlarni jismoniy shaxslar deb hisoblaydilar,
lekin ko‘p hollarda ular jismoniy shaxslar tomonidan vakillik qilingan guruhlar
yoki
kompaniyalardir [16]. U nizoni suddan tashqari hal qilishda ushbu agentlar butun guruh
yoki kompaniya manfaatlarini ko‘zlab harakat qilmasligidan xavotirda edi. Uning fikricha,
sud jarayoni ushbu xavfni samarali tarzda yumshatadi, chunki ishlar qat’iy
belgilangan
qonuniy qoidalar va tamoyillarga muvofiq hal qilinadi.
FISSning ADRga qarshi uchinchi fikri shundan iboratki, ADR natijalari kuchli
shartnomaviy xususiyatga ega, shuning uchun ular odatda sud qarorida bo‘ladigan ijro
majburiyatlariga ega emasl
ar [17]. Uning ta’kidlashicha, bu sudlar ishtiroki talab qilina
-
digan ba’zi turdagi nizolarda jiddiy muammodir.
Nihoyat, FISS ADR-
harakati sud jarayonini o‘zining ijtimoiy funktsiyasidan
mahrum qiladi deb hisoblar edi [18]. U mohiyatan xususiy institutlar sudyalarning
qonunni talqin qilish va shu tariqa rivojlantirish funksiyasini almashtirmaydi va o‘rnini
bosa olmaydi, deb ta’kidladi. Uning so‘zlariga ko‘ra, “sudyalarning vazifasi xususiy taraf
-
larning maqsadlarini maksimal darajada oshirish yoki shunchak
i tinchlikni ta’minlash
emas, balki Konstitutsiya va qonunlar kabi nufuzli hujjatlarda o‘z ifodasini topgan
qadriyatlarni tushuntirish va qo‘llab
-
quvvatlashdir” [19].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
509
Ya’ni, so‘nggi ikki yil ichida ADR huquqiy tilning umumiy bir qismiga aylandi [20].
ADRni
ng o‘sib borayotgan mashhurligini an’anaviy sudlarning ish hajmining tobora ortib
borayotgani, ADRning potentsial afzalliklari bilan izohlash mumkin [21]. Darhaqiqat,
ADR harakatining asosiy ambitsiyalaridan biriga qaramay, sudlarning ish yuklari
kamayib k
etganga o‘xshaydi [22]. Bu jamiyatning yanada murakkab va tartibga
solinganligi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin bo‘lsa
-da, shuningdek, ommaviy urbanizatsiya
zamonaviy sivilizatsiyani nizolarni tinch yo‘l bilan hal qilish qobiliyatini kamaytirdimi,
degan savo
l tug‘iladi, bu ADR harakatining kuchayishi uchun juda paradoksal bo‘lar edi.
ADR maxraji ostida joylashgan mexanizmlar diapazoni “muqobil” atamasining talqiniga
ko‘ra farqlanadi [23], ayniqsa, ADR mexanizmlari huquqlarga asoslangan (boshqacha
aytganda sudlov)
yoki manfaatlarga asoslangan yondashuvni qo‘llashi mumkin
[24].
Bizning maqsadimiz arbitrajning asosiy funktsiyalari/elementlarini aniqlash va
“to‘liq sun’iy intellektga asoslangan arbitraj” yaratish mumkin yoki yo‘qligini baholashdir.
Bu bilan biz te
xnik imkoniyatlarni nazarda tutmaymiz. Biz bu masalani oldingi bo‘limda
ko‘rib chiqdik. Muayyan yurisdiktsiyada sun’iy intellekt yordamidagi arbitraj yoki
avtonom tizim tomonidan to‘liq olib boriladigan arbitrajga ruxsat beriladimi degan
ma’noda biz birinchi navbatda huquqiy maqsadga muvofiqligi bilan bog‘liq emasmiz.
Aksincha, biz to‘liq avtonom arbitraj arbitrajni tashkil etuvchi deb o‘ylagan narsani
funktsional jihatdan ta’minlay oladimi yoki yo‘qligini baholashga harakat qilamiz.
Y.f.n., dotsent Z.Ubayd
ullaev fikriga ko‘ra, chet el elementi bilan murakkablashgan
fuqarolik ishlarini umumiy sudlarda, arbitrajda, xolislik sudida ko‘rib chiqish paytida
aksariyat hollarda umumiy va maxsus masalalar vujudga keladi [25]. Arbitrajlar qonun
va yuridik amaliyotning mavjudotlaridir. Abstrakt yoki huquqiy vakuumda mavjud
bo‘lgan arbitrajning mohiyatiga o‘xshash narsa yo‘q. Aksincha, arbitraj sudining asosiy
elementlari qonunlar, konventsiyalar va ushbu sohada ishlaydigan olimlar va
amaliyotchilar jamoasi tomonidan ba
ham ko‘rilgan yuridik amaliyotdan olinishi mumkin.
Bu umumiy tushuncha ma’lum darajada yurisdiktsiyaga xosdir [26]. Biroq, hech
bo‘lmaganda arbitrajning eng muhim sub’ekti, ya’ni tijorat arbitraji juda xalqaro
mavzudir. Uning ikkita asosiy huquqiy manbai,
Nyu York Konvensiyasi va “Xalqaro tijorat
arbitraji toʻgʻrisidagi UNCITRAL namunaviy qonuni” [27] xalqaro konventsiyalar/matnlar
boʻlib, butun dunyo boʻylab katta muvaffaqiyatlarga erishgan. Shu bilan birga, xalqaro
tijorat arbitraji sohasida sub’ektning a
vtonomligi va milliy huquq tizimlaridan qanchalik
farq qilishi haqida muhim ilmiy va amaliy munozaralar mavjud [28].
Olimlar va amaliyotchilar bunday avtonomiya darajasi haqida bir xil fikrda emaslar
[29]. Aytish joizki, so‘nggi 50 yil ichida UNCITRAL va X
alqaro advokatlar assotsiatsiyasi
(IBA) [30] kabi xalqaro institutlar tomonidan rag‘batlantirilgandan so‘ng xalqaro tijorat
arbitrajining transmilliy amaliyoti paydo bo‘lganini inkor etib bo‘lmaydi [31]. Ushbu
transmilliy amaliyot umumiy tushunishni, “...
harakat konsensusini: xuddi shu narsani
qilish, xuddi shunday munosabatda bo‘lish ...”
–
Lyudvig Vitgenshteyndan arbitrajga
iqtibos keltirish uchun qo‘llanilgan” [32].
TADQIQOT NATIJALARI VA UNING TAHLILI
Yevropa Ittifoqi va UNCITRALning ODR sohasidagi tartibga solish tashabbuslarini
sinchiklab ko‘rib chiqishdan oldin, ODR sxemalarini ishlab chiqishda ishtirok etayotgan
asosiy manfaatdor tomonlarni va ularning tegishli manfaatlarini aniqlash lozim, chunki
ular ushbu tartibga solish tashabbusla
rining mazmuniga tubdan ta’sir ko‘rsatish kuchiga
egadirlar. KAUFMANN-KOHLER VA SCHULTZ (i) hukumatlar, (ii) biznes tashkilotlari, (iii)
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
510
iste’molchilar tashkilotlari va (iv) (an’anaviy) ADR xizmatlarini yetkazib beruvchilarni
asosiy manfaatdor tomonlar sif
atida sanab o‘tdilar. Ular ta’kidladilarki, bu manfaat
guruhlari ODRni ishlab chiqishda umumiy manfaatlarga ega bo‘lsalar
-da, ulardan
foydalanish va ilgari surish bo‘yicha ularning qarashlari har doim ham bir xil emas [33].
Albatta, barcha hukumatlar ODRni
qo‘llab
-
quvvatlaydi, chunki u sudlar ta’minlay
olmaydigan odil sudlovga kirish shaklini taklif qila oladilar [34]. Biroq, hukumatlar,
shuningdek, byudjet cheklovlaridan kelib chiqqan holda sud tizimi va yuridik yordam
xarajatlarini kamaytirish zarurati haqida ham fikr yuritadilar [35]. Bundan tashqari,
hukumatlar elektron tijorat industriyasini yanada rivojlantirishni qoʻllab
-quvvatlashga
intilmoqdalar [36], uning oʻsishi yangi ish oʻrinlari yaratish imkoniyatlarini hamda soliq
tushumlarining muhim manbasini yaratishi imkonini beradi [37].
Xususan, Yevropa Ittifoqida ODRni institutsional rag‘batlantirish Yevropa Ittifoqi
-
ning yagona bozor strategiyasi bilan chambarchas bog‘liqligi bilan tushuntirib kelmoqda.
ADR direktivasi va ODR nizomi bo‘yicha takliflar bilan birga ta’sirni baholashda
Komissiya ichki bozorda iste’molchilar va biznesning ishonchini mustahkamlash vositasi
sifatida ichki va transchegaraviy nizolarni hal qilishning muqobil vositalarining
mavjudligi va samaradorligini oshirishni xohlashini ani
q ta’kidladi [38]. Komissiyaning
asosiy taxmini shundan iboratki, iste’molchilarning onlayn transchegaraviy tranzakt
-
siyalarni amalga oshirishni istamasligi o‘z yurisdiksiyasidagi iste’molchilar huquqlarini
himoya qilish qonunchiligi bo‘yicha ularning huquqlarini ta’minlay oladigan samarali
qoplash mexanizmlarining yo‘qligi bilan bog‘liq [39]. Binobarin, Yevropa Ittifoqida ODRni
institutsional rag‘batlantirishning mantiqiy asosi nafaqat shaxsiy huquqbuzarliklarni
bartaraf etish, balki iste’molchilar qonunch
iligiga yanada samaraliroq rioya qilish va
qo‘llashni ta’minlashdir [40].
Biznes tashkilotlari, o‘z navbatida, ODRga qiziqish bildirmoqdalar, buning asosiy
sababi shundaki bunday mexanizmlar nizolarni hal qilishning xususiy, tez va arzon
vositalarini takli
f qilish potentsialiga, shuningdek, o‘z a’zolariga iste’molchilar ishonchini
qozonishda yordam berish potentsialiga ega [41]. eBay kabi onlayn bozorlar ODR
mexanizmlarining eng qizg‘in tarafdorlari va aslida ishlab chiquvchilari bo‘lganligi bejiz
emas. O‘z
tovarlari va xizmatlarini onlayn taklif qilishga qaror qilgan taniqli chakana
sotuvchilardan farqli o‘laroq, ushbu turdagi platformalarda yangi tashkil etilgan
“savdogarlar”ning ko‘pligi [42] onlayn mijozlarni jalb qilish uchun o‘z brendining
o‘rnatilgan obro‘siga tayanishi mumkin emas [43].
Iste’molchilar tashkilotlari, aksincha, odatda ODRni iste’molchilar huquqlarini
ta’minlash tizimi sifatida ko‘rishadi [44]. Ushbu ijobiy idrok, odatda, ushbu tashkilot
-
larning iste’molchilar arbitrajiga nisbatan mavjud bo‘lgan shubhadan keskin farq qiladi.
Garchi iste’molchilar va korxonalar tez va arzon narxni qoplashga imkon beruvchi
mexanizmlarni ishlab chiqishda umumiy manfaatlarga ega bo‘lishsa
-
da, iste’molchilar
tashkilotlari natijalarning majburiyligi, amaldagi jarayon standartlari, huquqbuzarliklarni
tartibga soluvchi qonunlar, nizoning mohiyati va xarajatlarni taqsimlash kabi funda-
mental masalalarda himoya qilish uchun qarama-qarshi manfaatlarga ega deb hisobl-
aydilar [45].
Nihoyat, nizolarni hal qilish institutlari ham ODRni ishlab chiqishda ishtirok
etuvchi asosiy manfaatdor tomon hisoblanadi. Ular ODRni mediatsiya va arbitrajning
an’anaviy sohalaridagi faoliyatiga qo‘shimcha ravishda taqdim etiladigan yangi xizmat
sifatida qabul qilishmoqda. Ma
salan, ba’zi arbitraj institutlari ODRni nizolarni hal qilish
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
511
bozoridagi o‘z pozitsiyalarini kengaytirish imkoniyati sifatida ko‘rib chiqmoqdalar [46].
Masalan, ICC ODR hali ham mavjud bo‘lmagan o‘zining dastlabki kunlarida B2C va C2C
ODR sxemalarini o‘rnatish bo‘yicha eng yaxshi amaliyotlar to‘plamini e’lon qilishda juda
tezkorlik bilan harakat qildi [47]. ODRni erta qabul qilgan arbitraj sohasida yaxshi tashkil
etilgan tashkilotning yana bir yorqin misoli Amerika Arbitraj Assotsiatsiyasidir (
“
AAA
”
).
2006-
yilda u Cybersettle bilan strategik alyansga kirdi va uning tijorat sohasiga “ko‘r
-
ko‘rona savdo” xizmatlarini kiritdi [48].
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Nayjel Blackaby, Konstantin partasides, Alan Redfern & Martin Hunter, Redfern
va Hunter xalqaro arbitraj 2 (6-nashr. 2015-yil).
2.
Gary Born, Xalqaro tijorat arbitraji 64 (2-nashr. 2014);
3.
Maksi Sherer, Sunʼiy intellekt va huquqiy qaror qabul qilish: jamoatchilikka
ochiqmi?, 36(5) XALQARO ARBITRAJ 539 (2019);
4.
Xalqaro xususiy huquq. Oliy o‘quv yurtlari
uchun darslik. // H.R. Rahmonqulov
va boshq. / H.B. Boboyev, M.X. Rustamboyev, O. Oqyulov, A.R. Raxmanovlarning umumiy
tahriri ostida.
–
T.: TDYI nashriyoti, 2008, 38-bet;
5.
Horst Eidenmüller
, Competition between State Courts and Private Tribunals,
21 Cardozo journal of conflict resolution (kelgusi 2020-
yil) (so‘rov natijalarini muhokama
qilishda, respondentlarning 45 foizi hakamlarning betarafligi, o‘z ekspertizasini tanlashi
erkin deb hisob
lagan. Taraflar tomonidan hakamlik sudyalari juda muhim omil bo‘lgan;
aksincha, respondentlarning 20% dan kamrog‘i hakamlik muhokamasi sudga qaraganda
tezroq bo‘lishi juda muhim omil deb o‘ylagan va faqat taxminan 5% hakamlik muhokamasi
kamroq xarajat ekanligini juda muhim deb hisoblagan);
6.
Xalqaro xususiy huquq. Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik.
// H.R. Rahmonqulov
va boshq. / H.B. Boboyev, M.X. Rustamboyev, O. Oqyulov, A.R. Raxmanovlarning umumiy
tahriri ostida.
–
T.: TDYI nashriyoti, 2008, 478-bet;
7.
Horst
Eidenmüller, Robot
-mashina ishlashi va inson qobiliyatsizligi: avtonom
mashinalarni qanday tartibga solishimiz kerak? 15 Biznes va texnologiya qonuni jurnali
109, 114 (2019);
8.
Bahramova, Mohinur.
“
ODR (nizolarni onlayn hal qilish) nizolarni zamonaviy hal
qilish tizimi: zaruriyati va ahamiyati
”
. Zamonaviy ilm-
fanning Yevropa ko‘p tarmoqli
jurnali 4 (2022): B.443;
9.
G. Kaufmann-Kohler va T. Schultz, ODR, yuqoridagi eslatma 2, 6;
10.
F. Sander, “Nizolarni qayta ishlash navlari”, FRD 1976, afl. 70, 111–
123;
11.
G. Kaufmann-Kohler va T. Schultz, ODR, yuqoridagi eslatma 2, 6 (6-izoh ostida,
L. NADERga ishora qiladi, Qonunga kirish huquqi yo‘q: Amerika huquq tizimiga
alternativalar, Nyu-York, Akademik Press, 1980, 540 p. .);
12.
F.F.A. Hayek, Qonun, qonunchilik va erkinlik: adolat va siyosiy iqtisodning
liberal tamoyillarining yangi bayonoti, London, Routledge, 1993, 35-52;
13.
Yunon tilidagi “τέλος” so‘zidan olingan (“tugash”, “maqsad”). Kontseptsiya
muayyan maqsadlarni belgilaydigan qoidalar bilan tavsiflangan ijtimoiy qurilgan tartibni
anglatadi. U nomokratik yoki “o‘z
-
o‘zidan” tartibga qarshi bo‘lib, u o‘z navbatida, faqat
odamlar uchun ijtimoiy jihatdan nomaqbul bo‘lgan (xususiy) maqsadlarga erishish uchun
oldindan belgilanmagan vositalar turlarini belgilaydigan qoidalar bilan tavsiflanadi;
14.
O. FISS. “Harbiy qarorga qarshi”, Yale L.J. 1983
-1984, afl. 93, 1075;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
512
15.
Yuqoridagi hujjatda, 1076
–
1078;
16.
Yuqoridagi hujjatda, 1078
–
1082;
17.
Yuqoridagi hujjatda, 1085;
18.
D. Neuberger,
“So‘zboshi”
, J. Betancourt va J. Crook (tahrirlar), ADR, Arbitraj va
vositachilik: maqolalar to‘plami: umumiy nuqtai nazar, London, CIArb, 2014, XI
.
19.
P.
Cortés, ODR, yuqoridagi eslatma 2, 53; E.
Katsh va J. Rifkin, ODR, yuqoridagi
eslatma 2, 29ga ham qarang.
20.
Haqiqiy manzara boshqacharoq bo‘lishi mumkin bo‘lsa
-
da: hech bo‘lmaganda
Angliya va Uels uchun fuqarolik ishlariga oid rasmiy statistik ma’lumotlar (oilaviy ishlar
bundan mustasno) shuni ko‘rsatadiki, 2000 va 2015
-
yillar oralig‘ida sudlarning umumiy
soni 71,233 tadan doimiy ravishda kamaydi. 48.192 gacha. Xuddi shunday, emissiya va
sinov o‘rtasidagi o‘rtacha vaqt 74 haftadan 54,3 haftagacha qisqardi. Kichik da’volar
trekka ajratilgan ishlar ham 55.836 dan 34.658 gacha kamaydi. Emissiya va sinov
o‘rtasidagi o‘rtacha vaqt bo‘yicha raqamlar aniq tendentsiyani ko‘rsatmadi, chunki ular
doimiy ravishda 26 oydan 32 oygacha o‘zgarib turardi. Qarang: “Fuqarolik adliyasi va sud
nazorati jadvallari: 2016 yil sentyabr”,
http://tinyurl.com/civil-justice-statistics-2016.
21.
M. Piers,
“
Yevropaning muqobil nizolarni hal qilishdagi roli, yaxshi boshlanish
uchunmi?
”
, J. Disp. Resol. 2014, 272;
22.
Quyidagilar bilan solishtiring: C. Liyanage
, “Onlayn arbitraj oflayn arbitraj va
onlayn iste’molchi arbitrajini qabul qilish bilan solishtirganda: umumiy nuqtai nazar”,
Shri-Lanka JIL
2010, afl. 22(1), 176 Alyaska sud kengashiga ishora qilib, “Mediatsiya;
Nizolarni muqobil hal qilish (ADR); va Alyaska sud tizimi, 1999, 2, quyidagi manzilda
mavjud: http://tinyurl.com/Alaska-Judicial-Council;
23.
Yuqoridagi hujjatda, 1085;
24.
D. Neuberger,
“So‘
zboshi
”
, J. Betancourt va J. Crook (tahrirlar), ADR, Arbitraj va
vositachilik: maqolalar to‘plami: umumiy nuqtai nazar, London, CIArb, 2014,
XI.
25.
P.
Cortés
, ODR, yuqoridagi eslatma 2, 53; E. Katsh va J. Rifkin, ODR, yuqoridagi
eslatma 2, 29ga ham qarang.
26.
Haqiqiy manzara boshqacharoq bo‘lishi mumkin bo‘lsa
-
da: hech bo‘lmaganda
Angliya va Uels uchun fuqarolik ishlariga oid rasmiy statistik ma’lumotlar (oilaviy ishlar
bundan mustasno) shuni ko‘rsatadiki, 2000 va 2015
-
yillar oralig‘ida sud
larning umumiy
soni 71,233 tadan doimiy ravishda kamaydi. 48.192 gacha. Xuddi shunday, emissiya va
sinov o‘rtasidagi o‘rtacha vaqt 74 haftadan 54,3 haftagacha qisqardi. Kichik da’volar
trekka ajratilgan ishlar ham 55.836 dan 34.658 gacha kamaydi. Emissiya va sinov
o‘rtasidagi o‘rtacha vaqt bo‘yicha raqamlar aniq tendentsiyani ko‘rsatmadi, chunki ular
doimiy ravishda 26 oydan 32 oygacha o‘zgarib turardi. Qarang: “Fuqarolik adliyasi va sud
nazorati jadvallari: 2016 yil sentyabr”,
http://tinyurl.com/civil-justice-statistics-2016;
27.
M. Piers,
“
Yevropaning muqobil nizolarni hal qilishdagi roli, yaxshi boshlanish
uchunmi?
”
, J. Disp. Resol. 2014, 272;
28.
Quyidagilar bilan solishtiring: C. Liyanage
, “Onlayn arbitraj oflayn arbitraj va
onlayn iste’molchi arbitrajini qabul
qilish bilan solishtirganda: umumiy nuqtai nazar”,
Shri-
Lanka JIL 2010, afl. 22(1), 176 Alyaska sud kengashiga ishora qilib, “Mediatsiya;
Nizolarni muqobil hal qilish (ADR); va Alyaska sud tizimi, 1999, 2, quyidagi manzilda
mavjud: http://tinyurl.com/Alaska-Judicial-Council.
29.
Xalqaro xususiy huquq. Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik.
// H.R. Rahmonqulov
va boshq. / H.B. Boboyev, M.X. Rustamboyev, O. Oqyulov, A.R. Raxmanovlarning umumiy
tahriri ostida.
–
T.: TDYI nashriyoti, 2008, 437-bet.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
513
30.
Bahramovna, Bahramova Mohinur.
“
Onlayn arbitrajda nizolarni hal etish
tartibi
”
. International Journal of Philosophical Studies and Social Sciences (2022): 104-
109. http://www.ijpsss.iscience.uz/index.php/ijpsss/article/view/238.
31.
“Xalqaro tijorat arbitraji boʻyicha UNCITRAL namunaviy qonuni” (1985),
https://uncitral.un.org/en/texts/arbitration/modellaw/commercial_arbitration.
32.
Yvez Dezaley va Bryant G. Gart, Dealing in virtue: Xalqaro tijorat arbitraji va
transfull huquqiy tartibi qurilishi Chs. 1 va 2 (1996);
33.
Jan Paulsson, Arbitraj uch o‘lchovli, 60 XALQARO & Qiyosiy huquq 291 chorak
(2011);
34.
XBA “Hakamlik qoʻmitasi” ishi uchun
https://www.ibanet.org/LPD/Dispute_
Resolution_Section/Arbitration/Default.aspx.
35.
Klaus Piter Berger, Xalqaro iqtisodiy arbitraj (1993).
36.
Lüdvig Vittgenshteyn
, Psixologiya falsafa haqida
SO‘
ngi yozilganlar: Ichki va
Tashqi, Jil. 2, 72 (G.H. von Rayt va H. Nyman nashrlari, 1992).
37.
G. Kaufmann-Kohler va T. Schultz, ODR, yuqoridagi eslatma 2, 83.
38.
Shu yerda; shuningdek, EI Komissiyasining ADR bo‘yicha yashil qog‘ozi ADRni
adolatga erishishni yaxshilashga qaratilgan siyosatning ajralmas qismi sifatida
belgilaganligini ta’kidlang; qarang: COM(2002) 196 yaku
niy, Fuqarolik va tijorat
huquqidagi nizolarni muqobil hal qilish bo‘yicha yashil qog‘oz, 8, 9
-band; mavjud:
http://tinyurl.com/Green-Paper;
39.
G. Wagner
, “ADR orqali xususiy huquqni muhofaza qilish: Wonder Drug or
Snake Oil?”, Common Market Law Review 2014,
afl. 51, 181, 42 eslatma ostida, jumladan:
R. Posner, Federal sudlar: Challenge and Reform, 1-nashr, Garvard, Garvard University
Press, 1985, 365 p.; A.A.S. Zuckerman va R. Cranston (tahrirlar), Fuqarolik protsessual
islohoti: “Adolatga kirish”
mavzusidagi insholar, Oksford, Clarendon Press, 1995, 457 p.
va A.A.S. Zuckerman, Inqirozdagi fuqarolik adolati: fuqarolik protsessining qiyosiy
istiqbollari, Oksford, Oksford universiteti nashriyoti, 1999, 485 p. (AQSh va Evropadagi
siyosiy munozaralar um
uman ma’muriy xarajatlarni tejash va ayniqsa, haddan tashqari
yuklangan sud tizimlariga bosimni yumshatish maqsadiga qaratilganligini ko‘rsatadi)
.
40.
Shu munosabat bilan, UNCITRAL dastlab o‘zining III Ishchi guruhiga
transchegaraviy elektron tijorat tranzakts
iyalari bilan bog‘liq nizolarni onlayn hal qilish
sohasida ishlarni bajarish uchun keng vakolat berganligini yodda tutish foydali bo‘lishi
mumkin; qarang: UNCITRAL, Kotibiyatning eslatmasi, A/CN.9/WG.III/WP.105, 3, 2-band;
41.
Misol uchun, yaqinda Belgiya soliq organlari ushbu platformalardagi
faoliyatidan olgan daromadlarini daromad solig‘i solig‘i bo‘yicha deklaratsiya qila
olmagan Airbnb va boshqa onlayn platformalar foydalanuvchilarini kuzatish uchun
muntazam ravishda ma’lumotlarni yig‘ish texnologiyasidan foydalanishlarini e’lon qildi;
qarang: DeRedactie.be, “Soliqchi Airbnb daromadlarini cheklaydi”, 21.02.2017,
http://deredactie.be/cm/vrtnieuws.english/News/1.2897838;
42.
YEVROPA ittifoqi KOMISSIYASI, “ADR direktivasi va ODR reglamenti boʻyicha
takliflar bilan
birga taʼsirni baholash”, 2011, SEC (2011) 1408 yakuniy, 7, quyidagi
manzilda mavjud: http://tinyurl.com/IA-ADR-direktivasi;
43.
G. Kaufmann-Kohler va T. Schultz, ODR, yuqoridagi eslatma 2, 83 va 96-99;
44.
Cooper, Rule va Del Duca
ta’kidlashicha, bunday
bozorlar oddiy shaxslarga ilgari
hech qanday do‘kon vitrinasiga ega bo‘lmagan holda transchegaraviy savdo bilan
shug‘ullanish imkoniyatini beradi; qarang: S.
Cooper, C. Rule va L. Del Duca
, “Lex
mercatoria’dan nizolarni onlayn hal qilishgacha:
transchegaraviy huquqbuzarliklar tizimini
qurishda tarixdan saboqlar”, Yagona Tijorat kodeksi qonuni jurnali 2011, afl. 43, 13
.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
514
45.
Brendlardan iste’molchilar ishonchini qozonish mexanizmi sifatida foydalanish
haqida, masalan, J. Kay, Korporativ muvaffaqiyat asoslari. Qanday qilib biznes
strategiyalari qiymat qo‘shadi, Oksford, Oksford universiteti nashriyoti, 1993, 251–
266.
46.
G. Kaufmann-Kohler va T. Schultz, ODR, yuqoridagi eslatma 2, 83 va 99
–
104.
47.
Bahramova, Mohinur Bahramovna.
“
Nizolarni onlayn hal qilish (ODR) va uning
xalqaro yurisdiksiyasi
”
.
Интернаука
35-2 (2021): 43
–
44.
48.
P.
Cortés
, ODR, yuqoridagi eslatma 2, 65.
